Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το «Accelerate EU», το πακέτο άμεσων μέτρων και παρεμβάσεων που ενεργοποιεί πιο επιθετικά την ήδη χαραγμένη ενεργειακή στρατηγική της ΕΕ, επιχειρώντας ταυτόχρονα να περιορίσει τις επιπτώσεις της κρίσης και να επιταχύνει την μετάβαση σε ηλεκτρισμό και καθαρές μορφές ενέργειας. Το μέγεθος της πίεσης αποτυπώνεται ήδη στο κόστος: από την έναρξη της κρίσης, η Ευρώπη έχει επιβαρυνθεί με 24 δισ. ευρώ σε εισαγωγές ορυκτών καυσίμων, χωρίς αντίστοιχη αύξηση ενεργειακών ποσοτήτων.
Στη συνέντευξη Τύπου το μεσημέρι της Τετάρτης, η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κα. Teresa Ribera, και ο Επίτροπος Ενέργειας, κ. Dan Jorgensen, παρουσίασαν τα μέτρα, τα οποία στοχεύουν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην άμεση στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων και στη δομική μετάβαση του ενεργειακού μοντέλου. Ωστόσο, πίσω από την παρουσίαση του πακέτου, η εικόνα που προκύπτει για την πορεία της κρίσης είναι σαφώς πιο βαριά, με τους εκπροσώπους της Κομισιόν να περιγράφουν ένα περιβάλλον παρατεταμένης αστάθειας, έντονων πιέσεων στις αγορές και επιπτώσεων που εκτείνονται πολύ πέρα από τον ορίζοντα μιας βραχυπρόθεσμης ενεργειακής αναταραχής.
Κρίση με ορίζοντα ετών, όχι μηνών
Ο Επίτροπος Ενέργειας, κ. Dan Jorgensen, επεσήμανε ότι η τρέχουσα κατάσταση είναι «πιθανό να είναι τόσο σοβαρή όσο το 1973 και το 2022 μαζί» και υπογράμμισε ότι δεν πρόκειται για ένα βραχυπρόθεσμο σοκ τιμών αλλά για μια κρίση με ορίζοντα μηνών ή και ετών. Ακόμη και στο καλύτερο σενάριο, δηλαδή σε περίπτωση άμεσης αποκλιμάκωσης και αποκατάστασης των ροών, οι επιπτώσεις θα παραμείνουν. Για την αγορά LNG, εκτιμήθηκε ότι η αποκατάσταση κρίσιμων υποδομών, όπως στο Κατάρ, μπορεί να απαιτήσει έως και δύο χρόνια ή και περισσότερο, γεγονός που σημαίνει ότι οι τιμές δεν θα σταθεροποιηθούν σύντομα.
Στο πετρέλαιο, η παραγωγή μπορεί να ανακάμψει ταχύτερα, αλλά απαιτούνται τουλάχιστον δύο έως τέσσερις εβδομάδες για αύξηση παραγωγής, συν ο χρόνος μεταφοράς προς την Ευρώπη. Η συνολική εικόνα που προκύπτει είναι ότι ακόμη και με θετικές εξελίξεις στο γεωπολιτικό πεδίο, η ενεργειακή αγορά δεν επιστρέφει άμεσα σε ισορροπία.
Η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κα. Teresa Ribera, επιβεβαίωσε ότι ακόμη και στο «καλό σενάριο» οι επιπτώσεις θα έχουν διάρκεια, ενώ ο κίνδυνος αλυσιδωτών επιπτώσεων αυξάνεται όσο παρατείνεται η κρίση. Παρότι η Ευρώπη εμφανίζεται καλύτερα προετοιμασμένη σε σχέση με το παρελθόν, η ίδια παραδέχθηκε ότι συγκεκριμένοι κλάδοι και κοινωνικές ομάδες θα δεχθούν δυσανάλογη πίεση.
