Η πρόσφατη αξιολόγηση της Κομισιόν στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για την Ελλάδα δίνει μια δέσμη προκλήσεων και προτεραιοτήτων δημόσιας πολιτικής με κεντρικούς στόχους τη βελτίωση της παραγωγικότητας, καθώς και της χωρικής και κοινωνικής συνοχής. Στην κατεύθυνση αυτή το μοναδικό παγκοσμίως πολιτιστικό κεφάλαιο που διαθέτει η Ελλάδα αποτελεί ένα εν δυνάμει αναπτυξιακό πόρο που παραμένει, δυστυχώς, σχετικά αναξιοποίητος.
Το εξαιρετικά πλούσιο πολιτιστικό κεφάλαιο της Ελλάδος αποτελεί σήμερα ένα σημαντικό δημοσιονομικό βάρος, ενώ μπορεί να αποτελέσει μοχλό οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής ευημερίας συμβάλλοντας στους στόχους της παραγωγικότητας και της χωρικής και κοινωνικής συνοχής. Ο αρχαιολόγος και ιστορικός Tim Williams από το Institute of Archaeology, University College London δηλώνει ότι «είναι «αδήριτη ανάγκη κληρονομιά και ανάπτυξη να θεωρηθούν ως συμπληρωματικοί άξονες στη δημιουργία ανθεκτικών κοινοτήτων στο 21ο αιώνα», δήλωση που έχει ως αφετηρία τις διεθνείς τάσεις και εμπειρίες για την συμβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς στη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η υλική πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδος, σύμφωνα με τη διαδικτυακή πύλη «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» που περιλαμβάνει μόνον τους κηρυγμένους και οριοθετημένους αρχαιολογικούς χώρους και ιστορικούς τόπους, αποτελείται από 17.000 μνημεία, 3.100 αρχαιολογικούς χώρους, 420 ιστορικούς τόπους, 844 ζώνες προστασίας και 220 μουσεία. Σημειώνεται, επίσης, ότι δεν έχουν δημοσιοποιηθεί στην Πύλη περίπου 4.000 ακίνητα χερσαία μνημεία που δεν είναι γεωχωρικά εντοπισμένα, καθώς και ό,τι για τους ενάλιους αρχαιολογικούς χώρους, παρέχονται μόνο επιλεγμένα στοιχεία κυρίως για τους παράκτιους. Η Πύλη περιλαμβάνει μνημεία και χώρους όλων των εποχών, γιατί αν και οι καταβολές της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς είναι η κλασική αρχαιότητα, είναι εν τούτοις αναγκαίο να αναγνωρισθεί ο πλούτος και η μοναδικότητα και της κληρονομιάς άλλων εποχών όπως της βυζαντινής, της μεσαιωνικής και της νεότερης περιόδου, καθώς και της χωρικής ποικιλομορφίας στις διάφορες γεωγραφικές περιοχές και τα νησιά λόγω της διαφορετικής πολιτισμικής επιρροής που έχουν υποστεί οι περιοχές αυτές.
Ο μεγάλος αριθμός των μνημείων σε συνδυασμό με την έλλειψη σχεδιασμού και χρηματοδότησης, το περιορισμένο προσωπικό, η ελλιπής τεκμηρίωση για τα μνημεία, η περιορισμένη ενημέρωση του κοινού και άλλοι παράγοντες επιτείνουν τις απειλές για τα πολιτιστικό κεφάλαιο με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο κίνδυνος για καταστροφή, αλλά συχνά και για ενέργειες συντήρησης και διατήρησης που δεν εξασφαλίζουν βιωσιμότητα. Στο βιβλίο μου «Η Οικονομία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς: Αξιοποιώντας το παρελθόν για ένα βιώσιμο μέλλον» υποστηρίζω ότι το πλουσιότατο πολιτιστικό κεφάλαιο της Ελλάδος αποτελεί δυνητικά σημαντικό άξονα οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής ευημερίας στο νέο αναπτυξιακό πρότυπο. Αναμφίβολα, κάθε στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς έχει ως κύρια όψη την πολιτιστική αξία, ωστόσο, ταυτόχρονα, έχει και μια δεύτερη όψη, οικονομική και αναπτυξιακή. Η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, πάντα με σεβασμό στην πολιτιστική αξία, αφενός συμβάλει στη βιώσιμη ανάπτυξη και αφετέρου δημιουργεί πόρους για την προστασία και διατήρηση του ίδιου του πολιτιστικού κεφαλαίου.
