Σχέδια μετάβασης έπειτα από τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, έχει ενεργοποιήσει το Ιράν, την ώρα που μαίνονται τα χτυπήματα σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, αλλά και οι φήμες για το ποιος παίρνει τις αποφάσεις στην Τεχεράνη. Αναλυτές προειδοποιούν ότι η επίσημη διαδικασία διαδοχής ενδέχεται να συνοδευθεί από έντονες διαπραγματεύσεις μεταξύ των ελίτ και ευρύτερη γεωπολιτική αβεβαιότητα.
Ένας σκληροπυρηνικός διάδοχος πιθανότατα θα συνεχίσει τη συγκρουσιακή στάση και τις πολιτικές προτεραιότητας της ασφάλειας που ακολουθούσε ο Χαμενεΐ, ενώ μια πιο μετριοπαθής μορφή θα μπορούσε να επιδιώξει περιορισμένες μεταρρυθμίσεις με στόχο τη χαλάρωση των εσωτερικών περιορισμών και τη βελτίωση των διεθνών σχέσεων ώστε να μειωθεί η πίεση των κυρώσεων.
Ωστόσο, οι πολυπλοκότητες του ιρανικού συστήματος εξουσίας, ο ιδεολογικός χαρακτήρας της βάσης υποστήριξής του και η ισχύς των Φρουρών της Επανάστασης καθιστούν δύσκολη την πρόβλεψη για το τι μπορεί να ακολουθήσει. Σε μία κατάρρευση στο εσωτερικό του καθεστώτος, οι Φρουροί της Επανάστασης θα μπορούσαν να πάρουν το πάνω χέρι, που σημαίνει ότι θα συνεχίσουν να χτυπάνε.
Η διαδικασία επιλογής διαδόχου
Βάσει του άρθρου 111 του ιρανικού Συντάγματος, ο θάνατος ή η ανικανότητα του ανώτατου ηγέτη ενεργοποιεί άμεσα τη συγκρότηση προσωρινού ηγετικού συμβουλίου, το οποίο ασκεί τις αρμοδιότητές του έως την επιλογή διαδόχου.
Στο συμβούλιο θα μετέχουν ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, Μασούντ Πεζεσκιάν που είναι μετριοπαθής, ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης, σιίτης σκληροπυρηνικός κληρικός Γκολαμχοσεΐν Μοχσενί Ετζεΐ και ο κληρικός Αλιρεζά Αραφί, νομικός από το Συμβούλιο των Φρουρών, το όργανο που εποπτεύει τη νομοθεσία και εγκρίνει τους υποψηφίους στις εκλογές. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει επίσης ο ανώτατος αξιωματούχος ασφαλείας του Ιράν, Αλί Λαριτζανί, μία από τις κεντρικές μορφές στο ιρανικό σύστημα εξουσίας, ο οποίος, σύμφωνα με δημοσιεύματα, διαμήνυσε στον Τραμπ ότι η Τεχεράνη δεν θέλει συνομιλίες μαζί του.
Το συμβούλιο έχει την ευθύνη να διατηρήσει τις λειτουργίες του κράτους και να εκχωρήσει αποφάσεις άμυνας, εν μέσω των συνεχιζόμενων επιθέσεων ΗΠΑ–Ισραήλ.
Η εξουσία του συμβουλίου είναι αυστηρά μεταβατική, ενώ η Συνέλευση των Ειδικών, μια ομάδα 88 ανώτερων κληρικών που εκλέγονται κάθε οκτώ χρόνια, διατηρεί τη μοναδική συνταγματική αρμοδιότητα να επιλέξει τον επόμενο ανώτατο ηγέτη του Ιράν. Το Σύνταγμα δεν προβλέπει αυστηρή προθεσμία για τον διορισμό νέου ηγέτη από τη Συνέλευση των Ειδικών, ορίζει όμως ότι αυτή πρέπει να ενεργήσει «στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα».
Ο Αμίν Σαϊκάλ, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας, δήλωσε στο CNBC ότι, παρότι ο Μοχσενί-Ετζεΐ εμφανίζεται ως φαβορί, η Συνέλευση των Ειδικών θα μπορούσε να επιλέξει άλλο μέλος ή ακόμη και πρόσωπο εκτός αυτής.
Ποιοι παίρνουν τις αποφάσεις
Τον πρώτο και τελευταίο λόγο στο Ιράν τον έχει ο θρησκευτικός ηγέτης, καθώς πρόκειται για ένα θεοκρατικό καθεστώς, με υβριδική δομή εξουσίας, στην οποία το πολιτικό προσωπικό είναι ελεγχόμενο από τους αγιατολάδες και «δεμένο» με τον στρατό.
Η επιρροή του Χαμενεΐ ασκούνταν συχνά μέσω στενών συμβούλων. Ωστόσο, μετά τα πλήγματα του Σαββάτου, δεν είναι καθόλου σαφές πόσοι από αυτούς τους κορυφαίους παράγοντες έχουν επιζήσει. Ο Χαμενεΐ δεν έχει καταγραφεί ποτέ δημοσίως να κατονομάζει διάδοχο. Ο γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, έχει κατά καιρούς θεωρηθεί πιθανός υποψήφιος, όμως και η δική του τύχη παραμένει ασαφής.
