Σε μια κρίσιμη στιγμή για τις διαπραγματεύσεις γύρω από τα Στενά του Ορμούζ και ενώ διαμορφώνονται νέες ισορροπίες ασφαλείας στον Περσικό Κόλπο, το Ιράν τοποθετεί έναν από τους πλέον έμπειρους εκπροσώπους της σκληρής πτέρυγας στην καρδιά του μηχανισμού λήψης αποφάσεων.
Ο 71χρονος Μοχσέν Ρεζαΐ, πρώην διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης, ανέλαβε γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, του οργάνου που συντονίζει την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφαλείας της χώρας. Παράλληλα, ο νέος ανώτατος ηγέτης, Μοτζταμπά Χαμενεΐ, τον διόρισε προσωπικό του εκπρόσωπο στο Συμβούλιο.
Η αλλαγή πραγματοποιείται μόλις τρεις ημέρες μετά την υπογραφή στη Μέκκα της συμφωνίας αμοιβαίας άμυνας μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν. Η σύμπτωση των δύο εξελίξεων αναδεικνύει τη νέα πραγματικότητα που αντιμετωπίζει η Τεχεράνη, δηλαδή την ενίσχυση των περιφερειακών συνεργασιών γύρω της, ενώ στο εσωτερικό της χώρας βρίσκεται σε εξέλιξη μια διαμάχη ανάμεσα σε όσους επιδιώκουν διπλωματική διέξοδο και στη σκληρή πτέρυγα που θέλει να διατηρήσει τα βασικά μέσα πίεσης του Ιράν.
Περισσότερος έλεγχος
Ο Ρεζαΐ διοίκησε τους Φρουρούς της Επανάστασης από το 1981 έως το 1997, καλύπτοντας το μεγαλύτερο μέρος του πολέμου Ιράν–Ιράκ. Στη συνέχεια παρέμεινε επί δεκαετίες στην κορυφή του πολιτικού και στρατιωτικού κατεστημένου, ενώ διετέλεσε και αντιπρόεδρος αρμόδιος για οικονομικές υποθέσεις επί προεδρίας Εμπραχίμ Ραΐσι.
Η τοποθέτησή του δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην πλήρη αλλαγή κατεύθυνσης. Ο προκάτοχός του, Μοχάμεντ Μπαγκέρ Ζολγκάντρ, προερχόταν επίσης από τους Φρουρούς της Επανάστασης και ανήκε στη σκληρή πτέρυγα. Είχε αναλάβει μόλις τον Μάρτιο, μετά τον θάνατο του Αλί Λαριτζανί σε αεροπορικό πλήγμα, και πλέον μετακινείται στη θέση του πολιτικού συμβούλου του Χαμενεΐ.
Η σημασία της αλλαγής βρίσκεται κυρίως στη συγκέντρωση του ελέγχου. Ο Ρεζαΐ είναι στενός σύμμαχος του νέου ανώτατου ηγέτη και, ως προσωπικός εκπρόσωπός του, αποκτά απευθείας σύνδεση με το ανώτατο κέντρο εξουσίας. Αναλυτές εκτιμούν ότι ο διορισμός του αποτελεί περισσότερο προσπάθεια αυστηρότερου ελέγχου του τρόπου με τον οποίο λαμβάνονται και εφαρμόζονται οι αποφάσεις παρά προαναγγελία μιας εντελώς νέας πολιτικής.
Ουσιαστικά, ο Χαμενεΐ επιδιώκει να αυξήσει την επιρροή του στους βασικούς θεσμούς και να περιορίσει τη δυνατότητα του προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν και των πραγματιστών να διαμορφώνουν τη στάση του Ιράν απέναντι στις ΗΠΑ. Αυτό, καθώς ο Πεζεσκιάν τάσσεται υπέρ μιας διπλωματικής διευθέτησης, προκειμένου να περιοριστεί η οικονομική πίεση και να αποτραπεί μια νέα κλιμάκωση. Ωστόσο, οι τελικές αποφάσεις για το Ορμούζ, το πυρηνικό πρόγραμμα και τη σχέση με την Ουάσιγκτον ανήκουν στον ανώτατο ηγέτη και στον μηχανισμό ασφαλείας.
