Πάνω από 400 πυρκαγιές μέσα σε δέκα ημέρες, θυελλώδεις άνεμοι που καθήλωσαν τα εναέρια μέσα και εκατοντάδες πρόστιμα και συλλήψεις για εμπρησμούς από αμέλεια συνθέτουν την εικόνα του πιο δύσκολου δεκαημέρου της φετινής αντιπυρικής περιόδου. Με την Πολιτική Προστασία να διατηρεί και τη Δευτέρα αυξημένη επιφυλακή λόγω των ισχυρών βορείων ανέμων, η διεθνής εμπειρία και οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν γιατί ο άνεμος μπορεί να μετατρέψει μια μικρή φωτιά σε ανεξέλεγκτο μέτωπο.
«Περάσαμε ένα δύσκολο δεκαήμερο, στο οποίο αντιμετωπίσαμε πάνω από 400 φωτιές», δήλωσε ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, Ευάγγελος Τουρνάς, μιλώντας την Κυριακή στον ΣΚΑΪ. Όπως προειδοποίησε, με τους ισχυρούς ανέμους, τις υψηλές θερμοκρασίες και τη μεγάλη ποσότητα ξηρής καύσιμης ύλης, «εκείνο που πρέπει να αποφύγουμε είναι τις ενάρξεις». Οι επισημάνσεις αυτές δεν είναι τυχαίες. Ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει ο άνεμος την εξέλιξη μιας πυρκαγιάς έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης μελέτης τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά τις μεγάλες πυρκαγιές που έπληξαν την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες.
Η επικινδυνότητα των συνθηκών αποτυπώνεται και στον επιχειρησιακό σχεδιασμό της Πολιτικής Προστασίας. Για τη Δευτέρα 10 Αυγούστου έχουν τεθεί σε κατάσταση κινητοποίησης Red Code η Αττική (μαζί με τα Κύθηρα), η Κορινθία, η Αργολίδα, η Αρκαδία, η Λακωνία, η Κρήτη, η Βοιωτία, η Φθιώτιδα, η Φωκίδα, η Εύβοια (μαζί με τη Σκύρο), η Λέσβος, η Χίος, η Σάμος, η Ικαρία, οι Κυκλάδες και η Αχαΐα, καθώς στις περιοχές αυτές προβλέπεται πολύ υψηλός κίνδυνος πυρκαγιάς (Κατηγορία 4). Η κατάσταση κινητοποίησης προβλέπει πλήρη ανάπτυξη προσωπικού και μέσων, καθώς και την άμεση ενεργοποίηση των τοπικών και περιφερειακών συντονιστικών οργάνων Πολιτικής Προστασίας.
Όταν φυσάει, η φωτιά αλλάζει συμπεριφορά
Στη δασική πυρκαγιά ο άνεμος δεν λειτουργεί απλώς ως παράγοντας που αυξάνει την ταχύτητα εξάπλωσης. Τροφοδοτεί συνεχώς τη φλόγα με οξυγόνο, μεταφέρει τη θερμότητα προς την άκαυτη βλάστηση και μπορεί να αλλάξει μέσα σε λίγα λεπτά τόσο την κατεύθυνση όσο και την ένταση του μετώπου.
Επιστημονικές εργασίες που έχουν αναλύσει χιλιάδες περιστατικά πυρκαγιών καταλήγουν ότι η ένταση του ανέμου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για τον ρυθμό εξάπλωσης μιας φωτιάς, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με χαμηλή υγρασία και παρατεταμένη ξηρασία.
Η μελέτη με τίτλο «The Signature of Fire Weather in Greek Wildfire Activity: An Integrated Incident-Level Analysis for 2020–2024», η οποία δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2026 στο European Journal of Science and Modern Technologies, βασίστηκε στη διασύνδεση τριών διαφορετικών βάσεων δεδομένων. Οι ερευνητές αξιοποίησαν τα αναλυτικά στοιχεία συμβάντων του Πυροσβεστικού Σώματος για την περίοδο 2020 - 2024, τις ωριαίες μετεωρολογικές παρατηρήσεις από το εθνικό δίκτυο μετεωρολογικών σταθμών και γεωγραφικά δεδομένα ανά περιφερειακή ενότητα, ώστε κάθε πυρκαγιά να αντιστοιχιστεί με τις ακριβείς καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν την ώρα εκδήλωσής της.
