Σεισμό στη Γερμανία και στον κόσμο προκάλεσε το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) συντρίβοντας την αντιπολίτευση σε εκλογές κρατιδίου.
Παρότι διεξήχθη σε ένα από τα μικρότερα και φτωχότερα κρατίδια της Γερμανίας, η εκλογή αποτελεί νέο ορόσημο στη συρρίκνωση του πολιτικού κέντρου και συνιστά ρωγμή στο πολιτικό κατεστημένο. Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει ότι το πολιτικό σύστημα της Γερμανίας δεν μπορεί πλέον να επιβιώσει ακολουθώντας τους παλαιούς κανόνες, ειδικά όταν ένα κόμμα εκτός του παραδοσιακού δημοκρατικού τόξου προσελκύει τέσσερις στους 10 ψηφοφόρους.
Με ποσοστό 43,8%, υπερδιπλάσιο από εκείνο που είχε λάβει το 2021, κατέκτησε 39 από τις 83 έδρες του τοπικού κοινοβουλίου, μένοντας μόλις τρεις έδρες μακριά από την αυτοδυναμία, ενώ η Χριστιανοδημοκρατική Ένωση του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς κατέρρευσε στο 17,2%, χάνοντας περίπου τη μισή εκλογική της δύναμη.
Η ανησυχία τώρα έγκειται στο τι προμηνύει πραγματικά αυτό το αποτέλεσμα για τις μελλοντικές επιτυχίες της άκρας δεξιάς. Όπως σχολιάζει το BBC, πρόκειται για μια «σεισμική» μετατόπιση, επειδή για πρώτη φορά μετά την πτώση του Τρίτου Ράιχ ένα σκληρό εθνικιστικό κόμμα κερδίζει με τέτοια διαφορά και αποκτά ρεαλιστική προοπτική ανάληψης κυβερνητικής εξουσίας.
Η λαϊκιστική ατζέντα του AfD περιλαμβάνει την επιτάχυνση των απελάσεων μεταναστών χωρίς νόμιμα έγγραφα, την αύξηση των κοινωνικών παροχών για Γερμανούς που έχουν γεννηθεί στη χώρα, τον τερματισμό των κυρώσεων κατά της Ρωσίας και της γερμανικής βοήθειας προς την Ουκρανία, καθώς και την αποχώρηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Νίκη χωρίς κυβέρνηση
Το ερώτημα ωστόσο είναι θα μπορέσει πράγματι το AfD να κυβερνήσει; Όπως είναι σύνηθες στη γερμανική πολιτική, ωστόσο, το AfD δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία και θα πρέπει να σχηματίσει κυβέρνηση συνασπισμού με ένα άλλο κόμμα – έστω και οριακά.
Παραδοσιακά, τα μεγάλα πολιτικά κόμματα της Γερμανίας, τόσο της αριστεράς όσο και της δεξιάς, έχουν δεσμευτεί να διατηρούν ένα «τείχος προστασίας» μεταξύ του AfD και της κυβέρνησης. Αυτό σημαίνει ότι κανένα από αυτά δεν θα σχημάτιζε κυβερνητικό συνασπισμό με το ακροδεξιό κόμμα.
Το ίδιο το κόμμα έχει αποκλείσει τη συμμετοχή του σε έναν συμβατικό κυβερνητικό συνασπισμό. Αναζητεί, επομένως, είτε την ανοχή του αριστερού λαϊκιστικού BSW της Σάρα Βάγκενκνεχτ είτε μεμονωμένους βουλευτές άλλων κομμάτων που θα μπορούσαν να στηρίξουν τον υποψήφιό του για την πρωθυπουργία του κρατιδίου, Ούλριχ Ζίγκμουντ.
Aυτό σημαίνει ότι το «τείχος προστασίας» θα δοκιμαστεί πλέον, πιθανώς μέχρι το σημείο της κατάρρευσής του. Μια εναλλακτική περιφερειακή κυβέρνηση χωρίς το AfD θα απαιτούσε τη συναίνεση και, ενδεχομένως, τη συμμετοχή της άκρας αριστεράς, την οποία το CDU επίσης παραδοσιακά έχει αποκλείσει. Ορισμένα τοπικά στελέχη του CDU μπορεί ακόμη και να προσχωρήσουν στο AfD προκειμένου να το αποτρέψουν.
Το BSW, το οποίο εξέλεξε πέντε βουλευτές, αποτελεί τον πιθανότερο ρυθμιστή. Έχει επικρίνει το «τείχος προστασίας» ως αντιδημοκρατικό, αλλά δεν έχει δεσμευτεί ότι θα στηρίξει ούτε τον Ζίγκμουντ ούτε τον απερχόμενο πρωθυπουργό Σβεν Σούλτσε.
