Ένα σημαντικό, αλλά μέχρι σήμερα υποτιμημένο, αναπτυξιακό απόθεμα για την ελληνική οικονομία εντοπίζει το τμήμα οικονομικής ανάλυσης και έρευνας της Eurobank στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η βελτίωση της ποιότητας των ελληνικών πανεπιστημίων και της ερευνητικής τους δραστηριότητας δεν αποτελεί μόνο ζήτημα εκπαιδευτικής πολιτικής, αλλά μπορεί να μεταφραστεί σε υψηλότερη παραγωγικότητα, εισοδήματα και, τελικά, σε σημαντική ενίσχυση του ΑΕΠ.
Το αποτέλεσμα είναι ένα έντονο παράδοξο, καθώς η χώρα εμφανίζει την υψηλότερη μέση συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση μεταξύ των 20χρονων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με ποσοστό 55,7% την περίοδο 2013-2024, έναντι 33,1% στην ΕΕ-27. Την ίδια στιγμή, όμως, βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ως προς την αντιστοίχιση των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας.
Η μελέτη των Τάσου Αναστασάτου, επικεφαλής οικονομολόγος της Eurobank, και Κωνσταντίνου Πέππα, αναλυτή οικονομολόγου, καταγράφει έτσι μια εικόνα σημαντικής ποσοτικής διεύρυνσης της ανώτατης εκπαίδευσης, η οποία δεν συνοδεύτηκε στον ίδιο βαθμό από ποιοτική αναβάθμιση και αποτελεσματική αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Eurobank, εάν η Ελλάδα καταφέρει να προσεγγίσει μακροπρόθεσμα τις επιδόσεις χωρών με πιο ανεπτυγμένα συστήματα ανώτατης εκπαίδευσης και έρευνας, η δυνητική αύξηση του ΑΕΠ υπολογίζεται μεταξύ 10,8% και 12,7%. Σε όρους ΑΕΠ ανά απασχολούμενο, η σωρευτική αύξηση εκτιμάται σε περίπου 6.200 έως 7.300 ευρώ, με περίπου το ήμισυ του δυνητικού οφέλους να μπορεί να υλοποιηθεί μέσα σε ορίζοντα 3-5 ετών.
Από τη μαζικοποίηση στην ποιότητα
Η μεγάλη διεύρυνση της ανώτατης εκπαίδευσης αποτυπώνεται και στην εξέλιξη του φοιτητικού πληθυσμού. Μεταξύ 2001 και 2023, οι μεταπτυχιακοί φοιτητές υπεροκταπλασιάστηκαν, φθάνοντας τους 106,8 χιλ., ενώ οι υποψήφιοι διδάκτορες σχεδόν τριπλασιάστηκαν, στους 33,7 χιλ. Το 2023, περίπου 296,8 χιλ. φοιτητές βρίσκονταν σε κανονικά εξάμηνα προπτυχιακών σπουδών, ενώ άλλοι 447,1 χιλ. είχαν υπερβεί την προβλεπόμενη διάρκεια φοίτησης. Ο δεύτερος αριθμός είναι περίπου τριπλάσιος σε σχέση με το 2001, ενώ η εφαρμογή του νέου πλαισίου για τα ανώτατα όρια φοίτησης οδήγησε στην απομάκρυνση περισσότερων από 300 χιλ. ανενεργών φοιτητών.
Η ποσοτική διεύρυνση, ωστόσο, δεν αρκεί. Η μελέτη αναδεικνύει σημαντικές αδυναμίες στο επίπεδο των βασικών δεξιοτήτων. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία του OECD PIAAC, περίπου 19% των αποφοίτων πανεπιστημίων κατατάσσονταν σε επίπεδο λειτουργικού αναλφαβητισμού, ενώ αντίστοιχες ανησυχίες προκύπτουν και από τα αποτελέσματα της PISA. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι ότι η βελτίωση των βασικών δεξιοτήτων στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1950 έως σήμερα εκτιμάται μόλις περίπου στο 5%, έναντι 30%-35% σε άλλες χώρες. Παράλληλα, οι επιδόσεις των νέων ηλικίας 25-34 ετών στην αναγνωστική ικανότητα εμφανίζονται περίπου στα ίδια επίπεδα με εκείνες των ηλικιών 55-65 ετών. Η εικόνα αυτή έχει άμεση αντανάκλαση στην αγορά εργασίας.
