Πριν από λίγους μήνες, αξιωματούχοι και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού ήλπιζαν ότι είχαν σώσει τη δυτική συμμαχία - τη μεγαλύτερη οικονομική και στρατιωτική κοινότητα στον κόσμο.
Σήμερα,όπως αναφέρει η WSJ, η συμμαχία που κέρδισε τον Ψυχρό Πόλεμο και ηγήθηκε του πλανήτη βρίσκεται σε κατάσταση διάλυσης.
Η απειλή του προέδρου Τραμπ να επιβάλει δασμούς σε ευρωπαϊκούς συμμάχους που αντιστέκονται σε μια πλήρη αμερικανική κατάληψη του δανικού εδάφους της Γροιλανδίας έχει συγχωνεύσει δύο πεδία διατλαντικής έντασης - το εμπόριο και την ασφάλεια - σε ένα εκρηκτικό μείγμα που βυθίζει τη συμμαχία στη βαθύτερη κρίση της εδώ και πάνω από 70 χρόνια.«Η παγκόσμια ειρήνη διακυβεύεται!» έγραψε ο Τραμπ στο Truth Social, λέγοντας ότι η Κίνα και η Ρωσία θα καταλάβουν τη Γροιλανδία αν δεν το κάνουν οι ΗΠΑ.
Επιτέθηκε στα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ επειδή έστειλαν στρατιωτικό προσωπικό στο έδαφος κατόπιν πρόσκλησης της Δανίας, υποστηρίζοντας ότι μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να διασφαλίσουν το νησί. Στη συνέχεια ήρθε η απειλή κλιμάκωσης των δασμών έως ότου συμφωνήσουν να περάσει η Γροιλανδία υπό αμερικανική κυριότητα.
Η οικονομική απειλή του Τραμπ και η απαξίωση της χρησιμότητας των συμμάχων έχουν εντείνει το αίσθημα σοκ σε ολόκληρη την Ευρώπη, όπου οι κυβερνήσεις προσπαθούν να συνέλθουν από τις πρωτοφανείς εκδηλώσεις αμερικανικής εχθρότητας μετά την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο πριν από έναν χρόνο.
Το ΝΑΤΟ, που ιδρύθηκε πάνω σε μια αίσθηση κοινού πεπρωμένου μεταξύ των δυτικών δημοκρατιών, βασίστηκε εξίσου στην εμπιστοσύνη και την πολιτική συνοχή όσο και στις στρατιωτικές του δομές. Η πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ ήταν βαθιά δεσμευμένες απέναντι στους Ευρωπαίους συμμάχους τους και θα τους υπερασπίζονταν σε περίπτωση επίθεσης αποτέλεσε το θεμέλιο της αξιοπιστίας του ΝΑΤΟ και της αποτρεπτικής του ισχύος.
Αυτή η εμπιστοσύνη και η δέσμευση τίθενται πλέον σοβαρά υπό αμφισβήτηση. Πολλοί βετεράνοι της συμμαχίας και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού αναρωτιούνται αν μπορεί να ανακάμψει.
«Ο οργανισμός θα επιβιώσει, αλλά η εμπιστοσύνη - η κόλλα που τον κρατούσε ενωμένο για πάνω από 75 χρόνια - έχει διαλυθεί, οπότε δεν θα είναι αποτελεσματικός», δήλωσε ο Νταγκ Λουτ, απόστρατος αντιστράτηγος του αμερικανικού στρατού και πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ.
Επιδείξεις υποτέλειας
Η αναβίωση της απειλής του Τραμπ να καταλάβει τη Γροιλανδία δοκιμάζει τα όρια της τακτικής των συμμάχων να «διαχειρίζονται» τον Λευκό Οίκο προσφέροντας συνεργασία και περιορισμένες παραχωρήσεις.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες αναζητούν πλέον απάντηση και βρίσκονται παγιδευμένοι ανάμεσα στον φόβο ότι θα προκαλέσουν περαιτέρω την οργή του Τραμπ και στην αποφασιστικότητα να χαράξουν μια κόκκινη γραμμή — κυριολεκτικά στον πάγο της Γροιλανδίας.
