Ο πόλεμος στο Ιράν έχει επαναφέρει στο προσκήνιο μια από τις μεγαλύτερες αδυναμίες της παγκόσμιας οικονομίας. Ένα μεγάλο μέρος του διεθνούς εμπορίου εξακολουθεί να εξαρτάται από λίγα στενά θαλάσσια περάσματα, και η τελευταία κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή δείχνει πόσο εύκολα μπορούν να βρεθούν υπό πίεση περισσότερα από ένα ταυτόχρονα.
Στα Στενά του Ορμούζ, από όπου πριν από τον πόλεμο περνούσε περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και LNG, η εμπορική κίνηση έχει περιοριστεί δραματικά. Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία -που δεν περιλαμβάνουν πλοία που ενδέχεται να διέσχισαν το πέρασμα με απενεργοποιημένο το σύστημα εντοπισμού τους- δείχνουν ότι τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου μόλις τέσσερα εμπορικά πλοία πέρασαν από το στενό, και μόλις 10 μία ημέρα νωρίτερα.
Την ίδια ώρα, αυξάνονται οι κίνδυνοι και σε έναν δεύτερο κρίσιμο θαλάσσιο δρόμο. Οι υποστηριζόμενοι από το Ιράν Χούθι έχουν καταλάβει το Περίμ, το στρατηγικό νησί στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ, το στενό πέρασμα μεταξύ Υεμένης και ανατολικής Αφρικής που αποτελεί τη νότια πύλη της Ερυθράς Θάλασσας και, μέσω αυτής, της Διώρυγας του Σουέζ.
- Διαβάστε ακόμα - Politico: Η προέλαση των Χούθι αφήνει στον Τραμπ μόνο κακές επιλογές
Η αναζήτηση εναλλακτικών εμπορικών δρόμων αποκτά επομένως μεγαλύτερο βάρος. Και ένας από αυτούς βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα βορειότερα, σε μια περιοχή που μέχρι πρόσφατα είχε περιορισμένο ρόλο στο παγκόσμιο εμπόριο. Πρόκειται για τη Βόρεια Θαλάσσια Οδό (Northern Sea Route), τη διαδρομή που περνά από τον Αρκτικό Ωκεανό κατά μήκος των βόρειων ακτών της Ρωσίας.
Νέο πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού
H αυξανόμενη σημασία της Αρκτικής δεν περιορίζεται μόνο στο εμπόριο. Η υποχώρηση των πάγων ανοίγει νέους θαλάσσιους δρόμους και διευκολύνει την πρόσβαση σε ενεργειακούς πόρους και κρίσιμες πρώτες ύλες, μετατρέποντας παράλληλα την περιοχή σε ένα νέο πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ Ρωσίας, Κίνας και Δύσης.
Αυτή ακριβώς η διάσταση βρέθηκε στο επίκεντρο της συνόδου για την Αρκτική που ολοκληρώθηκε χθες στο Ροβανιέμι της Φινλανδίας. Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας συνέδεσε ευθέως την κλιματική αλλαγή και το άνοιγμα νέων θαλάσσιων δρόμων με έναν «νέο γεωπολιτικό ανταγωνισμό», επισημαίνοντας ότι η Ρωσία επαναλειτουργεί παλαιές σοβιετικές στρατιωτικές βάσεις και πραγματοποιεί ασκήσεις με πυραύλους στον απώτατο Βορρά, την ώρα που αυξάνεται και το ενδιαφέρον της Κίνας για την περιοχή. Η νέα στρατηγική της ΕΕ για την Αρκτική, που αναμένεται τον Οκτώβριο, θα έχει για τον λόγο αυτό την ασφάλεια στον πυρήνα της.