Πτυχία χωρίς αντίστοιχες θέσεις εργασίας
Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα αναντιστοιχίας μεταξύ εκπαίδευσης και απασχόλησης στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της CEDEFOP, η χώρα βρισκόταν το 2017 στην τρίτη χαμηλότερη θέση μεταξύ 31 χωρών ως προς την αντιστοίχιση δεξιοτήτων και αγοράς εργασίας, ενώ το 2024 είχε υποχωρήσει στη δεύτερη χαμηλότερη θέση.
Το πρόβλημα αποτυπώνεται και στον δείκτη υπερεκπαίδευσης. Την περίοδο 2008-2025 η Ελλάδα είχε το τέταρτο υψηλότερο ποσοστό υπερεκπαίδευσης στην ΕΕ-27, ενώ το 2025 βρέθηκε στη δεύτερη θέση. Με άλλα λόγια, σημαντικό μέρος των εργαζομένων με τριτοβάθμια εκπαίδευση απασχολείται σε θέσεις χαμηλότερων ή μεσαίων απαιτήσεων, χωρίς να αξιοποιούνται πλήρως οι γνώσεις και οι δεξιότητές τους.
Πρόκειται για μια αντίφαση με σημαντικό οικονομικό κόστος. Η χώρα επενδύει επί χρόνια στη διεύρυνση της ανώτατης εκπαίδευσης και στην απόκτηση τίτλων σπουδών, αλλά ένα μέρος αυτού του ανθρώπινου κεφαλαίου είτε δεν αξιοποιείται στην εγχώρια οικονομία είτε οδηγείται στο εξωτερικό. Ενδεικτικό είναι ότι το 2023 περίπου 37.658 Έλληνες φοιτητές σπούδαζαν στο εξωτερικό, αριθμός υψηλότερος ακόμη και από το 2008, παρά την αύξηση των διαθέσιμων θέσεων στα ελληνικά πανεπιστήμια.
Το ανθρώπινο κεφάλαιο ως «κρυφό» αναπτυξιακό απόθεμα
Η άλλη πλευρά της εικόνας είναι ότι η ελληνική ανώτατη εκπαίδευση δεν στερείται δυνατοτήτων. Αντίθετα, η ερευνητική δραστηριότητα των ελληνικών πανεπιστημίων έχει παρουσιάσει σημαντική βελτίωση. Οι επιστημονικές δημοσιεύσεις των πανεπιστημίων και των τεχνολογικών ιδρυμάτων υπερτετραπλασιάστηκαν μεταξύ 2000 και 2021, ενώ οι αναφορές στις δημοσιεύσεις αυτές αυξήθηκαν κατά περίπου 10,4 φορές. Το ερευνητικό αποτύπωμα των ελληνικών πανεπιστημίων έχει πλέον φθάσει σε επίπεδα επιρροής υψηλότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ βελτιώνεται και η θέση της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή ερευνητική ανταγωνιστικότητα.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι υπάρχει ήδη μια βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί μια πιο φιλόδοξη στρατηγική. Η πρόκληση είναι η ερευνητική παραγωγή να συνδεθεί περισσότερο με την επιχειρηματικότητα, την καινοτομία και την παραγωγική οικονομία. Παρά την αύξηση των δαπανών για έρευνα των πανεπιστημίων, το μερίδιό τους στις συνολικές δαπάνες R&D της χώρας υποχώρησε από 44,9% το 2001 σε 25,4% το 2024. Παράλληλα, το διδακτικό προσωπικό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μειώθηκε κατά 12,5% μεταξύ 2001 και 2023, με τη μεγαλύτερη συρρίκνωση να καταγράφεται την περίοδο της κρίσης, όταν το προσωπικό μειώθηκε κατά περίπου 40%.