Ακόμη και εάν όλα τα υπόλοιπα κόμματα σχηματίσουν ετερόκλητη πλειοψηφία για να κρατήσουν το AfD εκτός κυβέρνησης, το πολιτικό πρόβλημα δεν θα λυθεί. Το κόμμα θα μπορεί να υποστηρίζει ότι ο νικητής των εκλογών αποκλείστηκε από ένα συνασπισμένο κατεστημένο.
Αυτό είναι και το νέο αδιέξοδο της γερμανικής πολιτικής, είτε το AfD πλησιάζει την εξουσία είτε ο αποκλεισμός του ενισχύει το αφήγημα πάνω στο οποίο έχτισε την άνοδό του, όπως εξηγεί το Politico.
Γιατί τα πήγε τόσο καλά το AfD;
Οι πολιτικοί αναλυτές προσπαθούν εδώ και καιρό να παρουσιάσουν το AfD ως φαινόμενο της Ανατολικής Γερμανίας – και συνεχίζουν να το κάνουν. Όμως αυτή είναι μόνο η μία πλευρά της ιστορίας.
Στις πιο πρόσφατες ομοσπονδιακές εκλογές, το 2025, το AfD ήταν το δεύτερο δημοφιλέστερο κόμμα σε πολλές γερμανικές εκλογικές περιφέρειες. Και σχεδόν σε όλες τις εθνικές δημοσκοπήσεις φέτος, το AfD βρίσκεται στην πρώτη θέση ως το δημοφιλέστερο κόμμα της χώρας.
Ακόμη και ένας συνασπισμός των ιστορικά ισχυρότερων κομμάτων της Γερμανίας – της Χριστιανοδημοκρατικής Ένωσης (CDU), του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (SPD) και των Πρασίνων – θα δυσκολευόταν, σύμφωνα με τις τρέχουσες δημοσκοπήσεις, να σχηματίσει ομοσπονδιακή κυβέρνηση.
Ενδεικτικά, αυτή η στροφή προς την άκρα δεξιά στη Σαξονία-Άνχαλτ έγινε εις βάρος του CDU, το οποίο ηγείται της σημερινής ομοσπονδιακής κυβέρνησης της Γερμανίας υπό τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς. Όπως κατέστη σαφές από δημοσκόπηση εξόδου μετά τις εκλογές, το 88% των ψηφοφόρων στο κρατίδιο πίστευε ότι, αν η κυβέρνηση του Μερτς είχε εφαρμόσει καλύτερες πολιτικές, το AfD δεν θα ήταν τόσο ισχυρό στο κρατίδιο.
Από την πλευρά του, ο Μερτς έκανε το λάθος να προσπαθήσει να μετακινήσει πολύ πιο δεξιά ένα μέχρι πρότινος δημοφιλές κεντροδεξιό κόμμα υπό την Άνγκελα Μέρκελ, σε μια προσπάθεια να κερδίσει δυσαρεστημένους ψηφοφόρους. Αντί όμως να κατευνάσει τους απογοητευμένους ψηφοφόρους του AfD, ο Μερτς απλώς έφερε τις θέσεις της άκρας δεξιάς στο πολιτικό προσκήνιο, ωθώντας ορισμένους συντηρητικούς ψηφοφόρους να στηρίξουν το εξτρεμιστικό AfD.
Παρά την ξεκάθαρα αντιμεταναστευτική στάση του AfD, αυτές οι εκλογές δεν ήταν απλώς ένα δημοψήφισμα για τη μετανάστευση, όπως θα ήθελαν ορισμένοι να τις παρουσιάσουν.
Στην πραγματικότητα, μόνο το 16% των ψηφοφόρων δήλωσε στις δημοσκοπήσεις ότι η μετανάστευση αποτελούσε την κύρια ανησυχία του. Η οικονομία και η παιδεία κατατάχθηκαν υψηλότερα ως ζητήματα ανησυχίας, ενώ ακολούθησαν από κοντά η έλλειψη βασικών υποδομών και υπηρεσιών και οι ευκαιρίες απασχόλησης.
Οι ψηφοφόροι στο κρατίδιο αισθάνονταν ότι η ποιότητα ζωής τους υποχωρούσε και κατηγορούσαν όχι μόνο τους μετανάστες, αλλά και τους πολιτικούς του κατεστημένου και εκείνους που συλλογικά αποκαλούν «die Bonzen» – τους «μεγαλοσχήμονες» που πλούτισαν εν μέσω μιας κρίσης του κόστους ζωής.
