Μια χώρα 10 εκατ. ανθρώπων βυθίζεται στο σκοτάδι, ενώ γύρω της σφίγγει ένας αόρατος γεωπολιτικός κλοιός. Η Κούβα βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας σύνθετης κρίσης, όπου η ενεργειακή ασφυξία, οι αμερικανικές κυρώσεις και οι ανοιχτές δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για «ανάληψη» του νησιού επαναφέρουν σενάρια σύγκρουσης και αλλαγής καθεστώτος.
Την ίδια στιγμή, η άφιξη ρωσικών δεξαμενόπλοιων και η αποκοπή βασικών προμηθειών αποκαλύπτουν μια εύθραυστη ισορροπία δυνάμεων, που ξεπερνά κατά πολύ τα σύνορα της Καραϊβικής.
Πίσω από τη γενική εικόνα
Όταν έσβησαν τα φώτα στην Κούβα τον περασμένο μήνα, τα αμερικανικά ΜΜΕ έσπευσαν να καταφύγουν στο γνώριμο αφήγημά τους: ένα αποτυχημένο κομμουνιστικό κράτος, ένα καθεστώς που καταρρέει, μια ευκαιρία. Αυτό που δεν μπορούν να δουν ενδεχομένως, επειδή δεν έχουν παρατηρήσει την Κούβα όπως η ίδια παρατηρεί τον εαυτό της, είναι τι ακριβώς διακυβεύεται, όπως επισημαίνουν αναλυτές.
Την περασμένη εβδομάδα, το ρωσικό πετρελαιοφόρο Anatoly Kolodkin, ένα πλοίο υπό κυρώσεις, έφτασε στο λιμάνι Ματάνσας και πραγματοποίησε την πρώτη παράδοση πετρελαίου στην Κούβα εδώ και τρεις μήνες, εκφορτώνοντας 730.000 βαρέλια αργού - αρκετά για να καλύψουν τις ενεργειακές ανάγκες της νήσου για μόλις δέκα ημέρες. Ένα δεύτερο δεξαμενόπλοιο, το Sea Horse, που κατευθυνόταν προς την Κούβα, εκτράπηκε προς τη Βενεζουέλα. Την ίδια στιγμή, ο αποκλεισμός των ΗΠΑ συνεχίζεται.
Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει ήδη δηλώσει ότι αναμένει να έχει «την τιμή» να «αναλάβει» την Κούβα. «Είτε την ελευθερώσω είτε την πάρω, νομίζω ότι μπορώ να κάνω ό,τι θέλω με αυτήν», είπε. Όσο ωμή ή πολιτικά αποσταθεροποιητική κι αν ακούγεται αυτή η γλώσσα, στην ουσία εκφράζει ανοιχτά μια βαθύτερη λογική. Πρόκειται για ένα νησί μόλις 90 μίλια από τη Φλόριντα που επανειλημμένα αρνήθηκε να υποταχθεί. Τώρα, όπως φαίνεται, ο Τραμπ, με τη στήριξη του υπουργού Εξωτερικών Mάρκο Ρούμπιο, επιδιώκει να επιβάλει υποταγή.
Σε δεινή θέση
Επανειλημμένως, ο Τραμπ έχει χαρακτηρίσει το κομμουνιστικό νησί της Καραϊβικής «εχθρό» των ΗΠΑ. Η Κούβα, η οποία αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζει σοβαρή κρίση τροφίμων και ενέργειας, εν μέρει λόγω των αμερικανικών κυρώσεων, έχει δηλώσει ότι είναι έτοιμη για οποιαδήποτε πιθανή εισβολή. Η Κούβα παράγει κάποια ποσότητα πετρελαίου, αλλά όχι αρκετή για να καλύψει τις ενεργειακές της ανάγκες. Στο εσωτερικό, το ηλεκτρικό δίκτυο της χώρας έχει ήδη καταρρεύσει.
Η Βενεζουέλα, βασικός σύμμαχος, προμήθευε την Κούβα με πετρέλαιο μέχρι τη σύλληψη του ηγέτη της, Νικολάς Μαδούρο τον Ιανουάριο σε επιχείρηση ειδικών δυνάμεων των ΗΠΑ. Υπογραμμίζοντας τη στενή σχέση των δύο χωρών, ο πρόεδρος της Βενεζουέλας βρισκόταν υπό την προστασία δεκάδων Κουβανών αξιωματούχων ασφαλείας - 32 από τους οποίους σκοτώθηκαν στην αμερικανική επιχείρηση.
Με τη στρόφιγγα της Βενεζουέλας κλειστή, παρενέβη το Μεξικό. Αλλά και αυτή η προμήθεια σταμάτησε, μετά από απειλές της Ουάσιγκτον για αυξημένους δασμούς σε όποιον τολμούσε να πωλήσει πετρέλαιο στην Κούβα. Συζητείται ωστόσο και εναλλακτική, μια συμφωνία τύπου Βενεζουέλας, όπου το καθεστώς παραμένει αλλά προσαρμόζεται στις απαιτήσεις των ΗΠΑ.