Ορισμένες χώρες θέλουν να δείξουν στον Τραμπ ότι η πίεσή του θα έχει και συνέπειες για τις ΗΠΑ, όπως το να τεθεί σε κίνδυνο η εμπορική συμφωνία που επιτεύχθηκε με την Ευρωπαϊκή Ένωση το περασμένο καλοκαίρι, η οποία απέτρεψε έναν εμπορικό πόλεμο και θα ωφελούσε αμερικανικές επιχειρήσεις. Άλλοι αξιωματούχοι εξετάζουν τρόπους ενεργοποίησης σκληρότερων εμπορικών αντιποίνων, ενώ κάποιοι ηγέτες ελπίζουν να αποκλιμακώσουν τη νέα κρίση μέσω παρασκηνιακών επαφών με στελέχη της αμερικανικής κυβέρνησης.
Την Κυριακή, οι ηγέτες της Δανίας και επτά ευρωπαϊκών συμμάχων εξέδωσαν κοινή δήλωση προειδοποιώντας ότι οι «απειλές για δασμούς υπονομεύουν τις διατλαντικές σχέσεις και ενέχουν τον κίνδυνο μιας επικίνδυνης καθοδικής κλιμάκωσης». Η ομάδα δεσμεύτηκε «να παραμείνει ενωμένη και συντονισμένη στην απάντησή της».
Για τον τελευταίο χρόνο, οι ευρωπαϊκές χώρες δίσταζαν να επικρίνουν ανοιχτά τον Τραμπ, παρά τις βαθιές επιφυλάξεις τους για τον χειρισμό του στο εμπόριο, τον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας και τις διατλαντικές σχέσεις γενικότερα. Η στρατηγική τους ισοδυναμούσε με ένα αντάλλαγμα: θυσία οικονομικών οφελών με αντάλλαγμα την ασφάλεια.
Οι σύμμαχοι προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν κολακεία και επιδεικτική υποχωρητικότητα για να διαχειριστούν τον Τραμπ, όπως όταν ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε τον αποκάλεσε «μπαμπά» το περασμένο καλοκαίρι. Όμως οι Ευρωπαίοι ανησυχούν ολοένα και περισσότερο ότι οι εκδηλώσεις επαίνου και αφοσίωσης δεν αποδίδουν.
Οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις φοβούνται ότι μια πλήρης ρήξη θα μπορούσε να οδηγήσει τον Τραμπ να κηρύξει το τέλος του ΝΑΤΟ, γεγονός που θα τις ανάγκαζε να οικοδομήσουν τη δική τους στρατιωτική συμμαχία χωρίς τις ΗΠΑ — μια δαπανηρή πρόκληση για χώρες που παλεύουν με χρόνια χαμηλή οικονομική ανάπτυξη και πιεσμένα δημόσια οικονομικά.
Στις αρχές του περασμένου έτους, λεκτικές επιθέσεις και απότομες αλλαγές πολιτικής από τον Λευκό Οίκο τροφοδότησαν την αίσθηση ότι οι ΗΠΑ γύριζαν την πλάτη στον διατλαντικό κόσμο που η Ουάσινγκτον οικοδόμησε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η κυβέρνηση επιτέθηκε στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες για ζητήματα μετανάστευσης και ελευθερίας του λόγου, ενώ απείλησε με επιβολή βαρέων δασμών σε ευρωπαϊκά προϊόντα. Η προσπάθειά της να τερματίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία περιλάμβανε προσέγγιση με τη Μόσχα και πιέσεις προς το Κίεβο.
Οι σχέσεις φάνηκαν να βελτιώνονται το περασμένο καλοκαίρι, έπειτα από επίμονες ευρωπαϊκές προσπάθειες να πειστεί ο Τραμπ ότι οι σύμμαχοι είναι χρήσιμοι για τα συμφέροντα των ΗΠΑ και όχι εμπόδιο. Τον Ιούνιο, έδωσε την έγκρισή του στο ΝΑΤΟ αφού οι σύμμαχοι συμφώνησαν να αυξήσουν σημαντικά τις αμυντικές δαπάνες, και όταν οκτώ Ευρωπαίοι ηγέτες έφυγαν από συνάντηση με τον Τραμπ στον Λευκό Οίκο τον Αύγουστο, ένιωσαν συγκρατημένη αισιοδοξία ότι οι διατλαντικές σχέσεις είχαν σταθεροποιηθεί.
