Το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ) παρουσίασε σε εκδήλωση στην Πάτρα το 3ο τεύχος της περιοδικής Έκθεσης για τις κοινωνικές και οικονομικές τάσεις στις ελληνικές περιφέρειες, που εκπονήθηκε με την υποστήριξη του Επιμελητηρίου Αχαΐας και του Πανεπιστημίου Πατρών. Η Έκθεση συμβάλει στη συστηματική καταγραφή των τάσεων στις ελληνικές περιφέρειες, με σκοπό την ανάδειξη προτεραιοτήτων πολιτικής για την ανάδειξη τοπικών πλεονεκτημάτων από κοινού με την άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων, προκειμένου η οικονομική ανάπτυξη να είναι διατηρήσιμη, ισόρροπη και κοινωνικά βιώσιμη.
Βασικά συμπεράσματα της Έκθεσης
Η περιγραφική ανάλυση επιλεγμένων δεικτών σε περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, ανέδειξε ότι καταγράφεται πρόοδος αλλά υπάρχουν παράλληλα ευκαιρίες για περαιτέρω σύγκλιση τόσο μεταξύ των περιφερειών όσο και με την υπόλοιπη Ευρώπη, σε μια σειρά από τομείς.
• Η μείωση και γήρανση του πληθυσμού αποτελούν μακροχρόνια πρόκληση, με τις επίσημες δημογραφικές προβολές να αναμένουν επιδείνωση τις επόμενες δεκαετίες στις 12 από τις 13 περιφέρειες, πλην του Νοτίου Αιγαίου. Ένας ολοένα μικρότερος πληθυσμός παραγωγικής ηλικίας θα καλείται να στηρίξει έναν αυξανόμενο αριθμό ηλικιωμένων, με τον δείκτη εξάρτησης να αναμένεται να ξεπεράσει το 80% (δηλαδή 8 ηλικιωμένοι για κάθε 10 οικονομικά ενεργούς πολίτες) το 2100 στη Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο και την Δυτική Μακεδονία, εάν δεν παρθούν μέτρα πολιτικής με μακροχρόνια στόχευση.
• Η οικονομική δραστηριότητα συνεχίζει να παρουσιάζει υψηλή συγκέντρωση στην Αττική, όπου καταγράφεται και το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Τα περιθώρια σύγκλισης με την Ευρώπη παραμένουν σημαντικά, καθώς η ένταση παγίων επενδύσεων παραμένει χαμηλότερη του μέσου όρου στην Ευρώπη σε 10 από τις 13 περιφέρειες της χώρας. Νησιωτικές και τουριστικές περιφέρειες, καθώς και η Στερεά Ελλάδα σημείωσαν τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης το 2024.
• Η ανάγκη για σύγκλιση μεταξύ περιφερειών σε βασικούς οικονομικούς δείκτες όπως το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών παραμένει κεντρική πρόκληση, καθώς οι περιφέρειες των δύο μεγαλύτερων αστικών κέντρων και μεγάλο μέρος της νησιωτικής Ελλάδας καταγράφουν υψηλότερες επιδόσεις.
• Η ετερογένεια μεταξύ περιφερειών σε βασικούς κοινωνικούς δείκτες και η απόκλιση από τον μέσο Ευρωπαϊκό όρο παραμένει έντονη, όπως για θέματα απασχόλησης και συμμετοχής στην εργασία, εισοδηματικής ανισότητας, πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής προστασίας.
• Σε επιμέρους τομείς, η κλιματική αλλαγή φαίνεται ότι έχει οδηγήσει ήδη σε αυξήσεις της μέσης θερμοκρασίας συγκριτικά με τον μακροχρόνιο μέσο όρο, με υψηλότερη ένταση στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ στον τουρισμό καταγράφεται σταδιακή αλλά συστηματική επιμήκυνση της περιόδου, ειδικά σε περιφέρειες όπως η Αττική
Ακολουθούν αναλυτικότερα συμπεράσματα:
Δημογραφικές τάσεις: η περιφερειακή ανάλυση των επίσημων πληθυσμιακών προβολών αναδεικνύει σημαντική αναδιάρθρωση της ηλικιακής και χωρικής κατανομής του πληθυσμού τις επόμενες δεκαετίες. Η πληθυσμιακή συρρίκνωση αναμένεται να επηρεάσει τις 12 από τις 13 περιφέρειες της χώρας, με διαφοροποιήσεις ως προς την ένταση και τη χρονική εξέλιξη. Οι αστικές περιφέρειες που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ποσοστό της οικονομικής δραστηριότητας, όπως η Αττική και η Κεντρική Μακεδονία, καθώς και ορισμένες νησιωτικές περιφέρειες με ισχυρή τουριστική δραστηριότητα, εμφανίζουν συγκριτικά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα. Αντίθετα, ηπειρωτικές περιφέρειες της Βόρειας, Δυτικής και Κεντρικής Ελλάδας αντιμετωπίζουν εντονότερη γήρανση και πληθυσμιακή συρρίκνωση, η οποία συνδέεται με χαμηλή γονιμότητα και μετακίνηση νεότερων ηλικιακών ομάδων προς μεγαλύτερα αστικά κέντρα.
