Βρισκόμαστε στο καλοκαίρι του 2026 και οι διαπραγματεύσεις για την Κοινή Αγροτική Πολιτική μετά το 2027 εισέρχονται σε κρίσιμη φάση στις Βρυξέλλες. Ωστόσο, πίσω από τις τεχνικές συζητήσεις για προϋπολογισμούς και οικολογικά σχήματα, κρύβεται μια βαθύτερη πρόκληση που δεν χωράει σε κανένα κανονισμό: ποιος θα σταθεί στο χωράφι μετά το 2030, όταν η πλειονότητα των σημερινών παραγωγών θα έχει αποχωρήσει λόγω ηλικίας;
Η Ελλάδα αντιμετωπίζει αυτό το ερώτημα με αριθμούς που δεν αφήνουν περιθώριο για ανανεωτικές ψευδαισθήσεις. Σύμφωνα με την Απογραφή Γεωργίας-Κτηνοτροφίας της ΕΛΣΤΑΤ (έτος αναφοράς 2020), το 2009 λειτουργούσαν 723.006 αγροτικές εκμεταλλεύσεις, ενώ το 2020 αυτές μειώθηκαν σε 530.679, μια μείωση 26,6% που σημαίνει ότι κάθε χρόνο για την 11ετή αυτή περίοδο έφευγαν από το αγροτικό επάγγελμα 17.485 εκμεταλλεύσεις.
Παράλληλα, η χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση μειώθηκε κατά 18,8%, από 34.779.290 στρέμματα σε 28.244.494 στρέμματα. Αυτό σημαίνει ότι χωράφια εγκαταλείφθηκαν, δεν απορροφήθηκαν από μεγαλύτερες μονάδες. Το ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι απλώς η μείωση του αριθμού των εκμεταλλεύσεων, αλλά το ηλικιακό προφίλ αυτών που παραμένουν.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Το 65% των αγροτών που υπέβαλαν ΟΣΔΕ το 2020 ήταν άνω των 55 ετών, ενώ το 37% ξεπερνούσε τα 65 έτη. Μόλις το 3,5% των αιτήσεων ΟΣΔΕ προήλθε από αγρότες κάτω των 35 ετών, όταν το αντίστοιχο ποσοστό το 2010 ήταν σχεδόν διπλάσιο. Η αναλογία είναι κατατοπιστική: για κάθε 100 αγρότες άνω των 55 αντιστοιχούν μόλις 9 κάτω των 35 ετών, διαμορφώνοντας ένα ηλικιακό χάσμα που δεν αντιμετωπίζεται με αποσπασματικά χρηματοδοτικά μέτρα.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η εικόνα δεν είναι διαφορετική. Το 2020 η μέση ηλικία των αγροτών στην ΕΕ ήταν τα 57 έτη, ενώ μόλις το 12% ήταν κάτω των 40 ετών. Στην Ελλάδα, οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις κάτω των 40 ετών αντιστοιχούν μόλις στο 7,2%, με τη χώρα να βρίσκεται στην τρίτη θέση από το τέλος στην ΕΕ, πριν από την Πορτογαλία (6,4%) και την Κύπρο (5,1%).
Η προσέλκυση νέων στον αγροτικό τομέα δεν αποτυγχάνει εξαιτίας μόνο της χαμηλής χρηματοδότησης. Υπάρχουν διαρθρωτικά εμπόδια που η Ελλάδα δεν έχει επιλύσει. Πρώτον, η πρόσβαση στη γη: σε μια χώρα με περισσότερες από 500.000 αγροτικές εκμεταλλεύσεις μέσου μεγέθους 53 στρεμμάτων περίπου, η αγορά γης παραμένει κατακερματισμένη, ακριβή και δυσπρόσιτη για νέους χωρίς κεφάλαιο ή οικογενειακή γη.