Δεν κράτησε. Η εμπιστοσύνη μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ δέχθηκε νέο πλήγμα όταν εμφανίστηκε ένα αμερικανικό ειρηνευτικό σχέδιο για την Ουκρανία που ευνοούσε τη Ρωσία. Στη συνέχεια, η νέα στρατηγική εθνικής ασφάλειας του Λευκού Οίκου τον Δεκέμβριο στοχοποίησε τους Ευρωπαίους συμμάχους, υιοθετώντας ταυτόχρονα πιο ήπια στάση απέναντι στους κύριους αντιπάλους της Δύσης, τη Ρωσία και την Κίνα.
«Ραγισμένα» άρθρα
Οι Ευρωπαίοι εδώ και χρόνια υποστηρίζουν ότι, παρότι δεν δαπανούσαν για εξοπλισμούς όσο οι ΗΠΑ, στάθηκαν σταθερά στο πλευρό τους και υπερασπίστηκαν τα δυτικά συμφέροντα.
Η μοναδική φορά που το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε τη ρήτρα συλλογικής άμυνας της ιδρυτικής του συνθήκης, γνωστή ως Άρθρο 5, ήταν για να στηρίξει τις ΗΠΑ μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Στο Αφγανιστάν, η Δανία κατέγραψε το υψηλότερο ποσοστό απωλειών ανά κάτοικο μεταξύ όλων των χωρών του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ.
Τώρα, η αμερικανική κυβέρνηση έχει ουσιαστικά δηλώσει ότι οι προηγούμενες προσπάθειες δεν επηρεάζουν τη σημερινή αμερικανική σκέψη. «Το ότι έκανες κάτι έξυπνο πριν από 25 χρόνια δεν σημαίνει ότι δεν μπορείς να κάνεις κάτι ανόητο τώρα», δήλωσε πρόσφατα ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς στο Fox News.
Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα εκφράσει αμφιβολίες για την ετοιμότητα των ΗΠΑ να στηρίξουν το Άρθρο 5. Κατά την πρώτη του θητεία, αιφνιδίασε τους συμμάχους σε μια πρώιμη επίσκεψη στα κεντρικά γραφεία της συμμαχίας, όταν δεν προχώρησε στη συνήθη αμερικανική δέσμευση για την υπεράσπιση των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ.
Κατά την προεκλογική του εκστρατεία για την επανεκλογή του το 2024, ο Τραμπ δήλωσε ότι θα ενθάρρυνε τη Ρωσία να «κάνει ό,τι στο διάολο θέλει» σε συμμάχους που δεν τηρούν τους στόχους αμυντικών δαπανών. Αμφισβήτησε επίσης αν οι ευρωπαϊκές χώρες θα έσπευδαν να βοηθήσουν την Αμερική σε περίπτωση κρίσης.
Πριν από τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ τον περασμένο Ιούνιο, όταν ρωτήθηκε αν στηρίζει το σύμφωνο, ο Τραμπ απάντησε: «Εξαρτάται από τον ορισμό σας. Υπάρχουν πολλοί ορισμοί του Άρθρου 5». Την περασμένη εβδομάδα έγραψε στο Truth Social: «ΑΜΦΙΒΑΛΛΩ ΑΝ ΤΟ ΝΑΤΟ ΘΑ ΗΤΑΝ ΕΚΕΙ ΓΙΑ ΕΜΑΣ ΑΝ ΤΟ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΑΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ».
Βετεράνοι της διατλαντικής συμμαχίας προειδοποιούν ότι οι κύριοι ωφελημένοι από τη ρήξη θα είναι οι αντίπαλοι της Δύσης.
