Υπάρχει μια σιωπηλή ομολογία ήττας κρυμμένη μέσα στο νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη γεωργία. Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική 2028–2034 καθιστά, για πρώτη φορά, υποχρεωτικό για όλα τα κράτη-μέλη να σχεδιάσουν ειδική παρέμβαση για τη διαδοχή των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, δηλαδή για τη μεταβίβασή τους από αγρότες που έφτασαν σε ηλικία συνταξιοδότησης προς νέους ή νεοεισερχόμενους. Η ρύθμιση, που συμφωνήθηκε μεταξύ Κομισιόν και υπουργών Γεωργίας της ΕΕ, εντάσσεται στο νέο «Πακέτο Εκκίνησης για Νέους Γεωργούς». Και λειτουργεί, με τα ίδια τα λόγια των Βρυξελλών, ως «πριμ εξόδου».
Ας το πούμε ωμά: η Ευρώπη θεσμοθετεί εργαλείο για να οργανώσει την αποχώρηση μιας γενιάς αγροτών, τη στιγμή που η είσοδος της επόμενης γενιάς έχει ήδη καταρρεύσει. Δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια πολιτικής αλλά είναι ένα διαρθρωτικό πρόβλημα που στην Ελλάδα έχει πάρει διαστάσεις κατεπείγοντος!
Οι 15.900 νέοι αγρότες έγιναν 7.000
Το 2021, το πρόγραμμα Νέων Αγροτών κινητοποίησε, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε το ίδιο το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, έως και 598 εκατ. ευρώ δημόσιας δαπάνης και έδωσε τη δυνατότητα σε 15.900 νέους ανθρώπους να ξεκινήσουν στον πρωτογενή τομέα. Τρία χρόνια αργότερα, η πρόσκληση του 2024 (Παρέμβαση Π3-75.1 «Εγκατάσταση Γεωργών Νεαρής Ηλικίας»), προϋπολογισμού 410 εκατ. ευρώ, συγκέντρωσε μόλις περίπου 7.000 αιτήσεις, τόσο λίγες που δεν κάλυψαν καν τον διαθέσιμο προϋπολογισμό και περίσσεψαν χρήματα που μάλλον θα αξιοποιηθούν σε άλλες παρεμβάσεις.
- Διαβάστε ακόμα - Φθηνότερο λάδι, ακριβότερο τραπέζι
Μιλάμε για συρρίκνωση της τάξης του 56% σε μία μόνο προγραμματική στιγμή. Όταν στο κράτος «περισσεύουν» χρήματα σε ένα πρόγραμμα που υποτίθεται πως όλοι κυνηγούν, το μήνυμα δεν είναι δημοσιονομικό αλλά κοινωνικό και από ότι φαίνεται οι νέοι δεν βλέπουν πλέον τη γεωργία ως προοπτική και ευκαιρία για επαγγελματική αποκατάσταση.
Και δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί. Το πριμ πρώτης εγκατάστασης παρέμεινε στα 30.000 ευρώ για τη φυτική και 40.000 ευρώ για τη ζωική παραγωγή, ποσά που όπως παραδέχεται πλέον και το ίδιο το υπουργείο «δεν θεωρούνται αρκετά ελκυστικά». Την ίδια ώρα, σύμφωνα με δημοσιεύματα, αρκετές χώρες της ΕΕ φτάνουν τις ενισχύσεις πρώτης εγκατάστασης έως και τις 100.000 ευρώ, ενώ η ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ανανέωση των Γενεών προβλέπει «Starter Pack» με εφάπαξ έως και 300.000 ευρώ για την εκκίνηση μιας εκμετάλλευσης. Η Ελλάδα, με άλλα λόγια, ζητά από τους νέους της να διαλέξουν τη γη, προσφέροντάς τους ένα κλάσμα αυτού που τους προσφέρει ο ανταγωνιστής στην απέναντι όχθη της ΕΕ.
Το χρήμα, όμως, είναι μόνο η μισή ιστορία. Η άλλη μισή είναι ο χρόνος και εδώ το ελληνικό κράτος έχει μάλλον αποτύχει. Δεκαεννέα μήνες μετά την πρόσκληση του 2024, οι αιτούντες παραμένουν χωρίς αποτελέσματα και χωρίς πληρωμές, με πολλούς να κινδυνεύουν κυριολεκτικά να χρεοκοπήσουν έχοντας ήδη επενδύσει με βάση μια δέσμευση που δεν υλοποιήθηκε. Ένας 30άρης που δανείζεται για ζωικό κεφάλαιο ή για μηχανήματα και περιμένει ενάμιση χρόνο την πρώτη δόση δεν είναι απλώς αγανακτισμένος αλλά είναι μια ζωντανή αρνητική διαφήμιση για το επόμενο κύμα υποψηφίων. Δεν είναι λίγοι αυτοί οι υποψήφιοι που έχουν παραιτηθεί ήδη από την αίτηση τους και ζητούν να μην ενταχθούν στην παρέμβαση του 2024.
