«42.7»: Τι είναι, τι προβλέπει και κατά πόσο μπορεί να εφαρμοστεί;

«Η Ελλάδα θα είναι στο κέντρο της επόμενης αρχιτεκτονικής ασφάλειας της Ευρώπης. Γιατί προφανώς είμαστε μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά πρέπει να είμαστε έτοιμοι για κάθε περίπτωση… Θα αλλάξουν πάρα πολλά πράγματα. Αλλά ένα μπορώ να σας πω: εμείς θα είμαστε στο επίκεντρο αυτών των εξελίξεων».

Πρόκειται για μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα τοποθέτηση του πρωθυπουργού στην πρόσφατη συνέντευξή του στην τηλεόραση του ΣΚΑΪ. Η συμμετοχή της χώρας σε κάθε βήμα της ευρωπαϊκής εμβάθυνσης είναι -όπως έχουμε επισημάνει- απαραίτητη και η αποστροφή του Κυριάκου Μητσοτάκη είναι και εύλογη και απόλυτα θετική.

Ο στόχος όμως απέχει πολύ από την επίτευξή του. Ακόμα και το πλαίσιό του δεν είναι σήμερα λειτουργικό.

Συνθήκη ΕΕ - Άρθρο 42 παράγραφος 7

«Μιλούσαμε με τον Πρόεδρο Μακρόν και λέγαμε… «καλή η σχέση με το ΝΑΤΟ, αλλά ως Ευρώπη θα αποκτήσουμε εμείς τον δικό μας αμυντικό πυλώνα;» Έχουμε το άρθρο 42, παρ. 7. Αυτό είναι ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της Ευρωπαϊκής Ένωσης», υποστήριξε ο πρωθυπουργός στην ίδια συνέντευξη, ανοίγοντας έναν από τους πλέον κρίσιμους και σαφώς ανολοκλήρωτους έως σήμερα φακέλους εντός ΕΕ.

Κατ’ αρχάς να καταγράψουμε τι προβλέπει το άρθρο:

«Σε περίπτωση κατά την οποία κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα λοιπά κράτη μέλη του οφείλουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Αυτό δεν θίγει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων κρατών μελών. Οι δεσμεύσεις και η συνεργασία στον τομέα αυτό παραμένουν σύμφωνες με τις δεσμεύσεις που έχουν αναληφθεί στο πλαίσιο του Οργανισμού Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ), ο οποίος, για τα κράτη που είναι μέλη του, εξακολουθεί να αποτελεί το θεμέλιο της συλλογικής τους άμυνας και το όργανο εφαρμογής της.»

Η αλήθεια είναι ότι η Ελλάδα πρωταγωνίστησε και πέτυχε να συμπεριληφθεί η αναφορά στην εν ισχύ Ευρωπαϊκή Συνθήκη και μάλιστα σε μία εποχή που κανένας δεν μπορούσε να φανταστεί μία κρίση συνεργασίας με τις ΗΠΑ στους κόλπους του ΝΑΤΟ. Ωστόσο, μέχρι σήμερα κανένας δεν ασχολήθηκε σοβαρά με την πρακτική εφαρμογή του άρθρου. Τι σημαίνει επιχειρησιακά η ενεργοποίησή του και τι αποτελέσματα μπορεί να επιφέρει;

Το άρθρο 42 παρ. 7 της Συνθήκης ενεργοποιήθηκε μία φορά, από τη Γαλλία τον Νοέμβριο του 2015, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Μπατακλάν, στο Παρίσι. Η συνδρομή των κρατών-μελών ωστόσο δεν ήταν στρατιωτική - ούτε υπήρχε αντίστοιχη πρακτική πρόβλεψη.

Μέχρι σήμερα, οι 27 δεν έχουν ξεκαθαρίσει πώς και με ποιο τρόπο μπορούν να εφαρμόσουν μέσω στρατιωτικής συνεργασίας τη συγκεκριμένη ρήτρα αλληλεγγύης. Σε αντίθεση με την ενεργοποίηση του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ που συνοδεύεται από στρατιωτικές δράσεις, το άρθρο 42.7 αποτελεί περισσότερο πρόθεση παρά ουσιαστική δυνατότητα επί του πεδίου. Αυτή παραμένει προς συζήτηση.

Η πρόκληση της συνύπαρξης με το ΝΑΤΟ

Παρά την εν γένει καταγεγραμμένη διάθεση των 27 για εμβάθυνση της ΕΕ σε θέματα αμυντικής θωράκισης, αν κάποιος παρατηρήσει τις δηλώσεις μίας σειράς αξιωματούχων από χώρες όπως π.χ. οι Βαλτικές, θα διαπιστώσει έντονη διστακτικότητα για ανάπτυξη π.χ. ευρωστρατού. Ακόμα και στην παρούσα συγκυρία, το ΝΑΤΟ -υπό την ομπρέλα των ΗΠΑ- φαίνεται να παρέχει περισσότερους βαθμούς ασφάλειας επί του παρόντος.

Πριν λίγες εβδομάδες, το ενδεχόμενο να ενεργοποιήσει η Πολωνία το άρθρο 42.7 όταν και δέχθηκε συντονισμένη επίθεση με drones έβαζε δύσκολα στις Βρυξέλλες και όχι μόνο. Η ενεργοποίηση της ρήτρας ευρωπαϊκής αλληλεγγύης σήμαινε ταυτόχρονα ότι δεν ήταν μόνο η Πολωνία που δεχόταν επίθεση αλλά όλα τα κοινά μέλη του ΝΑΤΟ και της ΕΕ. Και τότε, η συμμαχία θα όφειλε να ενεργοποιήσει το δικό της «άρθρο 5» το οποίο είναι απολύτως λειτουργικό ως προς την εφαρμογή του στο πεδίο. Σε άλλες, όχι και τόσο μακρινές, εποχές, αυτό θα ήταν αυτονόητο. Στην εποχή Τραμπ όμως πόσο αυτονόητη μπορεί να θεωρήσει κανείς την εμπλοκή των ΗΠΑ;

Μία δύσκολη συζήτηση

Συνεπώς, η επόμενη μέρα της αρχιτεκτονικής ασφαλείας της ΕΕ δεν αποτελεί καθόλου το ευκολότερο ζήτημα. Το γεγονός όμως της αφύπνισης της Ευρώπης προς αυτήν την κατεύθυνση μόνο ως θετικό δείγμα αντίδρασης μπορεί να εκληφθεί. Κι αν το 2001 η Ελλάδα είχε πρωταγωνιστήσει στην προσθήκη ενός άρθρου και μίας παραγράφου με όραμα αλλά χωρίς λειτουργικό περιεχόμενο, σήμερα μπορεί να πρωταγωνιστήσει στο να αποκτήσει σαφή υπόσταση. Δεν είναι μόνο θέμα εθνικής επιτυχίας ή γοήτρου. Είναι θέμα υπαρξιακό για μία μικρή χώρα, στα σύνορα της ΕΕ.