Η χρηματοδότηση, πάντως, δεν αποτελεί μια μονοδιάστατη εικόνα. Αν και οι συνολικές δαπάνες για την εκπαίδευση παραμένουν χαμηλές ως ποσοστό του ΑΕΠ, οι δαπάνες για την τριτοβάθμια εκπαίδευση βρίσκονται πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και αυξάνονται. Ως ποσοστό των δαπανών της Γενικής Κυβέρνησης, οι δαπάνες για την τριτοβάθμια εκπαίδευση αυξήθηκαν από 1,5% το 2001 σε 2,7% το 2024.
Το μεγάλο στοίχημα των ξένων φοιτητών
Ένα από τα πιο άμεσα πεδία στα οποία μπορεί να μεταφραστεί η αναβάθμιση των ελληνικών πανεπιστημίων σε οικονομικό όφελος είναι η προσέλκυση φοιτητών από το εξωτερικό. Σήμερα περίπου 25.000 ξένοι φοιτητές βρίσκονται στα ελληνικά πανεπιστήμια. Η Eurobank θεωρεί εφικτό, υπό προϋποθέσεις, έναν πολύ πιο φιλόδοξο στόχο, για την προσέλκυση 100.000 ξένων ή επαναπατρισθέντων φοιτητών. Μόνο η άμεση ετήσια συνεισφορά ενός τέτοιου αριθμού στην οικονομία υπολογίζεται σε περίπου 1 δισ. ευρώ στο ΑΕΠ, χωρίς να συνυπολογίζονται οι ευρύτερες έμμεσες και πολλαπλασιαστικές επιδράσεις.
Το περιθώριο είναι μεγάλο, καθώς το διεθνές αποτύπωμα των ελληνικών πανεπιστημίων παραμένει περιορισμένο. Το 2024 οι ξένοι φοιτητές αντιστοιχούσαν μόλις στο 2,6% του συνολικού φοιτητικού πληθυσμού στα ελληνικά πανεπιστήμια, έναντι 9,1% κατά μέσο όρο στην ΕΕ-27 και 21,6% στην Κύπρο.
Η στόχευση των 100.000 φοιτητών, επομένως, δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως εκπαιδευτική πολιτική. Αποτελεί ταυτόχρονα μια μορφή εξαγωγικής δραστηριότητας υπηρεσιών, καθώς οι φοιτητές από το εξωτερικό δημιουργούν ζήτηση για στέγαση, εστίαση, μεταφορές, τουρισμό και άλλες υπηρεσίες, ενώ παράλληλα ενισχύουν την εγχώρια αγορά εργασίας και τη διεθνή διασύνδεση των πανεπιστημίων.
Για να επιτευχθεί, όμως, ο στόχος αυτός δεν αρκεί η αύξηση των αγγλόφωνων προγραμμάτων. Η Eurobank θέτει ως προϋποθέσεις την ενίσχυση της ποιότητας, τη θεσμική σταθερότητα, τις διεθνείς πιστοποιήσεις και κατατάξεις, τις υποτροφίες, τις διαφανείς διαδικασίες εισαγωγής, την απλοποίηση των διαδικασιών εισόδου και παραμονής και τη βελτίωση των υπηρεσιών προς τους φοιτητές.