Κουβανική Επανάσταση
Η Κουβανική Επανάσταση του 1959 οδήγησε στην κατάσχεση δισεκατομμυρίων δολαρίων αμερικανικών assets και στη δημιουργία ενός συμμάχου της Σοβιετικής Ένωσης μόλις 90 μίλια από τις ακτές της Φλόριντα. Σχεδόν αμέσως, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν επανειλημμένες προσπάθειες ανατροπής του καθεστώτος. Το 1961, η CIA υπό τον πρόεδρο Τζον Φ. Κένεντι έστειλε περίπου 1.400 Κουβανούς εξόριστους για να εισβάλουν στο νησί.
Το αποτυχημένο σχέδιο έμεινε γνωστό ως Κόλπος των Χοίρων -η αποτυχημένη εισβολή στις νοτιοδυτικές ακτές της Κούβας από περίπου 1.500 εξόριστους Κουβανούς, που αντιμάχονταν το καθεστώς του Φιντέλ Κάστρο. Ακολούθησαν χρόνια αποτυχημένων προσπαθειών δολοφονίας του Φιντέλ Κάστρο, με σχέδια που περιελάμβαναν εκρηκτικό πούρο, δηλητηριώδη χάπια και άλλα μέσα.
Ο Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα ήταν επίσης στόχος. Το 1964, ενώ μιλούσε στον ΟΗΕ, εκτοξεύτηκε ρουκέτα από την άλλη πλευρά του ποταμού East River στη Νέα Υόρκη, χωρίς επιτυχία. Η επιθυμία των Κουβανοαμερικανών να ανατρέψουν το καθεστώς δεν έσβησε ποτέ. Ο Μάρκο Ρούμπιο θεωρείται χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στάσης.
Δύο πραγματικότητες
Η πραγματικότητα στην Κούβα δεν είναι τόσο απλή όσο συχνά παρουσιάζεται. Άνθρωποι επιβιώνουν μέσω οικονομικής δυσπραγίας, αντιμέτωποι ταυτοχρόνως με δύο μορφές αποκλεισμού: τον εξωτερικό, που επιβάλλεται από τις ΗΠΑ από το 1962, και έναν εσωτερικό, που σχετίζεται με φυλετικές και οικονομικές ανισότητες που η Επανάσταση δεν κατάφερε να εξαλείψει πλήρως. Παρά τη ρητορική περί ισότητας, οι ανισότητες επιμένουν, και μάλιστα αναπαράγονται.
Το 2021, αυτή η ένταση εκδηλώθηκε με μαζικές διαδηλώσεις σε πόλεις όπως η Αβάνα και το Σαντιάγο, τις μεγαλύτερες από την Επανάσταση. Η απάντηση του κράτους ήταν σκληρή: μαζικές συλλήψεις και βαριές ποινές, που επηρέασαν δυσανάλογα τους μαύρους Κουβανούς. Μετά από 67 χρόνια επαναστατικών υποσχέσεων, έχει διαμορφωθεί μια βαθιά κοινωνική κόπωση.
Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί Κουβανοί πλέον δεν περιμένουν πολλά από το κράτος. Ωστόσο, η απογοήτευση αυτή δεν σημαίνει αποδοχή της εξωτερικής πίεσης. Το να αναγνωρίζει κανείς τις αποτυχίες του κουβανικού κράτους δεν σημαίνει ότι αποδέχεται ένα αμερικανικό πολεμικό πλοίο που εμποδίζει καύσιμα να φτάσουν σε νοσοκομεία. Για να κατανοήσει κανείς τι πραγματικά διακυβεύεται, πρέπει να δει και τη διεθνή δράση της Κούβας, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει το al Jazeera.
Η χώρα έχει προσφέρει σημαντική αλληλεγγύη διεθνώς: χιλιάδες γιατροί στην Τζαμάικα, εκατοντάδες στην Αφρική κατά την επιδημία Έμπολα, και στρατιωτική στήριξη στην Αγκόλα κατά του απαρτχάιντ. Παράλληλα, η Κούβα προστάτευσε πρόσωπα όπως η Assata Shakur, προσέφερε ιατρική βοήθεια μετά τον τυφώνα Katrina και ανέπτυξε δικά της εμβόλια κατά της COVID-19, τα οποία διέθεσε σε χώρες του Παγκόσμιου Νότου.
Αυτές οι δύο πραγματικότητες, η καταπίεση στο εσωτερικό και η διεθνής αλληλεγγύη, συνυπάρχουν. Η αμερικανική πολιτική, ωστόσο, παρουσιάζει την Κούβα ως ένα αποτυχημένο κράτος προς «απελευθέρωση», χωρίς να απαντά στο κρίσιμο ερώτημα: απελευθέρωση για ποιον και από τι. Η ίδια κυβέρνηση που συνέλαβε τον Nικολάς Μαδούρο, στερώντας από την Κούβα βασικές ενεργειακές προμήθειες, εμπλέκεται ταυτόχρονα σε συγκρούσεις με το Ιράν, επηρεάζοντας την παγκόσμια αγορά ενέργειας.
