Η μάχη των πυροσβεστικών δυνάμεων στο νότιο Ρέθυμνο, αλλά και τα μέτωπα στην Άνδρο και την Κάλυμνο, αποτελούν ακόμη μία υπενθύμιση ότι οι πυρκαγιές στη Μεσόγειο δεν εξελίσσονται πλέον όπως πριν από 20 χρόνια. Οι επιστήμονες διαπιστώνουν ότι σήμερα μια φωτιά μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη ένταση, να εξαπλωθεί ταχύτερα και να γίνει δυσκολότερα διαχειρίσιμη, ακόμη και όταν οι μηχανισμοί πυρόσβεσης είναι ισχυρότεροι από ποτέ. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η παρατεταμένη ξηρασία, η μείωση της υγρασίας στη βλάστηση και οι ολοένα συχνότερες ακραίες καιρικές συνθήκες αλλάζουν τη συμπεριφορά της φωτιάς σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, μετατρέποντας ακόμη και μια μικρή εστία σε μεγάλο μέτωπο μέσα σε λίγες ώρες. Οι πρόσφατες διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι η αλλαγή αυτή δεν αποτελεί πλέον πρόβλεψη για το μέλλον, αλλά πραγματικότητα που καταγράφεται ήδη στα στοιχεία των τελευταίων δεκαετιών.
Οι φωτιές δεν αυξάνονται μόνο σε αριθμό αλλά γίνονται και πιο ακραίες
Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες δεν καταγράφουν απλώς περισσότερες πυρκαγιές, αλλά μια σαφή μεταβολή στη συμπεριφορά τους. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό npj Climate and Atmospheric Science, υπό ένα σενάριο περαιτέρω υπερθέρμανσης του πλανήτη, η πιθανότητα εμφάνισης ακραίων πυρκαγιών στη νότια Ευρώπη μπορεί να αυξηθεί ακόμη και έως δέκα φορές, ενώ η αντιπυρική περίοδος αναμένεται να επιμηκυνθεί κατά περίπου μία εβδομάδα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν θα αλλάξει μόνο η συχνότητα των μεγάλων πυρκαγιών, αλλά και η διάρκειά τους, γεγονός που θα ασκεί ολοένα μεγαλύτερη πίεση στα συστήματα πολιτικής προστασίας.
Η ίδια εικόνα προκύπτει και από την ετήσια έκθεση State of Wildfires 2023 - 2024 του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Σύμφωνα με την έκθεση, το διάστημα 2023-2024 κάηκαν παγκοσμίως περίπου 3,9 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ οι εκπομπές άνθρακα από τις πυρκαγιές ήταν 16% υψηλότερες από τον μέσο όρο. Η Ελλάδα μάλιστα καταγράφηκε ως η χώρα που επλήγη από τη μεγαλύτερη πυρκαγιά που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, επιβεβαιώνοντας ότι η Μεσόγειος βρίσκεται πλέον στην πρώτη γραμμή των ακραίων πυρικών φαινομένων.
Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι οι μεγάλες πυρκαγιές δεν προκαλούνται από έναν μόνο παράγοντα. Αντίθετα, προκύπτουν όταν συμπέσουν υψηλές θερμοκρασίες, παρατεταμένη ξηρασία, χαμηλή υγρασία στη βλάστηση, ισχυροί άνεμοι και μεγάλη ποσότητα καύσιμης ύλης. Όσο περισσότεροι από αυτούς τους παράγοντες συνυπάρχουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να περιοριστεί μια φωτιά ακόμη και με ισχυρές επίγειες και εναέριες δυνάμεις
Η κλιματική αλλαγή έχει ήδη αλλάξει τις πιθανότητες εκδήλωσης ακραίων πυρκαγιών
Ανάλυση του διεθνούς δικτύου World Weather Attribution, που δημοσιεύθηκε αυτή την εβδομάδα με αφορμή τις μεγάλες πυρκαγιές στην Ισπανία και τη Γαλλία, κατέληξε ότι οι θερμές, ξηρές και θυελλώδεις καιρικές συνθήκες που τροφοδότησαν τις φωτιές είναι πλέον περίπου 20 φορές πιθανότερες στην κεντρική Ισπανία και δύο φορές πιθανότερες στη νοτιοδυτική Γαλλία εξαιτίας της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Οι ερευνητές υπολογίζουν ακόμη ότι μέσα σε μόλις 26 χρόνια ο κίνδυνος ακραίων πυρομετεωρολογικών συνθηκών έχει τριπλασιαστεί στην Ισπανία, ενώ στη Γαλλία έχει αυξηθεί κατά περίπου 40%.
Η εικόνα επιβεβαιώνεται και από δεύτερη πρόσφατη επιστημονική εργασία, σύμφωνα με την οποία στη νότια Ευρώπη οι ημέρες με ακραίες συνθήκες για την εκδήλωση πυρκαγιών έχουν αυξηθεί από περίπου 10 σε περίπου 25 κάθε χρόνο, ενώ οι ίδιες αυτές ημέρες είναι σήμερα κατά 50% εντονότερες σε σχέση με την περίοδο 1981-2010. Αυτό σημαίνει ότι οι πυροσβεστικές υπηρεσίες καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνο περισσότερες επικίνδυνες ημέρες, αλλά και πολύ δυσκολότερες φωτιές.
