Η ενεργειακή μετάβαση προχωρά, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας κερδίζουν έδαφος και ο εξηλεκτρισμός της οικονομίας επιταχύνεται. Ωστόσο, η νέα έκθεση της Bain & Company, Global Energy and Materials Outlook 2026, δείχνει ότι το τέλος των ορυκτών καυσίμων δεν έρχεται τόσο γρήγορα όσο προέβλεπαν τα προηγούμενα χρόνια. Αντίθετα, το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και οι κρίσιμες πρώτες ύλες παραμένουν στο επίκεντρο του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος έως το 2040.
Η Bain εξετάζει τρία διαφορετικά σενάρια για την πορεία της ενεργειακής μετάβασης έως το 2040, βασισμένα, όπως σημειώνει, σε οικονομικές, φυσικές και τεχνικές πραγματικότητες. Και στα τρία σενάρια, η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται, οι ΑΠΕ ενισχύονται, αλλά τα ορυκτά καύσιμα δεν εξαφανίζονται. Αντιθέτως, η ίδια η Bain αναφέρει ότι η ζήτηση για ορυκτά καύσιμα παραμένει ανθεκτική, παρά το γεγονός ότι οι ανανεώσιμες πηγές αυξάνουν το μερίδιό τους.
Το πρώτο εύρημα της έκθεσης αφορά τη συνολική εικόνα της ενέργειας. Σύμφωνα με την Bain, η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται κατά 40% έως 70% έως το 2040 σε όλα τα σενάρια. Αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος δεν χρειάζεται απλώς «καθαρότερη» ενέργεια, αλλά πολύ περισσότερη ενέργεια συνολικά. Η αύξηση δεν προέρχεται μόνο από την τεχνητή νοημοσύνη ή τα data centers, αλλά κυρίως από τα νοικοκυριά, τη βιομηχανία, την ψύξη, την ηλεκτροκίνηση και την ευρύτερη ανάπτυξη των αναδυόμενων οικονομιών.
Πετρέλαιο: Από τα 80 έως τα 108 εκατ. βαρέλια ημερησίως το 2040
Η αύξηση της ζήτησης εξηγεί γιατί το πετρέλαιο δεν υποχωρεί απότομα. Η Bain αναφέρει ότι κανένα από τα σενάριά της δεν δείχνει «τέλος» της ζήτησης πετρελαίου όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Στο σενάριο διατήρησης των σημερινών τάσεων, η παγκόσμια ζήτηση πετρελαίου αυξάνεται στα 108 εκατ. βαρέλια ημερησίως έως το 2040. Στο σενάριο μέτριας ενεργειακής μετάβασης, η ζήτηση σταθεροποιείται στα 97 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Μόνο στο πιο επιθετικό σενάριο χαμηλών εκπομπών η ζήτηση μειώνεται, αλλά ακόμη και τότε παραμένει στα 80 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Με άλλα λόγια, ακόμη και στο πιο πράσινο σενάριο της Bain, ο κόσμος εξακολουθεί να καταναλώνει τεράστιες ποσότητες πετρελαίου το 2040. Η μείωση της ζήτησης για καύσιμα οδικών μεταφορών, λόγω της ηλεκτροκίνησης, δεν αρκεί από μόνη της για να οδηγήσει σε κατάρρευση της συνολικής κατανάλωσης. Η Bain επισημαίνει ότι η μακροπρόθεσμη πορεία του πετρελαίου θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τα πετροχημικά, τις αερομεταφορές, τη ναυτιλία και τις βαριές μεταφορές.
Εκεί βρίσκονται και τα επόμενα κρίσιμα νούμερα. Η ζήτηση πετρελαίου για πετροχημικές πρώτες ύλες εκτιμάται από την Bain ότι θα κινηθεί από 16 έως 19 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Η αεροπορία εκτιμάται στα 8 έως 10 εκατ. βαρέλια ημερησίως, ενώ η ναυτιλία στα 2 έως 6 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Αυτοί οι τομείς είναι πολύ πιο δύσκολο να εξηλεκτριστούν σε σχέση με τα ΙΧ και λειτουργούν ως «ανάχωμα» στην ταχεία πτώση της ζήτησης πετρελαίου.
Το φυσικό αέριο παραμένει στο παιχνίδι της ενεργειακής μετάβασης
Το φυσικό αέριο εμφανίζεται στην έκθεση ως καύσιμο με αβέβαιες προοπτικές, χωρίς ωστόσο να προεξοφλείται η υποχώρηση του ρόλου του στο παγκόσμιο ενεργειακό μείγμα. Η Bain σημειώνει ότι η ζήτηση φυσικού αερίου μπορεί να κινηθεί περίπου 20% πάνω ή κάτω, ανάλογα με το σενάριο, τις πολιτικές επιλογές, το κόστος των εναλλακτικών λύσεων και την ανάπτυξη αποθήκευσης, πυρηνικών και ΑΠΕ. Στα σενάρια όπου η ανάπτυξη των ΑΠΕ και της αποθήκευσης προχωρά πιο αργά, το φυσικό αέριο αυξάνεται, επειδή τα ηλεκτρικά δίκτυα εξακολουθούν να χρειάζονται ευέλικτες μονάδες για σταθερότητα και εφεδρεία.
Η εταιρεία πάντως, δεν θεωρεί δεδομένη την ενίσχυση του ρόλου του φυσικού αερίου στο μελλοντικό ενεργειακό μείγμα. Αντιθέτως, επισημαίνει ότι το φυσικό αέριο βρίσκεται στο κέντρο δύσκολων επιλογών: είναι ευέλικτη πηγή ηλεκτροπαραγωγής, βιομηχανικό καύσιμο και πρώτη ύλη, αλλά για χώρες που εξαρτώνται από LNG μπορεί να μετατραπεί και σε ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας. Στο σενάριο χαμηλών εκπομπών, η ζήτηση φυσικού αερίου αρχίζει να περιορίζεται νωρίτερα, καθώς ενισχύονται άλλες καθαρές και σταθερές πηγές ενέργειας.