Κρίσιμο ρόλο δύνανται να διαδραματίσουν πολιτικές με επίκεντρο την οικογένεια, την μετανάστευση και την τόνωση της τοπικής οικονομικής δραστηριότητας. Πολιτικές που αφορούν το φυσικό ισοζύγιο έχουν μέσο- και μακροχρόνια αποτελέσματα στο δημογραφικό και, εν συνεχεία, στην κοινωνική συνοχή και την οικονομία, ενώ πολιτικές ενίσχυσης του μεταναστευτικού ισοζυγίου μπορούν να έχουν πιο άμεσα αποτελέσματα.
Οικονομική Δραστηριότητα και Επιχειρηματικότητα: Η ελληνική οικονομία καταγράφει αμείωτη συγκέντρωση της παραγωγικής δραστηριότητας στις περιφέρειες των δύο μεγάλων αστικών κέντρων, με την Αττική να συνεχίζει να συνεισφέρει σχεδόν το μισό του συνολικού ΑΕΠ και πάνω από το ένα τρίτο των επενδύσεων. Σημαντικές αποκλίσεις καταγράφονται στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, με την Αττική και το Νότιο Αιγαίο να είναι οι μόνες δύο περιφέρειες με επίδοση υψηλότερη του μέσου όρου της χώρας. Μεγάλες αποκλίσεις παρουσιάζει το ποσοστό αποταμίευσης των νοικοκυριών, με έντονα αρνητικό πρόσημο στην Αττική, την Δυτική Ελλάδα και την Κεντρική Μακεδονία. Ως προς την επιχειρηματικότητα, δείκτες καινοτομικής επίδοσης παρουσιάζουν βελτίωση, ειδικά σε περιφέρειες όπως η Κρήτη, η Αττική, η Κεντρική Μακεδονία και η Δυτική Ελλάδα, παραμένοντας ωστόσο χαμηλότερα από τον μέσο όρο στην ΕΕ. Θετική είναι επίσης η ανοδική τάση του ποσοστού του εργατικού δυναμικού που ασχολείται σε δραστηριότητες Έρευνας και Ανάπτυξης, καταγράφοντας σταδιακή σύγκλιση με την ΕΕ.
Παρά τη συνολική βελτίωση των οικονομικών επιδόσεων, οι περιφερειακές ανισότητες παραμένουν έντονες, ενώ σε σύγκριση με την Ευρώπη, παραμένει χαμηλό το ποσοστό επενδύσεων στις περισσότερες περιφέρειες (θετική εξαίρεση αποτελούν η Δυτική Μακεδονία, η Στερεά Ελλάδα και η Ήπειρος) καθώς και χαμηλό το μερίδιο των εργαζομένων σε θέσεις συναφείς με επιστήμη και τεχνολογία. Τα ευρήματα υπογραμμίζουν τη σημασία εθνικών αλλά και περιφερειακών πολιτικών που θα ενισχύσουν επενδυτικές, εξωστρεφείς επιχειρηματικές δραστηριότητες, μεγαλύτερο μερίδιο συμμετοχής στις διεθνείς αλυσίδες αξίας και ταχύτερη σύγκλιση με τις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές περιφέρειες.
Χρηματοπιστωτικός Τομέας: Η ετερογένεια σε δείκτες χρηματοοικονομικής ένταξης, τραπεζικών καταθέσεων, χορηγήσεων και πιστωτικής επέκτασης, αναδεικνύει τη σημασία του τοπικού ρόλου των τραπεζών. Περιφέρειες όπως η Αττική, το Νότιο Αιγαίο, η Κρήτη και τα Ιόνια Νησιά εμφανίζονται υψηλά στη σχετική κατάταξη επιλεγμένων χρηματοοικονομικών δεικτών, ενώ αναδεικνύεται η ευκαιρία για σύγκλιση σε ορισμένες περιφέρειες, όπως το Βόρειο Αιγαίο, η Πελοπόννησος, η Δυτική Ελλάδα και η Δυτική Μακεδονία. Αναφορικά με τις πρόσφατες τάσεις στους ίδιους δείκτες, θετικά δείγματα σύγκλισης και ανόδου κατά μέσο όρο στην σχετική κατάταξη την περίοδο 2022-2025 κατέγραψαν κατά σειρά οι Δυτική Μακεδονία, Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, η Θεσσαλία και Δυτική Ελλάδα. Αντιθέτως, στη σχετική μέση κατάταξη υποχώρησαν η Ήπειρος, το Βόρειο Αιγαίο και η Κρήτη.