Ο αόρατος δείκτης που ανησυχεί τους επιστήμονες
Οι ειδικοί εξηγούν ότι η υψηλή θερμοκρασία από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει τη νέα συμπεριφορά των πυρκαγιών. Μεγάλη σημασία αποκτά πλέον το Vapour Pressure Deficit (VPD), δηλαδή η διαφορά ανάμεσα στην υγρασία που υπάρχει στην ατμόσφαιρα και στην ποσότητα υγρασίας που θα μπορούσε να συγκρατήσει. Όσο μεγαλύτερος είναι αυτός ο δείκτης, τόσο πιο «διψασμένη» είναι η ατμόσφαιρα και τόσο ταχύτερα αφυδατώνονται η βλάστηση, τα δέντρα και τα ξερά χόρτα.
Πρόσφατες ευρωπαϊκές μελέτες δείχνουν ότι το VPD εξελίσσεται σε έναν από τους σημαντικότερους δείκτες πρόβλεψης της εξάπλωσης των πυρκαγιών, ακόμη σημαντικότερο από τη θερμοκρασία σε πολλές περιπτώσεις. Όταν συνδυάζεται με χαμηλή υγρασία και ισχυρούς ανέμους, δημιουργεί συνθήκες στις οποίες η βλάστηση αναφλέγεται πολύ ευκολότερα και η φωτιά αποκτά μεγαλύτερη ένταση μέσα σε ελάχιστο χρόνο.
Παράλληλα, οι επιστήμονες παρατηρούν όλο και συχνότερα το φαινόμενο ενός υγρού χειμώνα που ευνοεί την ανάπτυξη πυκνής βλάστησης και ενός εξαιρετικά ξηρού και θερμού καλοκαιριού που μετατρέπει αυτή τη βλάστηση σε τεράστια ποσότητα καύσιμης ύλης. Το μοτίβο αυτό θεωρείται πλέον βασικός λόγος για την εκδήλωση μεγάλων πυρκαγιών στη Μεσόγειο.
Γιατί η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις πιο ευάλωτες χώρες
Η Ελλάδα συγκεντρώνει σχεδόν όλα τα χαρακτηριστικά που ευνοούν τις μεγάλες πυρκαγιές. Τα πευκοδάση, οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας, τα μελτέμια, το έντονο ανάγλυφο και η γειτνίαση οικισμών με δασικές εκτάσεις δημιουργούν συνθήκες που μπορούν να οδηγήσουν σε ταχύτατη εξάπλωση μιας φωτιάς.
Πρόσφατη δημοσίευση στο περιοδικό npj Natural Hazards δείχνει ότι η κλιματική αλλαγή αυξάνει κατά μέσο όρο σχεδόν 15% την ετήσια έκταση της Ευρώπης που βρίσκεται ταυτόχρονα υπό ακραίες συνθήκες πυροκαιρού (οι μετεωρολογικές συνθήκες ευνοούν την εκδήλωση και κυρίως την ταχεία εξάπλωση μιας πυρκαγιάς). Το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς σημαίνει ότι περισσότερες χώρες αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα πολύ υψηλό κίνδυνο, περιορίζοντας τις δυνατότητες αμοιβαίας ευρωπαϊκής βοήθειας σε εναέρια και επίγεια μέσα. Η ίδια μελέτη καταλήγει ότι η πιθανότητα να βρεθούν ταυτόχρονα πολλές περιοχές της Ευρώπης σε ακραίες συνθήκες πυροκαιρού είναι έως και 56 φορές μεγαλύτερη εξαιτίας της χωρικής συσχέτισης αυτών των φαινομένων.
Την ίδια στιγμή, άλλη πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι οι δασικές πυρκαγιές επεκτείνονται πλέον και σε μεγαλύτερα υψόμετρα, περίπου 72 μέτρα ανά δεκαετία, ενώ μετά το 2015 η συχνότητά τους αυξάνεται σταθερά ακόμη και σε ορεινές περιοχές που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν λιγότερο ευάλωτες.
Οι πυρκαγιές του μέλλοντος θα απαιτήσουν διαφορετική αντιμετώπιση
Τα επιστημονικά δεδομένα συγκλίνουν σε ένα κοινό συμπέρασμα: οι πυρκαγιές της Μεσογείου δεν γίνονται πιο επικίνδυνες μόνο επειδή αυξάνονται οι θερμοκρασίες. Η παρατεταμένη ξηρασία, η μείωση της σχετικής υγρασίας, η αυξανόμενη ατμοσφαιρική ξηρότητα, η συσσώρευση καύσιμης ύλης και οι ολοένα συχνότερες ακραίες καιρικές συνθήκες μεταβάλλουν τη συμπεριφορά της φωτιάς, καθιστώντας την πιο έντονη, ταχύτερη και δυσκολότερη στην κατάσβεση. Γι' αυτό και οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι, πέρα από την ενίσχυση της πυρόσβεσης, θα απαιτηθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη, στη διαχείριση των δασών και στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, καθώς τα χαρακτηριστικά των μεγάλων πυρκαγιών στην Ευρώπη έχουν ήδη αρχίσει να αλλάζουν.