Η εικόνα για τον άνθρακα είναι διαφορετική. Η Bain προβλέπει μείωση της ζήτησης θερμικού άνθρακα και στα τρία σενάρια, καθώς φθηνότερες εναλλακτικές αντικαθιστούν παλαιές μονάδες ηλεκτροπαραγωγής. Ωστόσο, ο άνθρακας δεν εξαφανίζεται αμέσως, καθώς εξακολουθεί να έχει ρόλο σε μεγάλες αγορές όπως η Κίνα και η Ινδία, ενώ ο μεταλλουργικός άνθρακας παραμένει σημαντικός για τη βιομηχανική παραγωγή σιδήρου και χάλυβα. Η Κίνα, ο μεγαλύτερος καταναλωτής άνθρακα στον κόσμο, αναμένεται να αντιπροσωπεύσει πάνω από το 60% της παγκόσμιας μείωσης στη χρήση άνθρακα έως το 2040.
Την ίδια ώρα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αυξάνονται εντυπωσιακά, αλλά αυτό δεν ακυρώνει αυτόματα τη ζήτηση για υδρογονάνθρακες. Όπως επισημαίνεται, η ηλιακή και η αιολική ενέργεια αυξάνουν το μερίδιό τους στην ηλεκτροπαραγωγή κατά τρεις έως επτά φορές στα τρία σενάρια. Οι ΑΠΕ είναι πιθανό να ξεπεράσουν τον άνθρακα ως η μεγαλύτερη πηγή ηλεκτροπαραγωγής έως το τέλος του 2026, ενώ στο σενάριο των αποκλινουσών πορειών η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές θα ξεπεράσει το 50% της συνολικής ηλεκτροπαραγωγής έως το 2036.
Όμως η ίδια η ανάπτυξη των ΑΠΕ δημιουργεί νέα σημεία πίεσης. Η Bain αναφέρει ως βασικά εμπόδια όχι την τεχνολογική ωριμότητα, αλλά τις καθυστερήσεις στις διασυνδέσεις, τις ανάγκες ευελιξίας, τους χρόνους παράδοσης σε μετασχηματιστές και δίκτυα μεταφοράς, την αλυσίδα εφοδιασμού ορυκτών, την κινητοποίηση κεφαλαίων και την έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού.
Οι κρίσιμες πρώτες ύλες, ο νέος πονοκέφαλος της παγκόσμιας οικονομίας
Εδώ μπαίνουν στο κάδρο οι κρίσιμες πρώτες ύλες από τις οποίες εξαρτώνται η καθαρή ενέργεια, τα ηλεκτρικά οχήματα και τα αμυντικά συστήματα. Ο χαλκός, ο σίδηρος, το λίθιο, το μαγγάνιο, το κοβάλτιο, ο γραφίτης και το αλουμίνιο, μπορεί να είναι άφθονα ως πόροι, αλλά είναι γεωγραφικά συγκεντρωμένα. Αυτό σημαίνει ότι η διύλιση, η επεξεργασία και η μεταποίηση μπορούν να εξελιχθούν σε σημεία συμφόρησης, μετατρέποντας τις αλυσίδες εφοδιασμού σε ζήτημα εθνικής ασφάλειας, εμπορικής πολιτικής και βιομηχανικής στρατηγικής.
Στο σενάριο της σταδιακής μετάβασης (με μέτριο ρυθμό) η Bain προειδοποιεί ότι μέσα στην επόμενη δεκαετία μπορεί να εμφανιστούν κενά μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για κρίσιμα ορυκτά. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί δείχνει ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν μειώνει την ανάγκη για εξόρυξη. Αντίθετα, τη μετατοπίζει: από την εξόρυξη ορυκτών καυσίμων προς την εξόρυξη μετάλλων, ορυκτών και υλικών που απαιτούνται για δίκτυα, μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα και ΑΠΕ.
Το συνολικό μήνυμα της Bain είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι μια απλή αντικατάσταση του πετρελαίου και του φυσικού αερίου από ΑΠΕ. Είναι μια πολύ πιο σύνθετη και μακρά διαδικασία, στην οποία η ζήτηση ηλεκτρισμού αυξάνεται ραγδαία, οι ΑΠΕ πολλαπλασιάζονται, αλλά το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και οι κρίσιμες πρώτες ύλες παραμένουν αναγκαία για την παγκόσμια οικονομία.
Γι’ αυτό και η ζήτηση για πετρέλαιο και φυσικό αέριο δεν καταρρέει όπως αναμενόταν. Η ηλεκτροκίνηση πιέζει τα καύσιμα οδικών μεταφορών, αλλά τα πετροχημικά, η αεροπορία, η ναυτιλία και οι βαριές μεταφορές στηρίζουν τη ζήτηση πετρελαίου. Οι ΑΠΕ αυξάνονται, αλλά τα δίκτυα εξακολουθούν να χρειάζονται ευελιξία και εφεδρείες, κάτι που κρατά το φυσικό αέριο στο παιχνίδι. Και η πράσινη μετάβαση, αντί να καταργεί την ανάγκη για πρώτες ύλες, δημιουργεί νέα εξάρτηση από ορυκτά, μέταλλα και αλυσίδες επεξεργασίας που θα κρίνουν την ταχύτητα της μετάβασης.