H ευρεία πρόσβαση των νοικοκυριών και επιχειρήσεων στο τραπεζικό σύστημα, η προώθηση προγραμμάτων αποταμίευσης των νοικοκυριών στο πλαίσιο και της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, η καλλιέργεια οικονομικής παιδείας και η αξιοποίηση της χρηματοοικονομικής τεχνολογίας (fintech) δύνανται να αναβαθμίσουν τον χρηματοδοτικό ρόλο των τραπεζών στην τοπική και εθνική οικονομία.
Αγορά Εργασίας: Συρρικνώθηκε περαιτέρω το ποσοστό ανεργίας το 2024 σε 10 από τις 13 περιφέρειες, αλλά παραμένει υψηλή η διασπορά του. Ισχυρότερη πτώση το 2024 καταγράφηκε στη Δυτική Μακεδονία, την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, ενώ το υψηλότερο ποσοστό καταγράφεται στα Ιόνια Νησιά και την Κεντρική Μακεδονία. Το ποσοστό αυτοαπασχόλησης παραμένει υπερδιπλάσιο στην ελληνική περιφέρεια σε σχέση με την Αττική, ενώ η συμμετοχή στην αγορά εργασίας παραμένει χαμηλότερη του μέσου Ευρωπαϊκού όρου σε 11 από τις 13 ελληνικές περιφέρειες (θετική εξαίρεση αποτελούν η Πελοπόννησος και τα Ιόνια Νησιά). Η κατανομή της απασχόλησης μεταξύ πρωτογενούς, δευτερογενούς και τριτογενούς τομέα διαφέρει σημαντικά μεταξύ των περιφερειών. Ως κοινή μακροχρόνια τάση, αναδεικνύεται η αύξηση του μεριδίου απασχόλησης στον τριτογενή τομέα.
Κρίνεται σκόπιμο να δοθεί έμφαση σε πολιτικές που θα ενισχύσουν τη συμμετοχή στην επίσημη αγορά εργασίας, θα ενισχύσουν την ανταποδοτικότητα του συστήματος επιδότησης ανεργίας, θα αμβλύνουν τη διαπεριφερειακή διασπορά του ποσοστού ανεργίας, θα διευκολύνουν την ενεργειακή μετάβαση, ειδικά σε περιοχές που πλήττονται από την από-λιγνιτοποίηση, θα τονώσουν την ανάπτυξη της μισθωτής απασχόλησης στην περιφέρεια, και θα αναβαθμίζουν τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού.
Κοινωνικές Υπηρεσίες και Κοινωνική Ένταξη: Η ένταση της ανισότητας εισοδήματος αμβλύνθηκε σε 9 από τις 13 περιφέρειες το 2024, ενώ παραμένει ανομοιογενής μεταξύ των περιφερειών. Το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών ανακάμπτει, ωστόσο από χαμηλή βάση, ενώ ο κίνδυνος φτώχειας αποτελούσε πρόκληση για ένα υψηλότερο μερίδιο του πληθυσμού το 2024 σε 9 από τις 13 περιφέρειες. Το ελληνικό σύστημα κοινωνικής πρόνοιας αμβλύνει σε μικρότερο βαθμό από τον μέσο Ευρωπαϊκό τον κίνδυνο φτώχειας, ο οποίος καταγράφει υψηλή διασπορά και μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις, από 13,7% (Αττική) έως και 30,6% (Δυτική Ελλάδα) του τοπικού πληθυσμού. Οι γυναίκες απασχολούνται λιγότερο από τους άνδρες. Η απόκλιση παραμένει σε όλες τις περιφέρειες μεγαλύτερη από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο (9,6) το 2024 και κυμάνθηκε μεταξύ 13,5% (Αττική) και 31,2% (Στερεά Ελλάδα) του συνόλου της απασχόλησης.
Κρίνεται σκόπιμο οι περιφερειακές πολιτικές να δώσουν έμφαση στη βελτίωση της αποδοτικότητας του συστήματος κοινωνικών μεταβιβάσεων ώστε να αμβλυνθεί η απόσταση από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο, με αποτέλεσμα την άμβλυνση του κινδύνου φτώχειας και της διασποράς αυτού, καθώς και σε στοχευμένες παρεμβάσεις για την μείωση της ανισότητας φύλου στην απασχόληση.