Jet fuel: Κίνδυνος πριν το καλοκαίρι και δημιουργία Παρατηρητηρίου
Ιδιαίτερη ανησυχία εκφράστηκε για τα αεροπορικά καύσιμα. Ο κ. Dan Jorgensen, χαρακτήρισε το jet fuel τον πιο πιεσμένο κρίκο και παρέπεμψε στις εκτιμήσεις του Fatih Birol, σύμφωνα με τις οποίες εντός πέντε έως έξι εβδομάδων ενδέχεται να προκύψει πρόβλημα ασφάλειας εφοδιασμού. Η Επιτροπή δεν έδωσε διαβεβαίωση ότι θα αποφευχθούν ελλείψεις, αλλά ανακοίνωσε την δημιουργία παρατηρητηρίου αγοράς (Fuel Observatory) που θα χαρτογραφεί τη δυναμικότητα, την ιδιοκτησία, τις εισαγωγές και εξαγωγές και τις δυνατότητες ανακατανομής καυσίμων. Η αναφορά στον τουρισμό ήταν άμεση, καθώς πολλές οικονομίες εξαρτώνται από τις αερομεταφορές ενόψει καλοκαιριού, γεγονός που εντείνει την ανησυχία για πιθανές διαταραχές.
Καμία επιστροφή στο ρωσικό αέριο
Στο γεωπολιτικό σκέλος, η γραμμή για το ρωσικό αέριο ήταν απολύτως σαφής. Ο Επίτροπος Ενέργειας δήλωσε ότι η ΕΕ δεν θα εισάγει «ούτε ένα μόριο» ρωσικής ενέργειας στο μέλλον, επισημαίνοντας ότι η ενέργεια χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο εκβιασμού και ότι η επαναφορά θα ισοδυναμούσε με έμμεση στήριξη του πολέμου στην Ουκρανία. Η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος, κα. Teresa Ribera, υπογράμμισε ότι η ενεργειακή μετάβαση συνδέεται πλέον με την ελευθερία και την αυτονομία της Ευρώπης, απορρίπτοντας τις προσεγγίσεις που βασίζονται σε βραχυπρόθεσμες λύσεις.
Φορολόγηση στα υπερκέρδη των εταιρειών: Αποτρεπτικό εργαλείο, όχι εγκατάλειψη
Στο μέτωπο των υπερκερδών των εταιρειών ενέργειας, η Επιτροπή δεν απορρίπτει τα εργαλεία φορολόγησης. Η κ. Ribera, ανέφερε ότι δεν υπάρχει ένδειξη αποτυχίας των windfall taxes, υπογραμμίζοντας ότι σε ορισμένες περιπτώσεις είχαν αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Παράδειγμα αποτέλεσε η επιβολή φόρου σε εταιρείες που επιχειρούσαν να «σπάσουν» συμβόλαια για να επιβάλουν υψηλότερες τιμές, με αποτέλεσμα η πρακτική να περιοριστεί χωρίς να αυξηθούν τα δημόσια έσοδα. Ωστόσο, η υιοθέτηση ενιαίου ευρωπαϊκού φόρου αντιμετωπίζει προκλήσεις, καθώς απαιτεί ομοφωνία και τα κράτη-μέλη διατηρούν διαφορετικές προσεγγίσεις, με την Επιτροπή να περιορίζεται σε ρόλο καθοδήγησης.
Μείωση ζήτησης χωρίς υποχρεωτικά μέτρα
Στο πεδίο της ζήτησης, η Κομισιόν περιορίζεται σε συστάσεις. Ο Επίτροπος Ενέργειας, κ. Dan Jorgensen, ενθάρρυνε την μείωση της κατανάλωσης, αλλά διευκρίνισε ότι τα εργαλεία ανήκουν στα κράτη-μέλη. Αναφέρθηκαν ενδεικτικά παρεμβάσεις όπως η μείωση φόρων στην ηλεκτρική ενέργεια, η στήριξη για αντικατάσταση λεβήτων με αντλίες θερμότητας και τα μέτρα ενεργειακής αποδοτικότητας. Παρά τη σύσταση για περιορισμό της κατανάλωσης, αποφεύγονται πολιτικά ευαίσθητα μέτρα, με την Επιτροπή να μην προχωρά σε υποχρεωτικού χαρακτήρα παρεμβάσεις.