Η καθυστέρηση, μάλιστα, δεν ήταν καν «καθαρή»: οι εντάξεις του 2024 στηρίχθηκαν στην ΕΑΕ που εκείνη τη χρονιά είχε ανοίξει με καθυστέρηση, μεταφέροντας το διοικητικό πρόβλημα κατευθείαν στην τσέπη του παραγωγού. Έτσι, το πρόγραμμα που έπρεπε να λειτουργεί ως δέλεαρ, μετατράπηκε σε προειδοποιητική ιστορία για τους επόμενους εν δυνάμει υποψηφίους.
- Διαβάστε ακόμα - Τέλος καλοκαιριού: Η απότομη «προσγείωση» του Σεπτεμβρίου
Πίσω από τα προγράμματα και τους προϋπολογισμούς κρύβεται μια σκληρή δημογραφική πραγματικότητα. Στην Ελλάδα, μόλις 7,2% των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων είναι κάτω των 40 ετών, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου περίπου 12%. Την ίδια στιγμή, σχεδόν τέσσερις στους δέκα Έλληνες αγρότες είναι άνω των 65, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά γήρανσης σε ολόκληρη την ΕΕ. Μελέτη του Ινστιτούτου διαΝΕΟσις εκτιμά ότι περίπου το 65% των αγροτών είναι άνω των 55 και το 37% άνω των 65.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο μέσος αγρότης είναι πλέον 57 ετών και για κάθε παραγωγό κάτω των 35 αντιστοιχούν πάνω από πέντε άνω των 65! Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο η Κομισιόν έθεσε στόχο να διπλασιάσει το μερίδιο των νέων αγροτών, από 12% σε 24%, έως το 2040, ζητώντας παράλληλα από τα κράτη-μέλη να διαθέσουν τουλάχιστον το 6% της αγροτικής τους δαπάνης στην ανανέωση των γενεών.
Εδώ το ζήτημα παύει να είναι αγροτικό και γίνεται εθνικής ασφάλειας. Σε μια περίοδο όπου οι διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες τραντάζονται από πολέμους, εμπορικούς δασμούς και κλιματικές κρίσεις, το ποιος καλλιεργεί τη γη και το αν την καλλιεργεί κανείς, είναι ζήτημα επισιτιστικής κυριαρχίας. Μια χώρα με σχεδόν 40% αγρότες κοντά στη σύνταξη και ελάχιστους αντικαταστάτες δεν αντιμετωπίζει «γήρανση κλάδου» αλλά αντιμετωπίζει την προοπτική εγκατάλειψης γης, μαρασμού της υπαίθρου και αυξημένης εξάρτησης από εισαγωγές που μεταφράζεται στο ράφι του σούπερ μάρκετ σε ακριβότερο και λιγότερο ασφαλές φαγητό για τον καταναλωτή.
«Πριμ εξόδου»: λύση ή διαχείριση της παρακμής;
Το υποχρεωτικό πριμ διαδοχής είναι, στα χαρτιά, εργαλείο ανανέωσης: διευκολύνει τον ηλικιωμένο να παραδώσει και τον νέο να παραλάβει. Στην πράξη, όμως, ένα «πριμ εξόδου» χωρίς ελκυστικό «πριμ εισόδου» απέναντί του κινδυνεύει να γίνει απλώς ένας πιο κομψός τρόπος να αδειάσει η ύπαιθρος, να πληρώσουμε τη μία γενιά να φύγει, χωρίς να έχουμε πείσει την επόμενη να μείνει.
Η Ελλάδα φαίνεται να το αντιλαμβάνεται, καθυστερημένα. Εξετάζεται ο επανασχεδιασμός του πριμ πρώτης εγκατάστασης ώστε να ξεπεράσει τις 50.000 ευρώ και με πιθανή μετάβαση από την ενίσχυση ανά στρέμμα σε ετήσιο κατ' αποκοπή ποσό για τους νέους αγρότες μέσω της ετήσιας δήλωσης ΟΣΔΕ. Είναι κίνηση προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο και πάλι τα 50.000 ευρώ παραμένουν οι μισές από τις 100.000 που δίνουν άλλα κράτη, και ένα κλάσμα των 300.000 του ευρωπαϊκού Starter Pack (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 21.10.2025). Το πιο σημαντικό από όλα είναι πως κανένα ποσό δεν αναπληρώνει την εμπιστοσύνη που «καίγεται» όταν η πρώτη δόση καθυστερεί ενάμιση χρόνο.
Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι το ύψος του πριμ. Το διακύβευμα είναι αν η χώρα θα καταφέρει, στην υποχρεωτική πλέον «Στρατηγική για την Ανανέωση των Γενεών» που καλείται να καταρτίσει, να αντιμετωπίσει τα αληθινά εμπόδια εισόδου: την πρόσβαση στη γη, τη χρηματοδότηση, τη γραφειοκρατία και κυρίως την αξιοπιστία του κράτους απέναντι σε όσους τολμούν να το εμπιστευτούν.
Το «πριμ διαδοχής» θα κριθεί από το αν στη θέση κάθε αγρότη που φεύγει σταθεί ένας νέος που μένει. Αλλιώς, δεν θα είναι πριμ διαδοχής αλλά πριμ παραίτησης και όχι μόνο των αγροτών, αλλά μιας ολόκληρης στρατηγικής για την ελληνική ύπαιθρο.
