Η προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει πίσω κορυφαίους επιστήμονες που άφησαν τη χώρα στα χρόνια της οικονομικής κρίσης έχει σταματήσει, καθώς το φιλόδοξο πρόγραμμα το οποίο θα χρηματοδοτούνταν από κονδύλια της ΕΕ, κατέληξε σε φιάσκο.
Αυτό αναφέρει σε δημοσίευμά του το Politico φιλοξενώντας δηλώσεις ομάδας καθηγητών που ήλπιζε να φέρει πίσω νέους ερευνητές μέσω ενός πολυδιαφημισμένου προγράμματος, δηλώνουν πλέον «απογοητευμένοι», κάνοντας λόγω για «προδοσία» καθώς διαπιστώνουν ότι το πρόγραμμα δεν πρόκειται να υλοποιηθεί. Μάλιστα, όπως δηλώνουν κανείς από την κυβέρνηση δεν μπήκε στον κόπο να τους ενημερώσει ότι το σχέδιο είχε καταρρεύσει.
«Όλη αυτή η συζήτηση για το “brain gain” δεν είναι απλώς ένα αστείο· αποτελεί ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», δήλωσε ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, υπήρχε ένας τομέας στον οποίο επενδύονταν χρήματα: η έρευνα, καθώς η Ε.Ε. την είχε θέσει σε προτεραιότητα. Τώρα δεν υπάρχει τίποτα· βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο των κυβερνητικών προτεραιοτήτων — πρόκειται για πλήρη εγκατάλειψη».
Υπολογίζεται ότι 500.000 άνθρωποι μετανάστευσαν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, η οποία ξεκίνησε το 2008, συρρικνώνοντας την οικονομία της χώρας κατά το ένα τέταρτο και εκτοξεύοντας την ανεργία στο 28%. Η Ελλάδα είχε βιώσει και στο παρελθόν μαζική μετανάστευση, όπως τις δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά αυτή τη φορά μετανάστευσαν κυρίως πολίτες με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και δεξιοτήτων.
Το “Brain Regain”, μια πρωτοβουλία της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας για την αναστροφή της μαζικής φυγής επιστημόνων και επαγγελματιών, περιλαμβάνει διάφορα προγράμματα, όπως η προσφορά απαλλαγής από τον φόρο εισοδήματος κατά 50% για επτά χρόνια, και επεκτείνεται για να συμπεριλάβει θέσεις υψηλής εξειδίκευσης στον δημόσιο τομέα.
Σε γενικές γραμμές, ωστόσο η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με την περίοδο της κρίσης.
Σύμφωνα με την έρευνα OECD Diaspora Review Greece, από το 2021 και μετά καταγράφεται σταθερή αύξηση του αριθμού των πολιτών που επιστρέφουν στην Ελλάδα. Το 2023 αποτέλεσε έτος-ορόσημο, καθώς, για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης, περισσότεροι άνθρωποι επέστρεψαν στη χώρα απ’ όσους έφυγαν. Συγκεκριμένα, κατά τη διετία 2023–2024, 69.000 Έλληνες έφυγαν από τη χώρα, ενώ 98.000 επέστρεψαν.
Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την επιστημονική κοινότητα, το πρόβλημα παραμένει σημαντικό.
Το πρόγραμμα των 80 εκατ. ευρώ που ακυρώθηκε
Η οργή πολλών ερευνητών και επιστημόνων επικεντρώνεται σε ένα πρόγραμμα της ελληνικής κυβέρνησης με την ονομασία «Trust your Stars» ένα πρόγραμμα χρηματοδότησης της έρευνας ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ, το οποίο υποστηρίζεται από κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) της ΕΕ για την περίοδο μετά την πανδημία.
Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να υποβάλουν τις προτάσεις τους, με 145 από το σύνολο των 1.241 υποβολών να επιλέγονται τελικά. Δεκατρείς μήνες αργότερα, και μετά από αρκετές καταγγελίες σχετικά με την καθυστέρηση, η λίστα των επιλεγμένων έργων δημοσιεύτηκε τελικά στις 22 Ιουλίου 2025.
Από εκείνο το σημείο και μετά, η κατάσταση άρχισε να καταρρέει.