«Τελικά, αυτό μόνο τη θέση της Αμερικής στον κόσμο υπονομεύει, και η Αμερική —όπως και η Ευρώπη— χρειάζεται φίλους και συμμάχους σε αυτόν τον πιο επικίνδυνο κόσμο», δήλωσε η Οάνα Λουνγκέσκου, η οποία υπηρέτησε ως εκπρόσωπος του ΝΑΤΟ για 13 χρόνια, μεταξύ αυτών και κατά την πρώτη θητεία Τραμπ, και σήμερα εργάζεται στο Royal United Services Institute, δεξαμενή σκέψης στο Λονδίνο. «Οι μόνοι που βλέπω να ωφελούνται από αυτό είναι ο Πούτιν και ο Σι. Μάλλον έχουν ήδη παραγγείλει ποπ κορν», είπε, αναφερόμενη στον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Κινέζο ηγέτη Σι Τζινπίνγκ.
Η απαίτηση του Τραμπ να αποκτήσει την κυριότητα της Γροιλανδίας είναι ιδιαίτερα ακατανόητη για τους Ευρωπαίους, διότι, στα δικά τους μάτια —και σε εκείνα πολλών Αμερικανών— στερείται λογικής βάσης, σε αντίθεση με τα παράπονά του για τις χαμηλές στρατιωτικές δαπάνες της Ευρώπης.
Ο Τραμπ είναι απλώς ο πιο έντονος κρίκος σε μια μακρά αλυσίδα Αμερικανών προέδρων που έχουν απαιτήσει από τους συμμάχους του ΝΑΤΟ να συνεισφέρουν περισσότερο στη δική τους ασφάλεια. Οι Ευρωπαίοι εδώ και χρόνια αναγνωρίζουν τις αδυναμίες τους. Στο ζήτημα του εμπορίου, παρότι αμφισβήτησαν τα οικονομικά επιχειρήματα του Τραμπ, κατανόησαν την πολιτική του ατζέντα και την ανάγκη να υπάρξει διάλογος.
Με τη Γροιλανδία όμως, ο Τραμπ βρίσκει ελάχιστα έως καθόλου ευήκοα ώτα στην Ευρώπη. Ακόμη και ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του στην περιοχή, ο Βρετανός ευρωσκεπτικιστής και φλογερός ρήτορας Νάιτζελ Φάρατζ, επέκρινε το Σάββατο την απειλή για δασμούς, λέγοντας: «Δεν συμφωνούμε πάντα με την κυβέρνηση των ΗΠΑ και σε αυτή την περίπτωση σίγουρα δεν συμφωνούμε».
Ο σκεπτικισμός του Τραμπ απέναντι στο ΝΑΤΟ είναι εμφανής εδώ και χρόνια, αλλά η προθυμία του να συγκρουστεί ανοιχτά με τους Ευρωπαίους συμμάχους φαίνεται να αυξάνεται καθώς γίνεται όλο και πιο τολμηρός στη χρήση της αμερικανικής ισχύος.
Μία από τις πιο σταθερές απόψεις του Τραμπ εδώ και δεκαετίες είναι ότι η Pax Americana - η παγκόσμια ηγεμονία των ΗΠΑ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία διαχειρίστηκε μέσω ενός συστήματος συμμαχιών— αποτελεί βάρος για την Αμερική, επιτρέποντας στους συμμάχους να εκμεταλλεύονται την παροχή τόσο στρατιωτικής ασφάλειας όσο και καταναλωτικής ζήτησης από τις ΗΠΑ.
Μια στιγμή που δεν έχουμε ξαναδεί
Οι Ευρωπαίοι και άλλοι σύμμαχοι των ΗΠΑ έχουν εδώ και καιρό αναγνωρίσει ότι η υποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τον ρόλο του «παγκόσμιου χωροφύλακα» είναι αναπόφευκτη. Ωστόσο, δεν ήταν προετοιμασμένοι για τις εκφράσεις περιφρόνησης και εχθρότητας από την κυβέρνηση Τραμπ. Το Σάββατο, ο Τραμπ υποβάθμισε ξανά την ικανότητα της Δανίας να υπερασπιστεί τη Γροιλανδία, λέγοντας ότι αυτή ισοδυναμεί με «δύο έλκηθρα σκύλων».
