Με κατηγορηματικό τρόπο ξεκαθαρίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πως δεν είναι καθόλου… κοντά το ενδεχόμενο ενεργοποίησης της ρήτρας διαφυγής. Αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα του εγγράφου που έχει καταθέσει στο Eurogroup με τίτλο «Ενεργειακά μέτρα για την άμβλυνση των επιπτώσεων της τρέχουσας απότομης αύξησης των τιμών ενέργειας». Δίνει κατευθύνσεις των μέτρων που μπορούν να ενεργοποιήσουν τα κράτη, καθιστώντας σαφές πως πρέπει να είναι στοχευμένα στους ευάλωτους και σε «καθαρή» ενέργεια, βάζοντας στο κάδρο και αντίμετρα με έκτακτη φορολόγηση υπερκερδών.
Προτείνονται εκστρατείες εξοικονόμησης, κίνητρα για χρήση δημοσίων μεταφορών και πιο πολλές ανακαινίσεις. Στο τραπέζι εισέρχονται και αλλαγές στην τιμολόγηση αλλά και στη δομή των φόρων και των τελών ηλεκτρικής ενέργειας,
Η σύνοδος
Το έγγραφο κατατέθηκε ενόψει της σημερινής συνεδρίασης μέσω τηλεδιάσκεψης των υπουργών Οικονομικών της Ευρωζώνης, με στόχο τον συντονισμό των δράσεων για αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κρίσης στη Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με την επίσημη ατζέντα «η Ευρωομάδα θα αξιολογήσει τον αντίκτυπο της κρίσης στη Μέση Ανατολή στην οικονομία της ΕΕ και θα συζητήσει μέτρα πολιτικής για την αντιμετώπισή της» ενώ, ενόψει των εαρινών συνεδριάσεων του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, θα ανταλλάξει επίσης απόψεις σχετικά με τις εξελίξεις στις συναλλαγματικές ισοτιμίες τους τελευταίους μήνες.
Η νέα κρίση οδηγεί τη μία μετά την άλλη τις χώρες της ΕΕ να προχωρούν μόνες τους στη λήψη εθνικών μέτρων, για να προστατεύσουν επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Εχθές ήταν η σειρά της Κύπρου -που ασκεί την Προεδρία της ΕΕ αυτό το εξάμηνο- να ανακοινώσει δικό της εθνικό «πακέτο» δράσεων. Χθες έλαβε ΦΕΚ και η ΠΝΠ με το ελληνικό πακέτο, ενώ πολλά άλλα κράτη έχουν προχωρήσει σε παρεμβάσεις στήριξης.
- Διαβάστε επίσης: Τα μέτρα για fuel pass, diesel κίνησης, λιπάσματα και ακτοπλοϊκά εισιτήρια - Αναλυτικοί πίνακες
Το έγγραφο
«Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή προκάλεσε σημαντική διαταραχή στην παγκόσμια προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου, ωθώντας τις τιμές ενέργειας από τα ακόμη υψηλά επίπεδα. Μόνο στις πρώτες 17 ημέρες της κρίσης στο Ιράν, η ΕΕ δαπάνησε περίπου 6 δισεκατομμύρια ευρώ περισσότερα σε εισαγωγές ορυκτών καυσίμων» αναφέρει η Επιτροπή στο έγγραφο.
Αναφέρεται στην ανάγκη ταχύτερης μετάβασης στον ηλεκτρισμό που «θα απαιτήσει σημαντικές επενδύσεις σε καθαρή ενέργεια και ο αντίκτυπός της στις τιμές μπορεί να χρειαστεί χρόνο». Γι' αυτό και δεν αποκλείει «βραχυπρόθεσμα μέτρα για την ανακούφιση των καταναλωτών (νοικοκυριά και βιομηχανίες)». Ωστόσο, εξηγεί πως «ένα βασικό μάθημα από την ενεργειακή κρίση του 2022-2023 είναι ότι πολλά από αυτά τα μέτρα ήταν ευρεία και μη στοχευμένα, οδηγώντας σε αναποτελεσματικότητα και πολύ μεγάλο δημοσιονομικό κόστος».
Συστήνει λοιπόν πιθανά μέτρα για την αντιμετώπιση της τρέχουσας ενεργειακής κρίσης. Οι πιθανές δημόσιες παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση των υψηλών τιμών ενέργειας θα πρέπει να διέπονται από τις ακόλουθες αρχές σύμφωνα με την Κομισιόν:
- Οποιοδήποτε μέτρο λαμβάνεται θα πρέπει να είναι συνεπές με την πολιτική απανθρακοποίησης, να διατηρεί τα κίνητρα για εξοικονόμηση ενέργειας και να προωθεί την ηλεκτροδότηση. Η βραχυπρόθεσμη στήριξη δεν πρέπει να παρατείνει παρωχημένα επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται σε ορυκτά καύσιμα.