Σε δεινή θέση ο Μερτς
Η εντυπωσιακή νίκη του AfD αφήνει τον ίδιο τον Μερτς σε δεινή θέση. Στελέχη του CDU είχαν ήδη αρχίσει να χάνουν την εμπιστοσύνη τους στην ηγεσία του μετά από έναν αποτυχημένο ανασχηματισμό αυτό το καλοκαίρι. Τα ιστορικά χαμηλά ποσοστά του στις δημοσκοπήσεις παρασύρουν το κόμμα προς την πολιτική αφάνεια. Οι ψηφοφόροι απωθούνται από την αλαζονεία του και την αποτυχία του να υλοποιήσει οτιδήποτε πλησιάζει τις τολμηρές εξαγγελίες του. Η απαίτηση για αλλαγή ηγεσίας θα μπορούσε να καταστεί ακαταμάχητη, ιδίως αν το CDU υποστεί βαριές απώλειες και σε άλλες περιφερειακές εκλογές αυτόν τον μήνα.
Ο Χέντρικ Βουστ, 51 ετών, πρωθυπουργός της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας από το CDU, είναι ο άνθρωπος που αξίζει να παρακολουθήσει κανείς. Θα προσέφερε αλλαγή γενιάς και θα διεύρυνε την απήχηση του κόμματός του. Το αν όμως θα μπορούσε να προσελκύσει ξανά τους συντηρητικούς, ενώ παράλληλα θα αναζωογονούσε έναν συνασπισμό με την κεντροαριστερά, είναι λιγότερο σαφές.
Πιο αγροτική και με μεγαλύτερο ποσοστό ηλικιωμένων, η Σαξονία-Άνχαλτ, στην πρώην κομμουνιστική Ανατολική Γερμανία, δεν είναι αντιπροσωπευτική της υπόλοιπης χώρας. Ωστόσο, το μέγεθος της στήριξης προς ένα εξτρεμιστικό κόμμα εκεί αποτελεί καταδίκη της αποτυχίας του πολιτικού κέντρου να δώσει πειστικές απαντήσεις στα προβλήματα της Γερμανίας, ιδίως στη στάσιμη οικονομία. Αν δεν μπορέσει να βελτιώσει γρήγορα τις επιδόσεις του, αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα.
Επίσης, ο Μερτς θα δεχθεί έντονες πιέσεις από ορισμένα τμήματα του κόμματός του να καταργήσει ή τουλάχιστον να χαλαρώσει το «τείχος προστασίας». Είτε το κάνει είτε όχι, το CDU θα μπορούσε να διασπαστεί.
Ένα αποτέλεσμα που αφορά μόνο τη Γερμανία;
Το βαθύτερο μήνυμα των εκλογών, ωστόσο, αφορά τη δυσαρέσκεια των ψηφοφόρων. Πόλεμοι, οικονομική ανασφάλεια, προβλήματα στις δημόσιες υπηρεσίες, μετανάστευση και εγκληματικότητα δημιουργούν την αίσθηση ότι τα παραδοσιακά κόμματα δεν προσφέρουν λύσεις. Η στροφή προς τα άκρα δεν σημαίνει ότι οι ψηφοφόροι έγιναν ξαφνικά εξτρεμιστές. Σημαίνει ότι περισσότεροι είναι πλέον διατεθειμένοι να δοκιμάσουν πολιτικές δυνάμεις που μέχρι σήμερα δεν έχουν κυβερνήσει. Το σύνθημα της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ - «Όλα είναι δυνατά» - αποτυπώνει αυτή τη νέα πολιτική πραγματικότητα.
Ενώ οι σκοτεινές σκιές του ναζιστικού παρελθόντος της Γερμανίας εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται εκτός χώρας η συμπεριφορά των Γερμανών ψηφοφόρων, η μετατόπισή της προς τα δεξιά δεν συμβαίνει σε κενό. Η απογοήτευση από τη φιλελεύθερη δημοκρατία αυξάνεται και αλλού στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν.
Στην Ιταλία, η ήδη δεξιά πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι δέχεται αυτή τη στιγμή πιέσεις από ακόμη πιο ακραία κόμματα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το αντιμεταναστευτικό κόμμα Reform εξακολουθεί να καταγράφει υψηλά ποσοστά στις δημοσκοπήσεις. Και στη Γαλλία, η διαχρονική απειλή για τη φιλελεύθερη δημοκρατία, η Μαρίν Λεπέν, είναι το φαβορί για τις προεδρικές εκλογές του επόμενου έτους.
Οι συνθήκες που επέτρεψαν στο AfD να αναδειχθεί στη Γερμανία κάθε άλλο παρά μοναδικές είναι. Παρατηρείται παγκοσμίως μια βαθύτερη διάβρωση των δημοκρατικών κανόνων, η οποία επιτρέπει στις πιο ακραίες εκφάνσεις του ακροδεξιού εθνικισμού να γίνονται εκλογικά ανταγωνιστικές.
Το τι θα μπορούσε αυτό να σημαίνει για ζητήματα παγκόσμιας σημασίας, όπως η ενότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο πόλεμος στην Ουκρανία, το μέλλον του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη, η άμυνα, η μετανάστευση, η ενέργεια και οι κυρώσεις μένει να φανεί.