- Διαβάστε ακόμα - Σύνοδος για την Αρκτική: 12 χώρες ζητούν από την ΕΕ να ενισχύσει την παρουσία της στη ρωσική απειλή
Σε ακόμη υψηλότερους τόνους, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς προειδοποίησε από το Ροβανιέμι ότι «εδώ, στον απώτατο βορρά της Ευρώπης, μπορεί κανείς να δει πόσο κινδυνεύει η ειρήνη στην Ευρώπη», καλώντας τους Ευρωπαίους να αντιμετωπίσουν σοβαρά την απειλή. Δώδεκα κράτη-μέλη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, ζήτησαν παράλληλα ισχυρότερη και πιο ενεργή παρουσία της ΕΕ στην περιοχή.
Οι προειδοποιήσεις αυτές συμπίπτουν με νέα επεισόδια στη βόρεια και ανατολική πτέρυγα του NATO. Χθες, ρωσική φρεγάτα που έπλεε σε διεθνή ύδατα στη Βαλτική εκτόξευσε δύο φωτοβολίδες προς στρατιωτικό ελικόπτερο της Δανίας που πραγματοποιούσε πτήση ρουτίνας, με τη μία να περνά σε μικρή απόσταση από το αεροσκάφος. Σήμερα, μαχητικά του NATO κατέρριψαν drone που είχε εισέλθει στον εναέριο χώρο της Λιθουανίας από τη Λευκορωσία και φέρεται να μετέφερε εκρηκτικά, χωρίς ωστόσο να έχει ακόμη εξακριβωθεί η προέλευσή του.
Τακτικά δρομολόγια
Το βασικό πλεονέκτημα της Βόρειας Θαλάσσιας Οδού είναι η μικρότερη απόσταση, αν και το όφελος διαφέρει ανάλογα με το λιμάνι αναχώρησης και προορισμού. Για παράδειγμα, στη σύνδεση Σαγκάης-Ρότερνταμ, η απόσταση μέσω της Βόρειας Θαλάσσιας Οδού υπολογίζεται περίπου κατά 25% μικρότερη σε σχέση με τη συμβατική θαλάσσια διαδρομή μέσω της Διώρυγας του Σουέζ.
Τον Αύγουστο, η κινεζική Sea Legend εγκαινίασε την πρώτη προγραμματισμένη εποχική υπηρεσία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων μεταξύ Κίνας και Ευρώπης μέσω της Βόρειας Θαλάσσιας Οδού, με οκτώ προγραμματισμένες αναχωρήσεις έως τις αρχές Οκτωβρίου. Το πρώτο πλοίο της εταιρείας, το Dubai Tower, έφτασε στο βρετανικό Teesport στις 9 Σεπτεμβρίου, ολοκληρώνοντας το πρώτο φετινό δρομολόγιο σε περίπου τρεις εβδομάδες.
Στην ίδια διαδρομή στρέφεται και η Νότια Κορέα. Το PanStar Acro, το πρώτο νοτιοκορεατικό containership που πραγματοποίησε δοκιμαστικό εμπορικό ταξίδι μέσω της Αρκτικής, έφτασε στο Felixstowe της Βρετανίας στις 12 Σεπτεμβρίου, μόλις 21 ημέρες μετά την αναχώρησή του από το Μπουσάν. Μία ημέρα αργότερα έφτασε στο Ρότερνταμ, ενώ επόμενος σταθμός είναι το Γκντανσκ της Πολωνίας. Η Σεούλ χρησιμοποιεί το ταξίδι για να αξιολογήσει την εμπορική βιωσιμότητα της διαδρομής, με στόχο την ανάπτυξη τακτικών συνδέσεων έως το 2030.
Αλλάζει ο χάρτης των διεθνών μεταφορών
Η Αρκτική παραμένει ένα από τα δυσκολότερα περιβάλλοντα ναυσιπλοΐας στον κόσμο. Για μεγάλο μέρος του έτους τα πλοία χρειάζονται ειδικές προδιαγραφές και συχνά τη βοήθεια παγοθραυστικών. Ωστόσο η υποχώρηση των πάγων διευρύνει σταδιακά το χρονικό διάστημα κατά το οποίο μπορούν να χρησιμοποιούν τη διαδρομή.
