Από «μαύρο πρόβατο» της ευρωπαϊκής οικονομίας σε παράδειγμα δημοσιονομικής ανάκαμψης εξελίχθηκε η Ελλάδα, σύμφωνα με νέα ανάλυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, το οποίο αποδίδει σημαντικό μέρος αυτής της μεταστροφής στον εκ βάθρων μετασχηματισμό της φορολογικής διοίκησης, καθώς ενίσχυσε τη φορολογική συμμόρφωση, αύξησε τα δημόσια έσοδα και αποκατέστησε τη δημοσιονομική αξιοπιστία της χώρας. Όπως επισημαίνεται στο σχετικό άρθρο που υπογράφουν οι Andrew Okello, Stoyan Evtimov Markov και Chenghong Wang, η ελληνική εμπειρία αναδεικνύει πώς η θεσμική ανεξαρτησία, η ψηφιοποίηση και η σταθερή μεταρρυθμιστική στρατηγική μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτες οικονομικής ανάκαμψης.
Αναλυτικότερα, επισημαίνεται ότι η Ελλάδα υπήρξε κάποτε το χαρακτηριστικό παράδειγμα οικονομικής κρίσης στην Ευρώπη -αποκλεισμένη από τις αγορές, εξαρτημένη από εξωτερική χρηματοδοτική στήριξη και με ανεπαρκή φορολογικά έσοδα για τη χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών και της οικονομικής ανάπτυξης. Σήμερα, ωστόσο, συγκαταλέγεται στις μόλις πέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που καταγράφουν πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα.
Το ΔΝΤ σημειώνει ότι πρόκειται για μια εντυπωσιακή ανατροπή, η οποία αποτυπώνει τη σημαντική πρόοδο των δημόσιων οικονομικών της χώρας. Η μεταστροφή αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον μετασχηματισμό της φορολογικής διοίκησης, η οποία μείωσε σταδιακά τα κενά φορολογικής συμμόρφωσης και αποκατέστησε τη δημοσιονομική αξιοπιστία -αποτελώντας έναν από τους λιγότερο προβεβλημένους αλλά καθοριστικούς παράγοντες της ευρύτερης οικονομικής ανάκαμψης της Ελλάδας.
Σύμφωνα με την τελευταία ετήσια αξιολόγηση της ελληνικής οικονομίας από το ΔΝΤ (Article IV consultation), η χώρα βρίσκεται πλέον σε καλή θέση ώστε να αντιμετωπίσει εξωτερικούς κραδασμούς, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που απορρέουν από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Το ΔΝΤ αποδίδει αυτή την ανθεκτικότητα στην ενίσχυση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας και της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Το πρωτογενές πλεόνασμα ανήλθε σχεδόν στο 5% του ΑΕΠ την περίοδο 2024-2025, ενώ ο λόγος δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ μειώθηκε κατά περίπου 65 ποσοστιαίες μονάδες από το υψηλό επίπεδο του 2020. Παράλληλα, οι συνθήκες χρηματοδότησης βελτιώθηκαν σημαντικά, με τα spreads των ελληνικών ομολόγων να επιστρέφουν σε επίπεδα που είχαν καταγραφεί πριν από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.
Υπενθυμίζεται ότι το ΔΝΤ είχε κάνει ειδική αναφορά στην ΑΑΔΕ λέγοντας πως η ίδρυσή της, αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο καμπής για τη δημιουργία μιας σύγχρονης, αποδοτικής και θεσμικά οχυρωμένης φορολογικής διοίκησης στην Ελλάδα.
Δεν έχει ολοκληρωθεί η προσπάθεια
Το άρθρο υπογραμμίζει ότι η μεταρρυθμιστική προσπάθεια δεν έχει ολοκληρωθεί. Ωστόσο, η έκταση αλλά και η αλληλουχία των μεταρρυθμίσεων στην Ελλάδα προσφέρουν πολύτιμα διδάγματα για άλλες χώρες που επιδιώκουν φορολογικές μεταρρυθμίσεις. Νέα μελέτη του ΔΝΤ αναδεικνύει δύο βασικά συμπεράσματα.
