Στο σημείο όπου αρχίζει να σχηματίζεται η πλημμύρα, πριν το νερό και τα φερτά υλικά κατέβουν προς τις πεδινές περιοχές, μεταφέρεται ένα σημαντικό μέρος της αντιπλημμυρικής προστασίας της Θεσσαλίας και της Φθιώτιδας. Αυτή είναι η λογική πίσω από το Aqua Montis, το πρόγραμμα ύψους περίπου 123 εκατ. ευρώ που υλοποιείται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, μέσω της Γενικής Γραμματείας Δασών, και περιλαμβάνει περίπου 1.300 έργα ορεινής υδρονομίας.
Πρόκειται για φράγματα βάρους, μονά και διπλά φράγματα, προφράγματα και άλλες παρεμβάσεις στις ορεινές λεκάνες του Υδατικού Διαμερίσματος Θεσσαλίας, το οποίο εκτείνεται εντός της Περιφέρειας Θεσσαλίας και της ΠΕ Φθιώτιδας. Στις διαδικασίες ανάθεσης το ΥΠΕΝ υποστηρίζεται από την ΕΕΣΥΠ.
Η βασική διαφορά σε σχέση με τα κλασικά αντιπλημμυρικά έργα είναι ότι η παρέμβαση γίνεται νωρίτερα στη διαδρομή του νερού. Στόχος είναι να περιορίζεται η ταχύτητα της απορροής και να συγκρατείται μέρος των φερτών υλικών στον ορεινό χώρο, ώστε μικρότερος όγκος να καταλήγει ταυτόχρονα στις χαμηλότερες ζώνες
Πού θα γίνουν τα έργα
Το μεγαλύτερο χρηματοδοτικό σκέλος του Aqua Montis αφορά δημόσια δαπάνη 96,1 εκατ. ευρώ από το πρόγραμμα «Περιβάλλον και Κλιματική Αλλαγή» του ΕΣΠΑ 2021 - 2027. Παράλληλα, έργα συνολικού προϋπολογισμού 26,56 εκατ. ευρώ στις ορεινές λεκάνες αρμοδιότητας του Δασαρχείου Βόλου έχουν ήδη συμβασιοποιηθεί από τη Γενική Γραμματεία Δασών του ΥΠΕΝ, με χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο.
Οι νέες παρεμβάσεις θα αναπτυχθούν στις περιοχές ευθύνης των Δασαρχείων Αγιάς, Λάρισας, Μουζακίου, Τρικάλων και Λαμίας. Το σχέδιο περιλαμβάνει, πέρα από τα φράγματα, αναβαθμούς, τοίχους αντιστήριξης και προστασίας πρανών, καθαρισμούς και διευθετήσεις τμημάτων της κοίτης χειμάρρων, αλλά και αναδασώσεις και φυτοτεχνικές παρεμβάσεις.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, τα έργα περιορίζουν τη διάβρωση και ρυθμίζουν την απορροή στις ορεινές λεκάνες. Χαμηλότερα, η επιδίωξη είναι να μειωθεί η πλημμυρική αιχμή και η ποσότητα φερτών υλικών που φθάνει στις πεδινές κοίτες, περιορίζοντας ταυτόχρονα την επιβάρυνση των κατάντη αντιπλημμυρικών και εγγειοβελτιωτικών έργων.
Μετά τον Daniel, η πρόληψη μεταφέρεται και στο βουνό
Η επιλογή αποκτά ιδιαίτερο βάρος στη Θεσσαλία μετά τον Daniel και τον Elias του 2023, όταν οι ακραίες βροχοπτώσεις προκάλεσαν εκτεταμένες πλημμύρες και ανέδειξαν την έκθεση του θεσσαλικού κάμπου σε μεγάλα πλημμυρικά επεισόδια.