Όσοι δεν επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση αντέδρασαν έντονα, καταθέτοντας περίπου 203 ενστάσεις και ζητώντας επανεξέταση. Παράλληλα, επιστήμονες εξέφρασαν αμφιβολίες για την ίδια τη διαδικασία αξιολόγησης, ενώ ορισμένοι προχώρησαν ακόμη και σε καταγγελίες προς την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Τον Ιανουάριο του 2026, το ελληνικό υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι είχαν ήδη καταβληθεί περίπου 40 εκατομμύρια ευρώ, ενώ το υπόλοιπο ποσό του προγράμματος προβλεπόταν να διατεθεί έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029.
Οι αντιδράσεις, όμως, δεν σταμάτησαν. Ορισμένοι από τους επιστήμονες των οποίων οι προτάσεις είχαν επιλεγεί απέστειλαν επίσημες εξώδικες διαμαρτυρίες στο υπουργείο Παιδείας, ζητώντας να μάθουν πού είχαν διατεθεί τα χρήματα, καθώς το πρόγραμμα δεν είχε ακόμη ξεκινήσει.
Στη συνέχεια ήρθε η μεγάλη ανατροπή: Το Trust your Stars δεν θα λάμβανε τελικά ευρωπαϊκά κονδύλια.
Σε ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας ανέφερε ότι το υπουργείο Οικονομικών αποφάσισε να «αφαιρέσει το έργο κατά την αναθεώρηση του Ελληνικού Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας», όπως αναφέρει το Politico.
Αργότερα έγινε γνωστό ότι την ίδια ημέρα που δημοσιεύθηκε επίσημα ο κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων, η κυβέρνηση είχε επίσης αφαιρέσει το πρόγραμμα από το Σχέδιο Ανάκαμψης. Παρ’ όλα αυτά, οι υποψήφιοι δεν ενημερώθηκαν για την εξέλιξη αυτή για 10 ολόκληρους μήνες.
«Τελικά δεν κατέστη δυνατό να υλοποιηθεί το έργο “Trust your Stars” εντός του χρονικού πλαισίου που προβλεπόταν από το RRF», δήλωσε αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας. «Για τον λόγο αυτό, το έργο αφαιρέθηκε στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
«Όσον αφορά τα κονδύλια που συνδέονταν με τις συγκεκριμένες δράσεις, αυτά ανακατευθύνθηκαν για τη χρηματοδότηση άλλων δράσεων του RRF και του υπουργείου Παιδείας. Κατά συνέπεια, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε απώλεια πόρων από το RRF», πρόσθεσε ο αξιωματούχος.
Γκρεμισμένες ελπίδες
Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών της Ελλάδας εξέδωσε ανακοίνωση, αναφέροντας ότι προσπαθεί να εξασφαλίσει κονδύλια «για τη διευθέτηση τυχόν εκκρεμών οικονομικών υποχρεώσεων που απορρέουν από νομικές δεσμεύσεις που είχαν αναληφθεί κατά τον χρόνο ανάκλησης του προγράμματος».
Αν και η ανακοίνωση αναπτέρωσε τις ελπίδες ότι θα βρεθεί λύση, ο κ. Χατζής υποστηρίζει ότι ήταν απλώς ένα νομικό τέχνασμα και ότι το υπουργείο Παιδείας δεν έχει καμία νομική δέσμευση, καθώς δεν υπογράφηκαν συμβάσεις μετά την αρχική ανακοίνωση των αποδεκτών προτάσεων.
«Αυτό που συνέβη παραβιάζει μια θεμελιώδη αρχή, η οποία είναι ιερή στα κράτη που διέπονται από το κράτος δικαίου: τη “δικαιολογημένη εμπιστοσύνη” του πολίτη προς το κράτος», είπε. «Μπορεί να μην υπάρχει συμβατική ευθύνη, εφόσον δεν υπογράψαμε συμφωνία, αλλά υπάρχει πολιτική, ηθική και ίσως νομική υποχρέωση. Πολλοί νέοι απέρριψαν άλλες προτάσεις ή δεν ανέλαβαν εργασίες αλλού επειδή ήλπιζαν ότι θα πληρωθούν μέσω του προγράμματος».
Ο κ. Χατζής πρόσθεσε ότι με τους χειρισμούς της, η κυβέρνηση κατάφερε να στρέψει ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα εναντίον της τόσο αυτούς που είχαν επιλεγεί όσο και αυτούς που είχαν απορριφθεί.