- Οποιοδήποτε μέτρο λαμβάνεται δεν πρέπει να αυξάνει αδικαιολόγητα τη συνολική ζήτηση πετρελαίου και φυσικού αερίου με παρεμβάσεις που μειώνουν σημαντικά την τιμή τους.
- Κάθε μέτρο θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη το δημοσιονομικό κόστος. Οποιαδήποτε δημόσια στήριξη που παρέχεται από τα κράτη μέλη πρέπει να είναι συμβατή με τη δημοσιονομική τους κατάσταση και τις δεσμεύσεις που απορρέουν από το πλαίσιο δημοσιονομικής εποπτείας της ΕΕ.
- Για τον περιορισμό του δημοσιονομικού κόστους, τα κράτη μέλη θα πρέπει να στοχεύουν τα μέτρα στους πιο ευάλωτους καταναλωτές, συμπεριλαμβανομένων των ενεργοβόρων βιομηχανιών.
Ο κατάλογος μέτρων
Το έγγραφο παρουσιάζει κατάλογο μέτρων με πιθανές επιλογές προς τα κράτη. Ζητείται να δοθεί προτεραιότητα στα λιγότερο στρεβλωτικά μέτρα που παρέχουν ανακούφιση, διατηρώντας παράλληλα τη λειτουργικότητα της αγοράς.
• Μέτρα για την ενθάρρυνση των καταναλωτών να εξοικονομούν ενέργεια: ενημερωτικές εκστρατείες και στοχευμένα κίνητρα. Προώθηση δημόσιων συγκοινωνιών, έμφαση σε ανακαινίσεις των κτιρίων και ενίσχυση ενεργειακής απόδοσης της βιομηχανία.
• Εισοδηματικά μέτρα. Είναι μια προτιμώμενη επιλογή σε σχέση με παρέμβαση στην αγορά ενέργειας γιατί προστατεύει την αγοραστική δύναμη των πιο ευάλωτων νοικοκυριών χωρίς να στρεβλώνει τις τιμές. Απαιτεί ακριβή στόχευση για την αποφυγή αναποτελεσματικής στήριξης και υπερβολικής δημοσιονομικής επιβάρυνσης.
• Παρέμβαση στη δομή των φόρων και των τελών ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε να καταπολεμηθούν οι υψηλές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, υποστηρίζοντας παράλληλα την ηλεκτροδότηση. Θα βοηθήσει στην επιτάχυνση της ηλεκτροδότησης της οικονομίας, αλλά ενέχει τον κίνδυνο να δημιουργήσει ελλείμματα εσόδων στους εθνικούς προϋπολογισμούς και ως εκ τούτου θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί προσεκτικά, αναφέρεται.
• Στοχευμένες παρεμβάσεις στις τιμές ενέργειας για ευάλωτους καταναλωτές και επιχειρήσεις. Προτείνει το κλιμακωτή τιμολόγηση (two-tier pricing) για την ηλεκτρική ενέργεια ή το φυσικό αέριο. «Τέτοιες παρεμβάσεις θα παρείχαν ανακούφιση τιμών για ευάλωτους καταναλωτές και επιχειρήσεις, διατηρώντας παράλληλα ένα κίνητρο για εξοικονόμηση ενέργειας» αναφέρει. Ωστόσο, προσθέτει, προκαλούν στρέβλωση στις τιμές ενέργειας. Τα κράτη μέλη μπορούν, εάν το επιθυμούν, να παρέμβουν στον καθορισμό των τιμών για την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας στα ενεργειακά φτωχά ή ευάλωτα νοικοκυριά. Σημειώνει πάντως πως δεν μπορεί να γίνει οριζόντια παρέμβαση σε αυτό το πεδίο παρά μόνο εάν το Συμβούλιο κηρύξει περιφερειακή ή πανευρωπαϊκή ενεργειακή κρίση. Ξεκαθαρίζει πως οι προϋποθέσεις για την κήρυξη μιας τέτοιας κρίσης δεν πληρούνται προς το παρόν: το Συμβούλιο μπορεί να κηρύξει κρίση τιμών ηλεκτρικής ενέργειας (ή φυσικού αερίου) εάν οι τιμές χονδρικής υπερβαίνουν τα 180 ευρώ/MWh και είναι 2,5 φορές υψηλότερες από τον προηγούμενο πενταετή μέσο όρο με εκτίμηση πως η τάση θα συνεχιστεί για τουλάχιστον έξι μήνες, παράλληλα με μια αύξηση 70% στις τιμές λιανικής που αναμένεται να διαρκέσει τουλάχιστον τρεις μήνες. Επιπλέον, οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις επιτρέπουν στα κράτη μέλη να παρέχουν προσωρινή ελάφρυνση στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας για ενεργοβόρες επιχειρήσεις.