Πρώτον, οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους δημοσιονομικής μεταρρύθμισης χωρίς ένα φορολογικό σύστημα που να θεωρείται δίκαιο, αξιόπιστο και διαφανές. Δεύτερον, η ανάπτυξη αυτών των δυνατοτήτων απαιτεί χρόνο. Στην περίπτωση της Ελλάδας, οι μεταρρυθμίσεις εξελίχθηκαν σε τρεις αλληλοενισχυόμενες φάσεις — σταθεροποίηση (2010–2012), θεσμική οικοδόμηση (2013–2017) και ψηφιακός μετασχηματισμός (2018–2025) — με συνεχή υποστήριξη από την τεχνική βοήθεια του ΔΝΤ.
2010–2012: Σταθεροποίηση
Το ΔΝΤ αναφέρει ότι, αντιμέτωπη με τον άμεσο κίνδυνο οικονομικής κατάρρευσης, η Ελλάδα ζήτησε χρηματοδοτική βοήθεια από την αποκαλούμενη «Τρόικα» — το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Οι πρώτες παρεμβάσεις στη φορολογική διοίκηση επικεντρώθηκαν στη σταθεροποίηση των φορολογικών εσόδων και στη δημιουργία των βάσεων για βαθύτερες μεταρρυθμίσεις.
Στις παρεμβάσεις αυτές περιλαμβάνονταν σχέδιο καταπολέμησης της φοροδιαφυγής, στοχευμένα προγράμματα βελτίωσης της είσπραξης εσόδων από μεγάλους φορολογούμενους και εύπορα φυσικά πρόσωπα, καθώς και ένας μεσοπρόθεσμος οδικός χάρτης μεταρρυθμίσεων.
Μία από τις πρώτες επιτυχίες ήταν η ψηφιοποίηση της υποβολής δηλώσεων ΦΠΑ. Μέχρι το 2014, το 96% των εγγεγραμμένων φορολογουμένων υπέβαλλε εμπρόθεσμα δηλώσεις ΦΠΑ, έναντι 65% το 2010. Ωστόσο, άλλες πρωτοβουλίες -ιδιαίτερα εκείνες που στόχευαν στη βελτίωση της είσπραξης από μεγάλες επιχειρήσεις, εύπορους φορολογουμένους και οφειλέτες του Δημοσίου- ναποδείχθηκαν δυσκολότερο να διατηρηθούν. Αυτό, σύμφωνα με το άρθρο, ανέδειξε τα όρια μεταρρυθμίσεων που δεν αντιμετώπιζαν επαρκώς ζητήματα διακυβέρνησης και πολιτικών παρεμβάσεων.
2013–2017: Δημιουργία ανθεκτικών θεσμών
Στη δεύτερη φάση των μεταρρυθμίσεων, το ΔΝΤ επισημαίνει ένα κρίσιμο δίδαγμα: οι μεταρρυθμίσεις στη φορολογική διοίκηση δεν μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά χωρίς αυτονομία, σαφή λογοδοσία και ισχυρή ηγεσία.
Από τον Αύγουστο του 2012, η Ελλάδα προχώρησε στη συγχώνευση του δικτύου των φορολογικών υπηρεσιών, μειώνοντας τον αριθμό των τοπικών εφοριών από 288 σε 119 μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο, ενώ παράλληλα αναδιοργάνωσε τις λειτουργίες με βάση τις αρμοδιότητες και όχι τη γεωγραφική κατανομή.
Καθώς οι εισπράξεις εσόδων βελτιώνονταν -ενισχύοντας έτσι και την πολιτική βούληση για τη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων- το επόμενο βήμα ήταν η παροχή μεγαλύτερης αυτονομίας στη φορολογική διοίκηση.
Το άρθρο χαρακτηρίζει ως ορόσημο τον νόμο του 2016, με τον οποίο η ευθύνη της φορολογικής διοίκησης μεταφέρθηκε σε μια νέα ανεξάρτητη αρχή με δικό της προϋπολογισμό και πλαίσιο διακυβέρνησης. Ο νόμος προέβλεπε επίσης ότι το διοικητικό συμβούλιο και ο διοικητής της φορολογικής διοίκησης θα επιλέγονται μέσω ανοικτού διαγωνισμού με σαφώς καθορισμένα κριτήρια.
Η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων τέθηκε σε λειτουργία το 2017, προσφέροντας στην Ελλάδα μια φορολογική διοίκηση προστατευμένη από πολιτικές παρεμβάσεις και προσανατολισμένη στα αποτελέσματα.