Ο εγγονός του προκατόχου του, Χασάν Χομεϊνί, έχει επίσης αναφερθεί, όπως και ορισμένοι ηλικιωμένοι ανώτεροι κληρικοί. Θεωρητικά ο Χασάν Χομεϊνί θα μπορούσε να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ του επαναστατικού συστήματος και μεταρρυθμιστικών κοινωνικών ομάδων, σύμφωνα με το Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων.
Επίσης, έχει ακουστεί και το όνομα του Μοχσενί-Ετζεΐ και του Αραφί. Ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου Σάχη, αναφέρεται μερικές φορές ως εξωτερικός υποψήφιος με πιθανή υποστήριξη από το Ισραήλ, αλλά δεν έχει εγχώρια βάση.
Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, που ήταν σε στενή επαφή με τον Χομενεί, φέρεται να έχει παίξει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση των διαπραγματεύσεων με τις ΗΠΑ αλλά και στο στρατιωτικό σχεδιασμό, έχοντας κρατήσει απόσταση από «πολιτικές συγκρούσεις και εσωτερικές διαμάχες» μεταξύ των παρατάξεων, σύμφωνα με ξένα δημοσιεύματα. Φέρεται επίσης να έχει καλές σχέσεις με τους Φρουρούς της Επανάστασης. Ο ίδιος παραδέχθηκε ότι οι στρατιωτικές μονάδες πιθανώς ενεργούν ανεξάρτητα και χωρίς επαφή με την ιεραρχία πάνω τους.
Με μεγάλο μέρος της ηγεσίας του Ιράν να έχει αποκεφαλιστεί, η εξουσία θα ασκείται πιθανότατα πίσω από τα παρασκήνια από τη Φρουρά της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που έχει στηρίξει ολοένα και περισσότερο το καθεστώς τις τελευταίες δεκαετίες. Υπάγεται μόνο στον ανώτατο ηγέτη και έχει ως καθήκον όχι μόνο την καταπολέμηση εχθρών στο εξωτερικό, αλλά ολοένα και περισσότερο τη διατήρηση της τάξης στο εσωτερικό. Ο πρόεδρος του Ιράν, Πεζεσκιάν, διόρισε μάλιστα ως υπηρεσιακό υπουργό Άμυνας τον στρατηγό των Φρουρών της Επανάστασης, Ματζίντ Εμπνελρεζά
Η ισχύς της IRGC εκτείνεται πέρα από τη στρατιωτική δύναμη. Πολλοί από τους οικονομικούς ελίτ του Ιράν, που ωφελήθηκαν από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας του καθεστώτος κατά την περίοδο των κυρώσεων, κατέχουν σημαντικές θέσεις μέσα στην IRGC. Αυτό της δίνει δυνατότητα σημαντικής επιρροής στον διορισμό του νέου ανώτατου ηγέτη.
Το παρασκήνιο πίσω από τον Τραμπ
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στους NYT ότι διαθέτει «τρεις πολύ καλούς υποψηφίους» για να αναλάβουν τη διακυβέρνηση του Ιράν, χωρίς ωστόσο να αποκαλύψει τα ονόματά τους, προειδοποιώντας ταυτόχρονα ότι οι αμερικανικές απώλειες ενδέχεται να αυξηθούν πέραν των τριών στρατιωτών που έχουν μέχρι στιγμής σκοτωθεί.
Ο Αμερικανός πρόεδρος άφησε ανοιχτό και το ενδεχόμενο ο ίδιος ο ιρανικός λαός να κινηθεί για αλλαγή καθεστώτος. Οι διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις αναδεικνύουν την αβεβαιότητα σχετικά με το πώς η αμερικανική κυβέρνηση αντιλαμβάνεται το πολιτικό μέλλον της Τεχεράνης μετά τα πλήγματα.
Ο ίδιος ο Τραμπ δήλωσε ότι θέλει να μιλήσει με την Τεχεράνη για να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις, χωρίς ωστόσο να διευκρινίζει με ποιους Ιρανούς έχει συνομιλίες.
Να σημειωθεί ότι «δεν είχε ιδιαίτερη διάθεση» να ξεκινήσει επιχείρηση στο Ιράν λόγω αβεβαιότητας σχετικά με το μέλλον της χώρας και τα αποτελέσματα των επιθέσεων όπως αναφέρει το τηλεοπτικό δίκτυο NBC News.
Για αρκετούς μήνες, σύμμαχοι του Τραμπ, από τον πρωθυπουργό του Ισραήλ Μπέτζαμιν Νετανιάχου μέχρι Ρεπουμπλικάνους νομοθέτες, του έλεγαν ότι η ιρανική κυβέρνηση βρίσκεται στο πιο αδύναμο σημείο της στην ιστορία και τον ενθάρρυναν να εκμεταλλευτεί μια μοναδική ευκαιρία, που εμφανίζεται μια φορά σε γενιά, για να αποκεφαλίσει το καθεστώς, όπως σημειώνει η WSJ.