Στο Truth Social, ο Τραμπ κατηγόρησε τη Δανία και άλλους Ευρωπαίους συμμάχους ότι θέτουν σε κίνδυνο την παγκόσμια ειρήνη στέλνοντας έναν μικρό αριθμό στρατιωτικού προσωπικού στη Γροιλανδία.
Η Δανία είχε προσκαλέσει τους συμμάχους στη Γροιλανδία για ασκήσεις και είχε ενημερώσει το ΝΑΤΟ σχετικά. «Ασκήσεις όπως αυτή που πραγματοποιεί η Δανία, καθώς και οι αναπτύξεις πρόσθετων στρατευμάτων, ενισχύουν τη συλλογική μας άμυνα εκεί», δήλωσε την Πέμπτη ο συνταγματάρχης του αμερικανικού στρατού Μάρτιν Ο’Ντόνελ, εκπρόσωπος της στρατιωτικής διοίκησης του ΝΑΤΟ.
Κυβερνήσεις, μεταξύ των οποίων του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας και της Γερμανίας, παρουσίασαν τις αναπτύξεις στρατευμάτων ως προσπάθεια να δείξουν ότι οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ είναι δεσμευμένοι στην υπεράσπιση της Γροιλανδίας απέναντι σε αντιπάλους όπως η Ρωσία, όμως ο Τραμπ δήλωσε ότι ο σκοπός τους είναι άγνωστος.
«Πρόκειται για μια εξαιρετικά επικίνδυνη κατάσταση για την ασφάλεια, την προστασία και την επιβίωση του πλανήτη μας. Αυτές οι χώρες, που παίζουν αυτό το πολύ επικίνδυνο παιχνίδι, έχουν θέσει σε εφαρμογή ένα επίπεδο κινδύνου που δεν είναι ανεκτό ούτε βιώσιμο», έγραψε ο Τραμπ. Δήλωσε ότι οι ευρωπαϊκές χώρες που εμπλέκονται θα αντιμετωπίσουν δασμό 10% σε όλα τα αγαθά που αποστέλλονται στις ΗΠΑ από την 1η Φεβρουαρίου, ο οποίος θα αυξηθεί στο 25% τον Ιούνιο, εκτός αν επιτευχθεί συμφωνία για την «Πλήρη και Ολοκληρωτική αγορά της Γροιλανδίας».
Η Δανία έχει δηλώσει ότι οι ΗΠΑ είναι ευπρόσδεκτες να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στη Γροιλανδία και έχει επιδιώξει να ανοίξει συνομιλίες για συνεργασία εκεί. Ωστόσο, η Κοπεγχάγη και η κυβέρνηση της Γροιλανδίας έχουν ξεκαθαρίσει ότι το νησί δεν είναι προς πώληση.
Η Δανή πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρικσεν έχει προειδοποιήσει ότι μια αναγκαστική αμερικανική προσάρτηση εδάφους συμμάχου θα σήμαινε το τέλος του ΝΑΤΟ. Οι μεγάλες χώρες της Ευρώπης έχουν στηρίξει τη Δανία, τονίζοντας ότι μόνο οι Δανοί και οι Γροιλανδοί μπορούν να αποφασίσουν για το μέλλον της Γροιλανδίας.
Το ΝΑΤΟ έχει επιβιώσει και στο παρελθόν από σοβαρές εσωτερικές εντάσεις, όπως κατά την κρίση του Σουέζ το 1956, όταν οι ΗΠΑ ανάγκασαν το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γαλλία να διακόψουν την εισβολή τους στην Αίγυπτο, καθώς και κατά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003, στην οποία αντιτάχθηκαν η Γαλλία και η Γερμανία.
Εκείνες οι στιγμές ήταν δύσκολες για τη συμμαχία, αλλά αυτή άντεξε, είπε η Λουνγκέσκου. «Όμως αυτό μοιάζει με μια εξαιρετικά επικίνδυνη στιγμή», πρόσθεσε. «Μια στιγμή που δεν έχουμε ξαναδεί».