Το ΔΝΤ σημειώνει ότι τα αποτελέσματα ήταν απτά. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο λόγος φορολογικών εσόδων προς ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 1,8 ποσοστιαίες μονάδες — από 25,8% το 2013 σε 27,6% το 2017 — αντανακλώντας υψηλότερη συμμόρφωση και ενισχυμένη θεσμική ικανότητα.
2018–2025: Ψηφιακός μετασχηματισμός
Παρότι ψηφιακά εργαλεία είχαν ήδη αρχίσει να εφαρμόζονται από νωρίτερα, το αποφασιστικό βήμα έγινε μετά την εδραίωση των θεσμικών βάσεων. Σε αυτό το στάδιο, η φορολογική διοίκηση διέθετε πλέον τη διακυβέρνηση, τις δεξιότητες και την αξιοπιστία που απαιτούνταν ώστε η ψηφιοποίηση να αποδώσει μακροπρόθεσμα.
Μεταξύ 2020 και 2025, και εν μέρει ως απάντηση στην πανδημία, η Ελλάδα υλοποίησε ένα ολοκληρωμένο σύνολο ψηφιακών συστημάτων — από αναλυτικά εργαλεία back-office έως ηλεκτρονική τιμολόγηση σε πραγματικό χρόνο και διασύνδεση ταμειακών μηχανών.
Στο άρθρο αναφέρεται ότι οι μεταρρυθμίσεις αυτές διευκόλυναν τη συμμόρφωση των φορολογουμένων και παρείχαν στους ελεγκτικούς μηχανισμούς πιο αποτελεσματικά εργαλεία για τον εντοπισμό κινδύνων και τη στοχευμένη επιβολή ελέγχων.
Τα αποτελέσματα κρίνονται ιδιαίτερα θετικά. Η συμμόρφωση στον ΦΠΑ βελτιώθηκε σημαντικά, με τα έσοδα από ΦΠΑ να αυξάνονται κατά 2,4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ μέσα σε 15 χρόνια — από 7,1% το 2010 σε περίπου 9,5% το 2025.
Ένας ενάρετος κύκλος — και διδάγματα πέρα από την Ελλάδα
Σύμφωνα με το ΔΝΤ, οι μεταρρυθμίσεις δημιούργησαν έναν ενάρετο κύκλο: η καλύτερη διακυβέρνηση επέτρεψε την ψηφιοποίηση, η ψηφιοποίηση βελτίωσε τη φορολογική συμμόρφωση και τα υψηλότερα και πιο αξιόπιστα έσοδα ενίσχυσαν την εμπιστοσύνη των πολιτών και τη δημοσιονομική αξιοπιστία.
Μέχρι το 2025, ο λόγος φορολογικών εσόδων προς ΑΕΠ στην Ελλάδα είχε αυξηθεί στο 28%, από 20,5% το 2009. Παρότι η αύξηση των εσόδων αντανακλά και ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις, το ΔΝΤ υπογραμμίζει ότι οι βελτιώσεις στη φορολογική διοίκηση διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο μέσω της διεύρυνσης της φορολογικής βάσης, της ενίσχυσης των μηχανισμών ελέγχου και της αύξησης της εμπιστοσύνης στο σύστημα.
Το άρθρο καταλήγει ότι η προσπάθεια συνεχίζεται. Η επόμενη πρόκληση είναι η διατήρηση των πρόσφατων επιτευγμάτων, μέσω της ενσωμάτωσης των νέων τρόπων εργασίας στις καθημερινές διαδικασίες λειτουργίας. Στις προτεραιότητες περιλαμβάνονται η πιο συστηματική χρήση αναλυτικών εργαλείων και τεχνητής νοημοσύνης για τη διαχείριση των κινδύνων συμμόρφωσης, η περαιτέρω βελτίωση των υπηρεσιών προς τους φορολογουμένους και η διασφάλιση ότι οι δεξιότητες και η στελέχωση συμβαδίζουν με τις ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις.
Παρότι η ελληνική εμπειρία είναι σε ορισμένες πτυχές μοναδική, το ΔΝΤ εκτιμά ότι προσφέρει ένα εξαιρετικά πολύτιμο και ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα: η διαρκής προσπάθεια, όταν στηρίζεται στην καλή διακυβέρνηση, στη σωστή αλληλουχία μεταρρυθμίσεων και στην επένδυση στους ανθρώπους, μπορεί να μετατρέψει μια διαχείριση κρίσης σε διαχρονική θεσμική ισχύ.