Το ιρανικό σύστημα
Συνεντεύξεις με πρόσωπα εκ των έσω, στρατιωτικούς αναλυτές και πολιτικούς κοινωνιολόγους υποδηλώνουν ότι ο «αποκεφαλισμός» της ανώτατης ηγεσίας του Ιράν ενδέχεται να μην εξελιχθεί όπως φαντάζεται η Δύση. Αντίθετα, ελλοχεύει ο κίνδυνος γέννησης ενός «κράτους-στρατοπέδου» - ενός ακραίου στρατιωτικοποιημένου συστήματος που θα μάχεται για την ίδια του την ύπαρξη, χωρίς πολιτικές κόκκινες γραμμές.
Η ταχεία συγκρότηση μεταβατικού συμβουλίου - αποτελούμενου από τον πρόεδρο, τον επικεφαλής της δικαιοσύνης και θρησκευτικό ηγέτη του Συμβουλίου των Φρουρών - υποδηλώνει ότι ενεργοποιήθηκαν τα «πρωτόκολλα επιβίωσης» του συστήματος.
Το σύστημα είναι σχεδιασμένο να είναι «θεσμικό και όχι προσωποπαγές», ικανό να λειτουργεί σε «αυτόματο πιλότο» ακόμη και όταν αποκεφαλίζεται η πολιτική ηγεσία, ανέφερε στο Al Jazeera ο πολιτικός αναλυτής Χοσεΐν Ροϊβαράν, με έδρα την Τεχεράνη.
Ωστόσο, ο αναλυτής Αμπάς Ασλανί, ανώτερος ερευνητής στο Κέντρο Στρατηγικών Μελετών Μέσης Ανατολής, σημείωσε ότι η κατεύθυνση της χώρας παραμένει ασαφής, καθώς οι αξιωματούχοι προσπαθούν να «προβάλουν σταθερότητα».
Επιπλέον, ο κίνδυνος δημιουργίας εθνοτικών κρατιδίων, θα μπορούσε να ωθήσει την ηγεσία να συσπειρώσει και κοσμικούς Ιρανούς ή ακόμη και αντιπολιτευόμενους απέναντι σε έναν κοινό εξωτερικό εχθρό.
Εάν το Ιράν επιβιώσει από το αρχικό σοκ, η χώρα που θα αναδυθεί πιθανότατα θα είναι διαφορετική: λιγότερο υπολογιστική και πιθανόν πιο βίαιη.
Ο καθηγητής Χασάν Αχμαντιάν από το Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης εκτιμά, σε δηλώσεις του στο Al Jazeera ότι η νέα λογική στην Τεχεράνη ενδεχομένως να είναι πολιτική «καμένης γης». Επιπλέον, η δολοφονία έχει ταπεινώσει το σύστημα ασφαλείας, αποκαλύπτοντας - κατά τον ερευνητή Λίκαα Μάκι του Κέντρου Μελετών του Al Jazeera - μια καταστροφική αποτυχία πληροφοριών.
O ρόλος του Ισραήλ
Οι Ισραηλινοί φέρεται, σύμφωνα με τους NYT, να είχαν ακριβή πληροφόρηση για την ώρα που ξεκινούσε η σύσκεψη του ιρανικού συμβουλίου, τι αφορούσε, ποιοι ήταν παρόντες, πού καθόταν ο καθένας και σε ποιο σημείο ποιου δωματίου καθόταν ο Χαμενεΐ. Ενδεικτικό του πόσο βαθιά έχει διαβρώσει η ισραηλινή μυστική υπηρεσία Μοσάντ το ιρανικό κράτος, ήταν ότι οι πληροφορίες έρχονταν από πρόσωπο απολύτου εμπιστοσύνης του Χαμενεΐ, που βρισκόταν -κυριολεκτικά- στο πλευρό του.
Κατά κάποιους, ο πράκτορας της Μοσάντ που έδωσε το στίγμα του Χαμενεϊ, έδωσε πλήρη λίστα με τα στοιχεία των παρόντων, αλλά έλαβε και δείγμα DNA από τη σορό του.
Οι φήμες οργιάζουν, με βάση όχι πληροφορίες, αλλά επαναλαμβανόμενες συμπτώσεις, οι οποίες δείχνουν ότι ο στρατηγός των Φρουρών της Επανάστασης και διοικητής της δύναμης Quds, Ισμαήλ Καανί. Είναι αυτός που διαδέχθηκε τον Σολεϊμανί μετά από το θάνατό του και έχαιρε της απόλυτης εμπιστοσύνης του Χαμενεΐ. Βέβαια, από τότε που διορίστηκε ο Ιρανός στρατηγός, γλιτώνει τυχαία από επιχειρήσεις της Μοσάντ.