Κρατικές ενισχύσεις: Η βασική «ασπίδα» της Κομισιόν
Η βασική απάντηση της Επιτροπής είναι το νέο προσωρινό πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων, το οποίο θα παρουσιαστεί εντός των επόμενων ημερών. Η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της ΕΕ τόνισε ότι το πλαίσιο θα βασίζεται στην εμπειρία του 2022 και θα στοχεύει σε γρήγορα, στοχευμένα και προσωρινά μέτρα για τους πιο εκτεθειμένους τομείς, όπως η βιομηχανία, οι μεταφορές και η γεωργία. Κεντρική πρόκληση αποτελεί η αποφυγή κατακερματισμού της ενιαίας αγοράς, καθώς τα κράτη-μέλη διαθέτουν διαφορετικά δημοσιονομικά περιθώρια.
Χωρίς νέο χρήμα και με ρίσκο ανισοτήτων
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η Κομισιόν δεν προχωρά σε νέο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο. Η στήριξη θα βασιστεί σε υφιστάμενα κονδύλια, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης (219 δις ευρώ) και η πολιτική συνοχής, καθώς και στους εθνικούς προϋπολογισμούς. Η Επιτροπή αναγνώρισε τον κίνδυνο διαφοροποίησης μεταξύ κρατών-μελών λόγω διαφορετικού δημοσιονομικού χώρου, επιχειρώντας να τον περιορίσει μέσω κοινού πλαισίου κανόνων.
Ηλεκτροποίηση, δίκτυα και επενδύσεις στο επίκεντρο
Παράλληλα με τα άμεσα μέτρα, η Επιτροπή προωθεί μια βαθύτερη στρατηγική μετασχηματισμού. Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας συνεχίζεται με ρυθμούς ρεκόρ, ενώ η ανάγκη για ενίσχυση των δικτύων αναδεικνύεται ως βασικό σημείο συμφόρησης.
Η Επιτροπή προτείνει σημαντική αύξηση χρηματοδότησης για τα δίκτυα στον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό, κοντά στα 30 δισ. ευρώ, ενώ δρομολογεί και νέα στρατηγική ηλεκτροποίησης πριν το καλοκαίρι, η οποία θα συνοδεύεται από συγκεκριμένο στόχο σε επίπεδο ΕΕ. Παράλληλα, σχεδιάζεται κινητοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων μέσω ειδικής συνόδου.
Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι η Επιτροπή αντιμετωπίζει την κρίση ως δομική και παρατεταμένη. Δεν προκρίνεται επιστροφή σε παλαιές ενεργειακές εξαρτήσεις, ούτε χαλάρωση του πλαισίου εκπομπών, ούτε δημιουργία νέου κοινού δημοσιονομικού εργαλείου. Αντίθετα, η στρατηγική βασίζεται σε έναν συνδυασμό βραχυπρόθεσμης στήριξης μέσω κρατικών ενισχύσεων και μακροπρόθεσμης μετάβασης μέσω ηλεκτροποίησης και επενδύσεων, με στόχο τη διαχείριση μιας κρίσης που εκτιμάται ότι θα έχει διάρκεια και βάθος.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το “Accelerate EU” αποτελεί απάντηση στο αίτημα των ηγετών της ΕΕ τον Μάρτιο για μια εργαλειοθήκη προσωρινών μέτρων απέναντι στις αυξήσεις τιμών ορυκτών καυσίμων λόγω της κρίσης στη Μέση Ανατολή.