Γίνεται σαφές πως «οποιοδήποτε τέτοιο μέτρο θα πρέπει να περιλαμβάνει σαφή ρήτρα λήξης». Επίσης Για τη χρηματοδότηση τέτοιων μέτρων, τα κράτη μέλη μπορούν να λάβουν υπόψη τα έσοδα από τo ETS αλλά και «να εξετάσουν το ενδεχόμενο φορολόγησης πιθανών απροσδόκητων κερδών που συνδέονται με τις υψηλές τιμές ενέργειας».
Παράλληλα προτείνονται δομικές παρεμβάσεις που μειώνουν το κόστος ενέργειας με πιο βιώσιμο τρόπο με δράση στα τέσσερα κύρια στοιχεία που καθορίζουν τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας: το κόστος της ίδιας της ηλεκτρικής ενέργειας, τα τέλη δικτύου/δικτύου, τους φόρους και τις εισφορές· και τους φόρους/δικαιώματα εκπομπών άνθρακα.
Η ρήτρα διαφυγής στο... ράφι
Στο δημοσιονομικό πεδίο γίνεται σαφές πως δεν δίδεται πρόσθετο περιθώριο: «τυχόν δημοσιονομικά μέτρα που θα εισαχθούν θα πρέπει να παραμείνουν συνεπή με τις πορείες αύξησης των καθαρών δαπανών που συνιστά το Συμβούλιο στα κράτη μέλη. Επισημαίνει πως τα κράτη μπορούν να θεσπίσουν δημοσιονομικά μέτρα που θεωρούν απαραίτητα, υπό την προϋπόθεση ότι η αύξηση των καθαρών δαπανών τους παραμένει εντός των ορίων. Αποκλίσεις «θα αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο, ανεξάρτητα από το αν προέρχονται από μέτρα ενεργειακής στήριξης ή από οποιοδήποτε άλλο δημοσιονομικό μέτρο».
Για την ενεργοποίηση της Γενικής Ρήτρας Διαφυγής ή των εθνικών ρητρών διαφυγής γίνεται σαφές πως «δεν θα ήταν σκόπιμη σε αυτό το σημείο. Ομοίως, τα αιτήματα για ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής δεν θα ήταν επίσης σκόπιμα. Η εθνική ρήτρα διαφυγής αποσκοπεί στην αντιμετώπιση εξαιρετικών περιστάσεων εκτός του ελέγχου των κρατών μελών και δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται ως μέσο διαχείρισης βραχυπρόθεσμων κλυδωνισμών, οι οποίοι μπορούν ήδη να αντιμετωπιστούν εντός του μεσοπρόθεσμου δημοσιονομικού πλαισίου» αναφέρεται. Μπορεί να ενεργοποιηθεί μόνο σε περίπτωση σοβαρής οικονομικής ύφεσης στη ζώνη του ευρώ ή στην ΕΕ στο σύνολό της, επισημαίνει.
Εξηγεί πως «ενώ οι κίνδυνοι για τις οικονομικές προοπτικές της ΕΕ έχουν αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες εβδομάδες, δεν μπορεί να εξαχθεί συμπέρασμα σε αυτό το στάδιο ότι αυτή η προϋπόθεση έχει ή θα εκπληρωθεί σύντομα. Επιπλέον, η Ρήτρα Εθνικής Διαφυγής έχει ενεργοποιηθεί για πολλά κράτη μέλη για αμυντικές δαπάνες.
Η ενεργοποίηση των ρητρών (εθνικής ή γενικής) εξαρτάται από το να μην τίθεται σε κίνδυνο η μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική βιωσιμότητα (η λεγόμενη «ρήτρα βιωσιμότητας») προσθέτει. «Η Επιτροπή πρέπει να αξιολογήσει αυτήν την προϋπόθεση πριν συστήσει την ενεργοποίηση των ρητρών διαφυγής» αναφέρεται. Και συνδέει το θέμα της άμυνας επισημαίνοντας το άνοιγμα της εθνικής ρήτρας για την άμυνα «θα οδηγήσει σε αύξηση του ελλείμματος και του χρέους σε πολλά κράτη μέλη και θα αναβάλει τη μείωση του χρέους στα κράτη μέλη με υψηλό χρέος κατά αρκετά χρόνια».
