Η Ιαπωνία βρίσκεται μπροστά σε ένα από τα πιο δύσκολα δημοσιονομικά στοιχήματα στον ανεπτυγμένο κόσμο. Το ακαθάριστο δημόσιο χρέος της ανέρχεται στο 204% του ΑΕΠ, ποσοστό που την κατατάσσει στην κορυφή μεταξύ των μεγάλων οικονομιών. Ωστόσο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη από αυτή που παρουσιάζει ο συγκεκριμένος αριθμός. Η Ιαπωνία διαθέτει ένα τεράστιο απόθεμα χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων, με αποτέλεσμα το καθαρό της χρέος να βρίσκεται πολύ χαμηλότερα, κοντά στο 77% του ΑΕΠ, σύμφωνα με οικονομολόγους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα του χρέους έχει εξαφανιστεί. Αντίθετα, η χώρα αντιμετωπίζει μια σειρά από πιέσεις που κάνουν τη δημοσιονομική διαχείριση ολοένα πιο δύσκολη. Η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τις δαπάνες για συντάξεις, υγεία και μακροχρόνια φροντίδα, ενώ η επιστροφή του πληθωρισμού έχει ανατρέψει το περιβάλλον των εξαιρετικά χαμηλών επιτοκίων που για χρόνια έκανε το ιαπωνικό χρέος σχετικά εύκολο στη χρηματοδότηση.
- Η Ιαπωνία ανοίγει την αμυντική της βιομηχανία στις διεθνείς αγορές
- Manga και anime: Στρατηγικό στοίχημα 109 δισ. ευρώ για την Ιαπωνία
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση της πρωθυπουργού Σανάε Τακαΐτσι επιλέγει μια διαφορετική στρατηγική. Αντί να αντιμετωπίσει το χρέος αποκλειστικά μέσω περικοπών δαπανών και δημοσιονομικής λιτότητας, επιχειρεί να μεγαλώσει την οικονομία. Η λογική είναι απλή, περισσότερες επενδύσεις μπορούν να αυξήσουν την παραγωγικότητα, να ενισχύσουν το ΑΕΠ, να δημιουργήσουν υψηλότερα φορολογικά έσοδα και, τελικά, να μειώσουν το βάρος του χρέους ως ποσοστό της οικονομίας.
Η λογική αυτή είναι «κόντρα» στην πολιτική της «Δύσης» και ειδικά της Ευρωπαϊκής 'Ενωση που εμμένει στη δημοσιονομική προσαρμογή με κόστος για την ανάπτυξη και για τις επενδύσεις. Βεβαίως παίζουν ρόλο και οι ιδιαιτερότητες του ιαπωνικού χρέους....
Ένα επενδυτικό σχέδιο χωρίς προηγούμενο
Στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής βρίσκεται ένα τεράστιο επενδυτικό πρόγραμμα ύψους 370 τρισ. γεν (περίπου 2,3 τρισ. δολαρίων), με ορίζοντα 14 ετών. Πρόκειται για το μεγαλύτερο και μακροβιότερο επενδυτικό σχέδιο στην ιστορία της χώρας.
Το πρόγραμμα καλύπτει 17 στρατηγικούς τομείς και συνδυάζει δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην τεχνητή νοημοσύνη και τους ημιαγωγούς, στους οποίους προβλέπονται επενδύσεις άνω των 600 δισ. δολαρίων. Παράλληλα, η κυβέρνηση θέλει να στηρίξει τη ναυπηγική βιομηχανία, την παραγωγή ηλιακών κυττάρων, τους κβαντικούς υπολογιστές και τους πυρηνικούς αντιδραστήρες επόμενης γενιάς.
Η επιλογή των συγκεκριμένων κλάδων δεν είναι τυχαία. Το Τόκιο επιχειρεί να ενισχύσει την τεχνολογική και βιομηχανική αυτονομία της Ιαπωνίας σε μια περίοδο κατά την οποία ο παγκόσμιος ανταγωνισμός εντείνεται. Η εξάρτηση από ξένες εφοδιαστικές αλυσίδες θεωρείται πλέον οικονομικός και γεωπολιτικός κίνδυνος.
Η κυβέρνηση θέλει επίσης να ενισχύσει τις επενδύσεις στην περιφέρεια, να ανανεώσει υποδομές και να δημιουργήσει συνθήκες για υψηλότερους μισθούς. Ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας νέος κύκλος ανάπτυξης με περισσότερες επενδύσεις, υψηλότερη παραγωγικότητα, μεγαλύτερα εισοδήματα, υψηλότερη κατανάλωση και τελικά μεγαλύτερη φορολογική βάση.
Από τη λιτότητα στην ανάπτυξη
Η στρατηγική της Τακαΐτσι αποτελεί ουσιαστικά αλλαγή φιλοσοφίας. Για χρόνια, η Ιαπωνία αντιμετώπιζε την οικονομία της μέσα από το πρίσμα του αποπληθωρισμού, της χαμηλής ανάπτυξης και της ανάγκης περιορισμού των δημοσιονομικών κινδύνων.
Τώρα η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη εργατικού δυναμικού, καινοτομίας ή παραγωγικής ικανότητας, αλλά η ανεπαρκής εγχώρια επένδυση. Η Τακαΐτσι θέλει να «σπάσει» τον κύκλο της υπερβολικής λιτότητας και να χρησιμοποιήσει το κράτος ως καταλύτη για ιδιωτικές επενδύσεις.