«Αν είσαι νέος επιστήμονας στο εξωτερικό, μείνε εκεί»
Ο Χατζής πρόσθεσε ότι ο τρόπος με τον οποίο χειρίστηκε η κυβέρνηση την υπόθεση κατάφερε να στρέψει εναντίον της ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα, τόσο εκείνους που είχαν επιλεγεί όσο και εκείνους που δεν είχαν επιλεγεί.
«Αν είσαι νέος επιστήμονας και βρίσκεσαι στο εξωτερικό, μείνε εκεί! Αν είσαι νέος επιστήμονας και σκέφτεσαι να φύγεις στο εξωτερικό, φύγε. Μην περιμένεις ούτε λεπτό!» έγραψε σε εκτενή ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο Παντελής Κάμμας, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συν-επικεφαλής μιας ομάδας της οποίας η πρόταση είχε επιλεγεί, χαρακτήρισε το πρόγραμμα «ένα χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου».
«Η αντίληψη μέσα στην επιστημονική κοινότητα ήταν ότι επρόκειτο για χρήματα της Ε.Ε. και ότι θα μπορούσαν να διανεμηθούν βιαστικά, μέσω μη διαφανών διαδικασιών. Υπήρχε ένα αίσθημα δυσπιστίας, επειδή επρόκειτο για ένα έκτακτο πρόγραμμα που θα γινόταν μόνο μία φορά», δήλωσε ο Κάμμας.
«Το υπουργείο δεν διέθετε οργανωμένο πλαίσιο αξιολόγησης, ενώ οι αντιδράσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας βασίζονταν σε αυτές τις γνωστές αδυναμίες. Παράλληλα, τα μέσα ενημέρωσης που επιδιώκουν να αντιπολιτεύονται την κυβέρνηση έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την κατάσταση. Ήταν η τέλεια καταιγίδα και έτσι η κυβέρνηση αποφάσισε να κάνει πίσω και να ακυρώσει το πρόγραμμα».
Ο Πέτρος Μπουράς-Βαλλιανάτος, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε συγκροτήσει μια ομάδα 25 νέων επιστημόνων με σκοπό να έρθουν στην Ελλάδα από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία. Στόχος τους ήταν να μελετήσουν φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο, με την προοπτική η έρευνα να συμβάλει στην ανάπτυξη νέων φαρμακευτικών σκευασμάτων.
Ευτυχώς, οι επιστήμονες δεν είχαν ταξιδέψει ακόμη όταν το πρόγραμμα ακυρώθηκε.
«Το πιο προσβλητικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να συναντηθεί μαζί μας ή να μας δώσει μια λογική εξήγηση για το τι συνέβη», δήλωσε, επισημαίνοντας ότι ο χειρισμός της υπόθεσης από την κυβέρνηση δημιούργησε ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα στις σχέσεις της με την επιστημονική κοινότητα.
Ο ίδιος ο Μπουράς-Βαλλιανάτος επέστρεψε στην Ελλάδα το 2022, έπειτα από 15 χρόνια καριέρας στο Εδιμβούργο. Δεν έχει μετανιώσει για την απόφασή του, καθώς ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στην πατρίδα του.
Ωστόσο, όπως σημειώνει, πολλοί άλλοι θα ήθελαν επίσης να επιστρέψουν στην Ελλάδα, αλλά οι κατάλληλες συνθήκες για να το κάνουν δεν έχουν δημιουργηθεί. Ορισμένοι επιστρέφουν, όπως λέει, μόνο για συναισθηματικούς ή προσωπικούς λόγους.
«Δεν υπήρξε ποτέ σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να επιστρέψουν οι επιστήμονές του».
Σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα μειώθηκαν το 2025, φτάνοντας τα 1,27 δισ. ευρώ, ή το 0,51% του ΑΕΠ, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024.
«Η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί αποτελούν μεγάλο πρόβλημα», συνέχισε ο Μπουράς-Βαλλιανάτος. «Θα πρέπει να δημιουργηθεί ένας ανεξάρτητος φορέας, ο οποίος θα κατανέμει τα κονδύλια για την έρευνα και θα εφαρμόζει διεθνή πρότυπα όσον αφορά την αξιολόγηση. Είμαστε μια μικρή χώρα· γνωριζόμαστε όλοι μεταξύ μας, επομένως ένα μεγάλο ποσοστό των αξιολογητών θα πρέπει να προέρχεται από το εξωτερικό».