Η ανάλυση δείχνει ότι οι πυρκαγιές που εκδηλώνονται υπό ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες αποτελούν μικρό ποσοστό του συνόλου, ωστόσο ευθύνονται για δυσανάλογα μεγάλο μέρος της συνολικής καμένης έκτασης, αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο του ανέμου, της θερμοκρασίας και της χαμηλής υγρασίας στην εξέλιξη των πιο καταστροφικών συμβάντων.
Οι ριπές είναι αυτές που δυσκολεύουν περισσότερο την κατάσβεση
Οι πυρομετεωρολόγοι επιμένουν ότι μεγαλύτερη σημασία από τη μέση ένταση του ανέμου έχουν οι ισχυρές ριπές και οι απότομες αλλαγές της διεύθυνσής του.
Σε αναλύσεις του στην ΕΡΤ μετά τις πυρκαγιές στο Μάτι, στη Χαβάη και πρόσφατα στις Οινόες, ο πυρομετεωρολόγος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών Θοδωρής Γιάνναρος έχει εξηγήσει ότι η αλληλεπίδραση των ισχυρών ανέμων με το ανάγλυφο μπορεί να δημιουργήσει καταβατικούς ανέμους, οι οποίοι επιταχύνουν απότομα την εξάπλωση μιας πυρκαγιάς και δυσχεραίνουν σημαντικά την κατάσβεσή της.
Τα επιχειρησιακά δεδομένα των τελευταίων ημερών αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Όπως ανέφερε ο κ. Τουρνάς στη συνέντευξή του στον ΣΚΑΪ, στην πυρκαγιά της Αττικοβοιωτίας δόθηκαν συνολικά 51 εντολές απογείωσης σε αεροσκάφη μέχρι το μεσημέρι της επόμενης ημέρας, χωρίς να καταστεί δυνατή ούτε μία ρίψη νερού, καθώς οι συνθήκες δεν επέτρεπαν ούτε ασφαλή υδροληψία ούτε προσέγγιση του μετώπου.
Οι καύτρες που ξεκινούν νέες πυρκαγιές
Ένας από τους πιο δύσκολους μηχανισμούς αντιμετώπισης είναι η μεταφορά καυτρών από τον άνεμο. Αναμμένα τμήματα βλάστησης μπορούν να μεταφερθούν αρκετά μπροστά από το κύριο μέτωπο και να δημιουργήσουν νέες εστίες, οι οποίες εξελίσσονται ταυτόχρονα με την αρχική πυρκαγιά.
Το φαινόμενο αυτό αποτελεί αντικείμενο πολυετούς έρευνας της ελληνικής ομάδας του καθηγητή Κώστα Καλαμποκίδη στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάστηκαν και από την Ευρωπαϊκή Συμβουλευτική Ακαδημία Επιστημών (EASAC), η οποία επισημαίνει ότι σε ακραίες περιπτώσεις οι καύτρες μπορούν να μεταφερθούν σε αποστάσεις πολλών χιλιομέτρων, δημιουργώντας νέες πυρκαγιές πολύ πριν φτάσει εκεί το κύριο μέτωπο.
Γιατί οι πυρκαγιές στην Ελλάδα εξαπλώνονται τόσο γρήγορα
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες με τη μεγαλύτερη έκθεση στον κίνδυνο μεγάλων δασικών πυρκαγιών. Η παρατεταμένη θερινή ξηρασία, οι υψηλές θερμοκρασίες, η εύφλεκτη μεσογειακή βλάστηση, το έντονο ανάγλυφο και οι ισχυροί βόρειοι άνεμοι δημιουργούν έναν συνδυασμό συνθηκών που ευνοεί την ταχεία εξάπλωση των μετώπων.
Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (EEA), το μεσογειακό κλίμα χαρακτηρίζεται από παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας, υψηλές θερινές θερμοκρασίες και χαμηλή υγρασία, ενώ η κλιματική αλλαγή αυξάνει τη συχνότητα και την ένταση αυτών των συνθηκών. Στην ίδια ανάλυση επισημαίνεται ότι η συνέχεια της καύσιμης ύλης στο τοπίο, η εγκατάλειψη αγροτικών εκτάσεων και η εξάπλωση του δάσους προς οικιστικές περιοχές συμβάλλουν στην ταχύτερη εξάπλωση των πυρκαγιών και στην αύξηση των επιπτώσεών τους.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα παραμένει η αμέλεια
Οι ισχυροί άνεμοι, οι υψηλές θερμοκρασίες και η παρατεταμένη ξηρασία δημιουργούν τις συνθήκες για την ταχεία εξάπλωση μιας πυρκαγιάς, ωστόσο στην πλειονότητα των περιπτώσεων απαιτείται μια ανθρώπινη ενέργεια για να προκληθεί η αρχική ανάφλεξη. Γι' αυτό και, όσο αυξάνεται ο κίνδυνος λόγω των καιρικών συνθηκών, τόσο μεγαλύτερη βαρύτητα δίνουν οι αρχές στην αποτροπή κάθε νέας έναρξης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, η Διεύθυνση Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού έχει ήδη βεβαιώσει 680 διοικητικά πρόστιμα και προχωρήσει σε περισσότερες από 274 συλλήψεις, ενώ περίπου το 90% των πυρκαγιών αποδίδεται σε αμέλεια και μόλις το 10% σε πρόθεση.
Η εικόνα αυτή εξηγεί γιατί η Πολιτική Προστασία επιμένει ότι η αποφυγή μιας νέας έναρξης αποτελεί το αποτελεσματικότερο μέτρο προστασίας όταν επικρατούν ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες. Ακόμη και μια μικρή φωτιά μπορεί, μέσα σε λίγα λεπτά, να εξελιχθεί σε πυρκαγιά μεγάλης κλίμακας όταν συνδυάζεται με θυελλώδεις ανέμους, υψηλές θερμοκρασίες και ξηρή καύσιμη ύλη.
Η πρόληψη κρίνεται πριν ξεσπάσει η φωτιά
Οι πρόσφατες πυρκαγιές ανέδειξαν τη σημασία των προληπτικών παρεμβάσεων στη διαχείριση της βλάστησης. Αναφερόμενος στην πυρκαγιά της Αττικοβοιωτίας, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας υποστήριξε ότι οι εργασίες που είχαν προηγηθεί μέσω του προγράμματος AntiNero στην περιοχή της Ψάθας συνέβαλαν καθοριστικά στην αναχαίτιση του μετώπου, καθώς επέτρεψαν την πρόσβαση των επίγειων δυνάμεων και τη δημιουργία γραμμών άμυνας με τη συνδρομή 14 μηχανημάτων έργου.
Τα τελευταία επιχειρησιακά δεδομένα από τις μεγάλες πυρκαγιές στην Ελλάδα, σε συνδυασμό με τις αναλύσεις ευρωπαϊκών οργανισμών για τη συμπεριφορά των δασικών πυρκαγιών, συγκλίνουν σε ένα κοινό συμπέρασμα: όταν η πρόγνωση περιλαμβάνει ανέμους 8 ή 9 μποφόρ, τα περιθώρια επιτυχούς καταστολής περιορίζονται σημαντικά και κάθε νέα έναρξη αποκτά πολύ μεγαλύτερη δυναμική εξάπλωσης. Σε αυτές τις συνθήκες, η πρόληψη, η διαχείριση της καύσιμης ύλης και η αποφυγή ενεργειών που μπορεί να προκαλέσουν πυρκαγιά αποτελούν την αποτελεσματικότερη γραμμή άμυνας.