Αυτό είναι κρίσιμο. Το συνολικό ποσό των 370 τρισ. γιεν δεν σημαίνει ότι όλο το κόστος θα βαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό. Το σχέδιο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων. Η κυβέρνηση σχεδιάζει να διοχετεύει περίπου 10 τρισ. γιεν ετησίως στους 17 στρατηγικούς τομείς, λειτουργώντας ως μοχλός για πολύ μεγαλύτερες ιδιωτικές επενδύσεις.
Με άλλα λόγια, η Ιαπωνία επιχειρεί να χρησιμοποιήσει το δημόσιο χρήμα όχι απλώς για να δαπανήσει, αλλά για να προσελκύσει και να πολλαπλασιάσει ιδιωτικά κεφάλαια.
Το μεγάλο στοίχημα του χρέους
Η στρατηγική όμως ενέχει σημαντικούς κινδύνους. Το βασικό ερώτημα των αγορών είναι πώς θα χρηματοδοτηθεί η δημοσιονομική επέκταση χωρίς να επιβαρυνθεί περαιτέρω ένα ήδη τεράστιο χρέος.
Οι αποδόσεις των ιαπωνικών κρατικών ομολόγων έχουν ήδη αυξηθεί σημαντικά. Η κεντρική τράπεζα της Ιαπωνίας απομακρύνεται από την εποχή των μηδενικών επιτοκίων, καθώς ο πληθωρισμός έχει επιστρέψει. Αυτό σημαίνει ότι η αναχρηματοδότηση του τεράστιου δημόσιου χρέους γίνεται ακριβότερη.
Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή οι πληρωμές τόκων αναμένεται να αυξηθούν σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Όσο υψηλότερα είναι τα επιτόκια, τόσο μεγαλύτερο μέρος των κρατικών εσόδων θα κατευθύνεται στην εξυπηρέτηση του χρέους αντί για επενδύσεις, κοινωνικές δαπάνες ή άλλες αναπτυξιακές πολιτικές.
Επομένως, η κυβέρνηση βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη ισορροπία. Θέλει περισσότερες επενδύσεις για να αυξήσει την ανάπτυξη, αλλά οι επενδύσεις αυτές μπορεί αρχικά να αυξήσουν τις δημοσιονομικές πιέσεις.
Η κρίσιμη παράμετρος είναι η ανάπτυξη
Εδώ βρίσκεται και το μεγάλο στοίχημα της Τακαΐτσι. Αν οι επενδύσεις οδηγήσουν σε υψηλότερη παραγωγικότητα και ταχύτερη αύξηση του ονομαστικού ΑΕΠ, τότε το βάρος του χρέους μπορεί να μειωθεί σταδιακά ως ποσοστό της οικονομίας.
Αντίθετα, εάν τα χρήματα διοχετευθούν σε μη αποδοτικά έργα, εάν οι ιδιωτικές επενδύσεις δεν ακολουθήσουν ή εάν η ανάπτυξη παραμείνει αδύναμη, η Ιαπωνία θα έχει αυξήσει τις δαπάνες χωρίς να έχει δημιουργήσει αρκετό νέο πλούτο.
Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο οι αγορές αντιμετωπίζουν το σχέδιο με επιφυλακτικότητα. Το πρόγραμμα έχει τεράστιο μέγεθος, αλλά δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως ούτε η κατανομή των πόρων ούτε η πραγματική οικονομική απόδοση που μπορεί να δημιουργήσει.
Μια νέα στρατηγική για ένα παλαιό πρόβλημα
Η Ιαπωνία, επομένως, δεν προσπαθεί να αντιμετωπίσει το χρέος της με τον παραδοσιακό τρόπο. Δεν επιλέγει μια νέα περίοδο σκληρής λιτότητας. Επιχειρεί να επενδύσει επιθετικά στην παραγωγική της βάση και να μεγαλώσει την οικονομία αρκετά ώστε το χρέος να γίνει πιο διαχειρίσιμο σε σχέση με το ΑΕΠ.
Το στοίχημα είναι μεγάλο. Η χώρα διαθέτει σημαντικά περιουσιακά στοιχεία και, επομένως, η εικόνα του χρέους της δεν είναι τόσο δραματική όσο δείχνει ο ακαθάριστος λόγος 204% του ΑΕΠ. Όμως οι δημογραφικές πιέσεις, η άνοδος των επιτοκίων και το αυξανόμενο κόστος εξυπηρέτησης δημιουργούν πραγματικούς κινδύνους.
Η Τακαΐτσι ουσιαστικά ποντάρει στην ανάπτυξη για να αντιμετωπίσει το χρέος. Αν το σχέδιο πετύχει, η Ιαπωνία μπορεί να αποκτήσει ισχυρότερη παραγωγική βάση, υψηλότερη ανάπτυξη και καλύτερη δημοσιονομική δυναμική. Αν αποτύχει, η χώρα θα έχει αυξήσει περαιτέρω τις δαπάνες της χωρίς να έχει λύσει το βασικό πρόβλημα.
Γι’ αυτό το επενδυτικό πρόγραμμα των 370 τρισ. γιεν δεν είναι απλώς ένα σχέδιο οικονομικής ανάπτυξης. Είναι ένα τεράστιο δημοσιονομικό στοίχημα. Η Ιαπωνία επιχειρεί να αποδείξει ότι ο καλύτερος τρόπος για να διαχειριστεί ένα τεράστιο χρέος δεν είναι πάντα να μειώσει τις δαπάνες, αλλά να δημιουργήσει μια οικονομία αρκετά δυνατή ώστε να μπορεί να το σηκώσει.