Παράλληλα, οι μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ετών έχουν προσθέσει έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου σε αρκετές περιοχές της χώρας. Η απώλεια βλάστησης και η υποβάθμιση του εδάφους μπορούν να αυξήσουν τη διάβρωση και την επιφανειακή απορροή μετά από έντονες βροχοπτώσεις. Η αντιπλημμυρική προστασία επομένως δεν περιορίζεται στις κοίτες και στα έργα του κάμπου, αλλά αρχίζει από τη διαχείριση ολόκληρης της λεκάνης απορροής.
Βέβαια, η συγκράτηση νερού και φερτών υλικών ψηλότερα δεν σημαίνει ότι ένα σύστημα ορεινής υδρονομίας μπορεί από μόνο του να αποτρέψει μια νέα καταστροφή της κλίμακας του Daniel. Μπορεί όμως να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τα μεγάλα αντιπλημμυρικά έργα, περιορίζοντας και καθυστερώντας την απορροή που καταλήγει χαμηλότερα.
Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση των Prabhasri Herath, Roslyn Prinsley, Barry Croke, Jai Vaze και Carmel Pollino, που δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Nature-Based Solutions, εξέτασε 141 ακαδημαϊκές μελέτες και κατέληξε ότι οι σωστά σχεδιασμένες λύσεις που βασίζονται στη φύση μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις πλημμυρικές αιχμές, ιδιαίτερα στα συχνότερα και μικρότερης έντασης επεισόδια, ενώ ο συνδυασμός διαφορετικών τέτοιων παρεμβάσεων με συμβατικές υποδομές ενισχύει την αποτελεσματικότητά τους.
Το βρετανικό πείραμα: Τι έδειξαν 50 πλημμυρικά επεισόδια
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα για το τι μπορεί να πετύχει η παρέμβαση ψηλά στη λεκάνη έρχεται από τη Βρετανία. Ερευνητές μελέτησαν την επίδραση μικρών διαπερατών φραγμάτων, των λεγόμενων leaky dams, σε ορεινή λεκάνη, χρησιμοποιώντας πραγματικές μετρήσεις πριν και μετά την εγκατάστασή τους.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Hydrology, εξέτασε 50 επεισόδια υψηλής ροής, διαφορετικής έντασης, και διαπίστωσε ότι μετά την τοποθέτηση των φραγμάτων μειώθηκε σημαντικά η αιχμή της ροής. Για τα συχνότερα επεισόδια, με περίοδο επαναφοράς έως ένα έτος, η μέση μείωση της πλημμυρικής αιχμής έφθασε περίπου το 10%.
Τα ποσοστά της βρετανικής μελέτης δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτούσια στη Θεσσαλία. Αποτελούν, ωστόσο, ένα μετρήσιμο παράδειγμα της επίδρασης που μπορεί να έχει η συγκράτηση και επιβράδυνση του νερού ψηλότερα στη λεκάνη.
Από τις μελέτες στα εργοτάξια
Το κρίσιμο στο Aqua Montis πλέον είναι ο χρόνος υλοποίησης. Η Γενική Διεύθυνση Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος έχει ολοκληρώσει τις προκαταρκτικές μελέτες για το σύνολο των ορεινών λεκανών του προγράμματος, ενώ όσον αφορά στον Βόλο, τα έργα των 26,56 εκατ. ευρώ έχουν ήδη συμβασιοποιηθεί.
Σε σχετική δήλωση, ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, έχει δώσει έμφαση ακριβώς στην παρέμβαση πριν το νερό φτάσει στον κάμπο, σημειώνοντας ότι με τα περίπου 1.300 έργα το υπουργείο παρεμβαίνει στον ορεινό χώρο πριν νερά και φερτά υλικά καταλήξουν στις πεδινές περιοχές.
Από την πλευρά του, ο αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Νίκος Παπαθανάσης, συνέδεσε το πρόγραμμα με τη χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ 2021 - 2027 και το Πράσινο Ταμείο και με την ευρύτερη προσπάθεια προσαρμογής απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.