Τομέας υγείας και εκπαίδευσης: παρατηρούνται σημαντικές διαφορές στις υποδομές ανά περιφέρεια, που εν μέρει αντανακλώνται στη διασπορά των αυτοαναφερόμενων μη εξυπηρετούμενων ιατρικών αναγκών, οι οποίες καταγράφουν αύξηση την περίοδο 2018-2024 σε 11 από τις 13 περιφέρειες, ενώ είναι υπερ-τριπλάσιες του μέσου όρου στην ΕΕ. Στον τομέα της εκπαίδευσης, και οι 13 ελληνικές περιφέρειες υπολείπονται σημαντικά του μέσου όρου της ΕΕ-27 στο ποσοστό του πληθυσμού που συνεχίζει την εκπαίδευσή του σε μεγαλύτερες ηλικίες. Πρόκληση αποτελεί επίσης το σχετικά υψηλό ποσοστό νέων που δεν συμμετέχει ούτε στην αγορά εργασίας ούτε στην εκπαίδευση, ειδικά στις νησιωτικές περιφέρειες. Από την σκοπιά της άσκησης πολιτικής, κρίνεται σκόπιμο να δοθεί προτεραιότητα σε επενδύσεις στις περιφερειακές υποδομές σε υγεία και παιδεία, με στόχο την αποτελεσματικότερη κάλυψη των αναγκών του πληθυσμού, δεδομένων των δημογραφικών προκλήσεων και απαιτήσεων ισορροπίας επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.
Περιβάλλον: Στον τομέα της κλιματικής αλλαγής την περίοδο 2012-2024 παρατηρείται αύξηση της θερμοκρασίας σε όλη τη χώρα. Η έντασή της κυμαίνεται μεταξύ 0,8°C έως 1,4°C, υποδηλώνοντας μια συνεκτική αλλά χωρικά διαφοροποιημένη τάση θέρμανσης με τις ηπειρωτικές και βόρειες περιοχές να συγκεντρώνουν τις υψηλότερες μεταβολές και τις νησιωτικές τις χαμηλότερες. Το 2024 αναδεικνύεται ως το θερμότερο έτος της τελευταίας 75ετίας για το σύνολο της Ελλάδας ενώ η κλιματική αλλαγή εκφράζεται και με την ραγδαία αύξηση ακραίων θερμικών επεισοδίων. Πρόκειται για μια εξέλιξη που μεταβάλλει ουσιαστικά τις συνθήκες διαβίωσης, την αγροτική παραγωγή και τη λειτουργία των υποδομών, καθιστώντας την προσαρμογή όχι απλώς αναγκαία, αλλά επείγουσα.
Χωροταξία: Η ανάλυση των χρήσεων γης για το 2022 αναδεικνύει έντονες περιφερειακές διαφοροποιήσεις και διαρθρωτικές μεταβολές σε σχέση με το 2018. Η γεωργία διατηρεί τον σημαντικό ρόλο παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις μεταξύ περιφερειών. Η δασοκομία καταγράφει σημαντική υποχώρηση, κυρίως λόγω φυσικών καταστροφών και αλλαγών στη διαχείριση των δασών. Οι περιβαλλοντικά επιβαρυντικές και οικιστικές χρήσεις παρουσιάζουν μικρή μείωση. Αντίθετα, η χρήση γης για εμπορικές και για πολιτιστικές δραστηριότητες ενισχύονται, ιδιαίτερα σε τουριστικές περιοχές.
Τουρισμός: Μετά τους ιδιαίτερα υψηλούς ρυθμούς αύξησης που καταγράφηκαν το 2023, τόσο στους ημεδαπούς όσο και στους αλλοδαπούς επισκέπτες, η ανοδική πορεία του ελληνικού τουρισμού συνεχίστηκε και το 2024, στο σύνολο των περιφερειών, πλέον όμως με πιο ήπιους ρυθμούς. Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει αφενός τη διατηρούμενη δυναμική του κλάδου μετά την πανδημική περίοδο και αφετέρου μια τάση σταθεροποίησης. Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η τουριστική περίοδος επιμηκύνεται στις περισσότερες περιφέρειες, ειδικά στην ηπειρωτική χώρα, παρά το ότι οι τουριστικές αφίξεις συνεχίζουν να καταγράφουν υψηλότερη συγκέντρωση το καλοκαίρι, με τάση άμβλυνσης. Αναδεικνύονται σαφείς χωρικές διαφοροποιήσεις οι οποίες σχετίζονται με το κλίμα, τη γεωγραφική θέση, την προσβασιμότητα, το είδος του τουριστικού προϊόντος και της κυρίαρχης οικονομικής δραστηριότητας κάθε περιφέρειας.
Συνοψίζοντας, η έκθεση αναδεικνύει ότι είναι κρίσιμο να συνεχιστεί η συστηματική παρακολούθηση των κοινωνικών και οικονομικών τάσεων σε επίπεδο περιφέρειας, καθώς και η άμεση πρόσβαση σε σχετικά διοικητικά στοιχεία, ώστε να διευκολύνεται ο σχεδιασμός πολιτικών που θα λαμβάνουν υπόψιν τα πλέον πρόσφατα στοιχεία και τις ανάγκες ανά περιφέρεια.