Από το πανεπιστήμιο στην ανάπτυξη
Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι η οικονομική συμβολή των πανεπιστημίων δεν εξαντλείται στην άμεση κατανάλωση που δημιουργούν φοιτητές, εργαζόμενοι και επισκέπτες. Η μεγαλύτερη επίδραση είναι διαρθρωτική και περνά μέσα από το ανθρώπινο κεφάλαιο, την παραγωγή και διάχυση γνώσης, την καινοτομία και τη βελτίωση της ποιότητας των θεσμών. Οι βραχυπρόθεσμες επιδράσεις από τις δαπάνες των ιδρυμάτων, των εργαζομένων και των φοιτητών μπορούν να αντιστοιχούν περίπου στο 1%-3% του ΑΕΠ ή της οικονομικής δραστηριότητας σε περιφερειακό επίπεδο. Ωστόσο, το πραγματικό αναπτυξιακό όφελος βρίσκεται στη μακροχρόνια επίδραση της καλύτερης εκπαίδευσης και έρευνας στην παραγωγικότητα.
Ενδεικτικά, η μελέτη εκτιμά ότι αύξηση κατά 1% της αναλογίας καθηγητών προς φοιτητές συνδέεται μακροπρόθεσμα με δυνητική αύξηση του ΑΕΠ ανά απασχολούμενο κατά περίπου 0,11%-0,38%.
Με αυτή την έννοια, η αναβάθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν αποτελεί μια δαπάνη χωρίς άμεση απόδοση, αλλά επένδυση που μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
Οι αλλαγές που προτείνει η Eurobank
Η μελέτη καταλήγει σε ένα ευρύ πλέγμα παρεμβάσεων. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανάγκη να περιοριστεί η απόσταση ανάμεσα στις επιλογές σπουδών και στις πραγματικές ανάγκες της οικονομίας, με εξορθολογισμό της εισαγωγής στα πανεπιστήμια, περιορισμό των αναντιστοιχιών και μεγαλύτερη στροφή προς την τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση όπου υπάρχει ζήτηση.
Παράλληλα, προτείνεται εξορθολογισμός των μεταπτυχιακών προγραμμάτων, ενίσχυση της δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης της έρευνας, ισχυρότερες συνεργασίες πανεπιστημίων και επιχειρήσεων και μεγαλύτερη σύνδεση της ερευνητικής παραγωγής με την καινοτομία.
Στο διεθνές σκέλος, η κατεύθυνση είναι σαφής: περισσότερα αγγλόφωνα προγράμματα, ενίσχυση της διεθνοποίησης, συμμετοχή σε διεθνείς κατατάξεις και πιστοποιήσεις, υποτροφίες και ένα πιο οργανωμένο σύστημα προσέλκυσης ξένων φοιτητών, με το «Study in Greece» να αποκτά πιο ενεργό ρόλο.
Η λειτουργία παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα, που θεσμοθετήθηκε με τον νόμο 5094/2024, προσθέτει μία ακόμη διάσταση στη συζήτηση. Η είσοδος διεθνών ιδρυμάτων μπορεί να αυξήσει τον ανταγωνισμό και να λειτουργήσει ως επιπλέον μοχλός διεθνοποίησης της ελληνικής αγοράς ανώτατης εκπαίδευσης.
Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι απλώς να αποφοιτούν περισσότεροι Έλληνες από τα πανεπιστήμια. Είναι οι σπουδές να μετατρέπονται σε δεξιότητες που αξιοποιούνται στην παραγωγή, η έρευνα να μετατρέπεται σε καινοτομία και τα ελληνικά ιδρύματα να μπορούν να προσελκύουν ανθρώπινο κεφάλαιο από το εξωτερικό. Για μια οικονομία που εξακολουθεί να αναζητά υψηλότερη παραγωγικότητα και μεγαλύτερη συμμετοχή σε δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας, το πανεπιστήμιο μπορεί να αποτελέσει πολύ περισσότερα από έναν μηχανισμό παραγωγής πτυχίων. Μπορεί να λειτουργήσει ως ένας από τους σημαντικότερους μοχλούς της επόμενης φάσης ανάπτυξης — με δυνητικό οικονομικό όφελος που, σύμφωνα με τη Eurobank, φτάνει έως και το 12,7% του ΑΕΠ.