Ξένοι αναλυτές εξηγούν ότι το 60%-70% του φορτίου στη Βόρεια Θαλάσσια Οδό μεταφέρεται μεταξύ Ιουλίου και Νοεμβρίου. Το 2024 διακινήθηκαν σχεδόν 38 εκατ. τόνοι φορτίου, ποσότητα σχεδόν δεκαπλάσια σε σχέση με μία δεκαετία νωρίτερα. Το 2025 κατασκευάστηκαν επίσης 167 νέα πλοία κατηγορίας ice-class, σχεδιασμένα δηλαδή ώστε να μπορούν να επιχειρούν σε θάλασσες με πάγο.
Η Βόρεια Θαλάσσια Οδός μπορεί να μειώσει την έκθεση στις κρίσεις της Μέσης Ανατολής, δημιουργεί όμως μια διαφορετική εξάρτηση. Το μεγαλύτερο τμήμα της περνά κατά μήκος των ρωσικών ακτών και η Μόσχα ελέγχει την πρόσβαση και τις υπηρεσίες παγοθραυστικών. Για τη Ρωσία, η αναβαθμισμένη σημασία της συγκεκριμένης διαδρομής ενισχύει τον οικονομικό και στρατηγικό ρόλο των αρκτικών ακτών της σε μια περίοδο δυτικών κυρώσεων. Για την Κίνα, η συγκεκριμένη διαδρομή προσφέρει μια πρόσθετη σύνδεση με την Ευρώπη, ενώ για τη Νότια Κορέα δημιουργείται ένα καίριο δίλημμα, καθώς η ανάπτυξη τακτικών δρομολογίων προϋποθέτει συνεργασία με τη Μόσχα, την ώρα που η Σεούλ συμμετέχει στις κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας.
Πάντως η αύξηση της ναυσιπλοΐας στην περιοχή απαιτεί περισσότερα πλοία κατάλληλα για πλεύση σε πάγο, παγοθραυστικά, ειδικά συστήματα πρόωσης, λιμάνια και υποδομές έρευνας και διάσωσης. Σύμφωνα με τη Merrill Lynch, η Ρωσία διαθέτει 57 παγοθραυστικά, περισσότερα από όσα οι υπόλοιπες χώρες του κόσμου μαζί. Κι ενώ η Κίνα διευρύνει τον δικό της στόλο, το 2025 οι ΗΠΑ και η Φινλανδία συμφώνησαν σε ένα ευρύτερο πρόγραμμα ενίσχυσης του αμερικανικού στόλου, που προβλέπει την κατασκευή τεσσάρων παγοθραυστικών στη Φινλανδία και έως επτά ακόμη στις ΗΠΑ με φινλανδική τεχνογνωσία. Το συνολικό κόστος των 11 πλοίων εκτιμάται σε περίπου 6,1 δισ. δολάρια.
- Διαβάστε ακόμα - Κάλας: «Η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερα παγοθραυστικά»
Η Βόρεια Θαλάσσια Οδός απέχει πολύ από το να αποτελέσει εναλλακτική αντίστοιχης κλίμακας με τη συμβατική διαδρομή μέσω του Σουέζ. Παραμένει εποχική, οι καιρικές συνθήκες είναι απρόβλεπτες, οι υποδομές περιορισμένες και η εξάρτηση από τη Ρωσία αποτελεί σοβαρό εμπόδιο για πολλές δυτικές επιχειρήσεις. Ωστόσο, δεν χρειάζεται να υποκαταστήσει το Σουέζ για να αποκτήσει μεγαλύτερο ρόλο στο παγκόσμιο εμπόριο. Η εξέλιξή της σε μια συμπληρωματική επιλογή για συγκεκριμένα φορτία και συγκεκριμένους μήνες του χρόνου εξελίσσεται από μόνη της σε μια σημαντική αλλαγή στον χάρτη των διεθνών μεταφορών.