Δεύτερον, η γραφειοκρατική πολυπλοκότητα: τα προγράμματα Νέων Αγροτών που έχουμε καταγράψει σε προηγούμενα άρθρα αυτής της σειράς πάσχουν από χρονικές καθυστερήσεις ετών, με αποτέλεσμα να λειτουργούν αποτρεπτικά αντί να αποτελούν κίνητρο εισόδου. Τρίτον, η αβεβαιότητα εισοδήματος: σε έναν τομέα όπου η τιμή παραγωγού διαφέρει δραματικά από την τιμή ράφι, ο νέος επιχειρηματίας δεν βλέπει ορατό επιχειρηματικό μοντέλο.
Το πλαίσιο της ΚΑΠ: Στόχοι χωρίς δέσμευση;
Στις Βρυξέλλες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανακοινώσει τον στόχο για διπλασιασμό του μεριδίου των νέων γεωργών έως το 2040, με στόχο να αντιπροσωπεύουν το 24% των Ευρωπαίων αγροτών. Ταυτόχρονα, κάθε κράτος-μέλος θα πρέπει έως το 2028 να καταρτίσει εθνική στρατηγική ανανέωσης γενεών, με συγκεκριμένους στόχους και δράσεις. Η προτεινόμενη νέα ΚΑΠ μετά το 2027 προβλέπει εργαλεία εκκίνησης για νέους αγρότες, συμπεριλαμβανομένης μιας «δέσμης εκκίνησης» με κατ’ αποκοπή ποσό έως 300.000 ευρώ.
Ωστόσο, η CEJA, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Νέων Γεωργών, επισημαίνει ότι χωρίς παράλληλη αύξηση προϋπολογισμού, ο στόχος για νέους αγρότες κινδυνεύει να αποτελέσει μια ακόμη χαμένη ευκαιρία. Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι ακόμη πιο οξεία: πρέπει μέχρι το 2028 να παραδώσει εθνική στρατηγική ανανέωσης, τη στιγμή που δεν έχει καταφέρει να αποπληρώσει τους δικαιούχους των ήδη εγκεκριμένων προγραμμάτων Νέων Αγροτών.
Η συρρίκνωση του αριθμού και η γήρανση των παραγωγών δεν αφορά μόνο τα εισοδήματα της υπαίθρου. Αυτή η ανισορροπία απειλεί την επισιτιστική ασφάλεια και τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ στην παραγωγή τροφίμων, επισημαίνει η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου η γεωργία αντιπροσωπεύει το 4,7% του ΑΕΠ, διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (1,9%), και όπου οι αγροτικές εξαγωγές έφτασαν τα 6,5 δισ. ευρώ το 2020, η δημογραφική αποδυνάμωση του πρωτογενή τομέα μεταφράζεται σε άμεση οικονομική συρρίκνωση.
Η ελληνική γεωργία χρειάζεται μια συνεκτική πολιτική ανανέωσης γενεών που να συνδυάζει τρεις παράλληλες κατευθύνσεις:
- Πρώτον, έναν πραγματικά λειτουργικό μηχανισμό μεταβίβασης γης, με φορολογικά κίνητρα για συνταξιοδοτούμενους που παραχωρούν εκμεταλλεύσεις σε νέους.
- Δεύτερον, απλοποίηση των διαδικασιών ένταξης στα προγράμματα Νέων Αγροτών, ώστε τα χρήματα να φτάνουν στο χωράφι εντός εύλογου χρόνου, όχι μετά από δύο ή τρία χρόνια γραφειοκρατικής καθυστέρησης.
- Τρίτον, αναγνώριση ότι ο αγρότης του 2035 δεν θα είναι ο ίδιος με τον αγρότη του 1985: θα χρειαστεί ψηφιακά εργαλεία, αξιόπιστη ενεργειακή υποδομή και πρόσβαση στις αλυσίδες αξίας, όχι απλώς έναν τίτλο ιδιοκτησίας.
Αν το ερώτημα «ποιος θα καλλιεργήσει τη χώρα το 2035» δεν απαντηθεί με πολιτική βούληση και πόρους τώρα, η απάντηση θα δοθεί από τα ίδια τα χωράφια: με την εγκατάλειψη.