Προβληματισμός στην Τεχεράνη
Την ίδια στιγμή, η συμφωνία αμοιβαίας άμυνας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν δημιουργεί μια νέα παράμετρο στην περιφερειακή εξίσωση. Η συμφωνία της 7ης Αυγούστου προβλέπει ότι επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων, ενισχύοντας τη στρατιωτική συνεργασία τους σε μια περίοδο μεγάλης αβεβαιότητας.
Σύμφωνα με ανάλυση του ισραηλινού Institute for National Security Studies, η συμφωνία προκάλεσε εκτεταμένη συζήτηση στο Ιράν. Η επίσημη αντίδραση της Τεχεράνης είναι συγκρατημένη, με Ιρανούς αξιωματούχους να δηλώνουν ότι δεν θεωρούν τη νέα συνεργασία απειλή και επισημαίνουν τις σχέσεις που διατηρεί η χώρα τόσο με την Τουρκία όσο και με το Πακιστάν.
Πίσω από τη φαινομενική ψυχραιμία, όμως, υπάρχουν λόγοι ανησυχίας. Η Σαουδική Αραβία αποκτά στενότερους αμυντικούς δεσμούς με δύο ισχυρές μη αραβικές μουσουλμανικές χώρες. Η Τουρκία διαθέτει τη δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του ΝΑΤΟ, ενώ το Πακιστάν είναι πυρηνική δύναμη και μοιράζεται εκτεταμένα σύνορα με το Ιράν. Η συμφωνία θα μπορούσε επομένως να μειώσει τη στρατηγική απομόνωση του Ριάντ και να προσφέρει στις χώρες του Κόλπου ένα πρόσθετο επίπεδο προστασίας, πέρα από την παραδοσιακή εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ. Παράλληλα, ενισχύει τον ρόλο της Τουρκίας και του Πακιστάν στη διαμόρφωση της περιφερειακής ασφάλειας.
Δεν πρόκειται, πάντως, για ένα πλήρως συγκροτημένο αντι-ιρανικό μέτωπο. Η Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ έχουν δικά τους συμφέροντα και διαύλους επικοινωνίας με την Τεχεράνη. Η ιρανική ηγεσία πιθανότατα θα επιχειρήσει να αξιοποιήσει αυτές τις διαφοροποιήσεις, ώστε να αποτρέψει τη μετατροπή της συμφωνίας σε μηχανισμό ανάσχεσης της επιρροής της.
Κρίσιμη επιλογή για το Ιράν
Οι τελευταίες εξελίξεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς παραμένει το αδιέξοδο με το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ. Η Τεχεράνη βρίσκεται κοντά σε συμφωνία με το Ομάν για μια νέα προσωρινή διαδρομή ναυσιπλοΐας, αλλά ξεκαθαρίζει ότι αυτό δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με πλήρη επαναλειτουργία των Στενών. Συνδέει το άνοιγμά τους με ευρύτερες απαιτήσεις προς τις ΗΠΑ, όπως η άρση των κυρώσεων και του ναυτικού αποκλεισμού, η αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων και η καταβολή αποζημιώσεων.
Το Ιράν καλείται ουσιαστικά να επιλέξει ανάμεσα στην αξιοποίηση του Ορμούζ ως μοχλού για την επίτευξη μιας συμφωνίας και στη διατήρηση του ελέγχου του ως μόνιμου μέσου στρατηγικής πίεσης. Η πρώτη επιλογή θα μπορούσε να προσφέρει οικονομική ανάσα, ενώ η δεύτερη φαίνεται ότι επιταχύνει τη συγκρότηση περιφερειακών συμμαχιών που σε βάθος χρόνου θα περιορίσουν την ιρανική ισχύ.
Ο διορισμός Ρεζαΐ δείχνει, πάντως, ότι καθώς ο χάρτης ασφαλείας του Κόλπου αλλάζει, ο Χαμενεΐ προχωρά σε κινήσεις που καθιστούν δυσκολότερη μια ουσιαστική ιρανική υποχώρηση έναντι των ΗΠΑ.