Η κρατούσα αντίληψη στην Ελλάδα, τόσο μεταξύ των ειδικών όσο και στο ευρύ κοινό, θεωρεί την αξιοποίηση του πολιτιστικού κεφαλαίου ως απειλή και υποβάθμιση. Η παγκόσμια εμπειρία έχει πολλά παραδείγματα που αποδεικνύουν ότι η εξισορρόπηση προστασίας και αξιοποίησης, με σεβασμό στην πολιτιστική αξία, είναι εφικτή και ότι η πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδος μπορεί να αποτελέσει μοχλό οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής ευημερίας.
Αυτό αποδεικνύει και η ελληνική εμπειρία. Μετά τον πόλεμο, στις δεκαετίες της μεγάλης ανάπτυξης του 1950 και 1960, η Ελλάδα είχε ως κεντρικό άξονα της τουριστικής της πολιτικής την πολιτιστική κληρονομιά με σημαντικά οφέλη για την οικονομική και περιφερειακή ανάπτυξη, δημιουργώντας εισοδήματα και απασχόληση από τον τουρισμό, αλλά ταυτόχρονα έσοδα για την προστασία και ανάδειξη της ίδιας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ζήτημα είναι αν μπορεί η πολιτιστική κληρονομιά να αποτελέσει και πάλι πυλώνα ανάπτυξης της τουριστικής πολιτικής στην κατεύθυνση της διεύρυνσης, διαφοροποίησης και ποιοτικής βελτίωσης του τουριστικού προϊόντος, αλλά ταυτόχρονα μοχλό βιώσιμης τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης, καθώς και παράγοντα κοινωνικής συνοχής.
Η θέση μου στο ερώτημα αυτό είναι κατηγορηματική. Ναι, μπορεί η πολιτιστική κληρονομιά να αποτελέσει σημαντικό μοχλό οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής στο νέο αναπτυξιακό πρότυπο για τη δημιουργία ανθεκτικών, συμπεριληπτικών κοινοτήτων. Τα στοιχεία του πολιτιστικού κεφαλαίου δεν αποτελούν μόνο πηγή απασχόλησης και εισοδήματος μέσω της προσέλκυσης επισκεπτών, αλλά κυρίως μοχλό κοινωνικής βελτίωσης και ενσωμάτωσης. Όταν τα στοιχεία του πολιτιστικού κεφαλαίου αντιμετωπίζονται αυστηρά ως στατικά κατάλοιπα του παρελθόντος και ως «μουσειακά αντικείμενα», αποσυνδέονται από το χωρικό και κοινωνικό πλαίσιο δίνοντας προτεραιότητα στη φυσική διατήρηση έναντι της ανθρώπινης σύνδεσης κάνοντας τον κάτοικο του τόπου ή τον επισκέπτη παθητικό παρατηρητή και όχι ενεργό στην πολιτιστική αφήγηση. Αντίθετα, όταν τα στοιχεία του πολιτιστικού κεφαλαίου αντιμετωπίζονται ως ενεργό και δυναμικό στοιχείο της σύγχρονης κοινωνικής και οικονομικής ζωής δίνοντας στους κατοίκους και στους επισκέπτες τη δυνατότητα να συμμετέχουν στην διαχείριση, τότε δημιουργείται μια ολιστική επαφή που συνδέει το άτομο με το πολιτιστικό κεφάλαιο και δημιουργεί έναν βαθύ συναισθηματικό δεσμό. Αυτή είναι η βάση για τη μεγάλη σημασία του εθελοντισμού στον πολιτιστικό τομέα και για τη δημιουργία πολιτιστικής ταυτότητας.
Πιο συγκεκριμένα, η θεωρητική βάση από την οποία αναγνωρίζεται η οικονομική και κοινωνική ωφέλεια του πολιτιστικού κεφαλαίου στην αναπτυξιακή διαδικασία συναρτάται με τη επισκεψιμότητα και το πλήθος των ανθρώπων που αποκτούν σύνδεση με αυτό. Όταν ένα μνημείο προσελκύει επισκέπτες, τόσο από την ίδια χώρα όσο και από όλο τον κόσμο και οι οποίοι είναι διατεθειμένοι για να βιώσουν την επίσκεψη, να πληρώσουν όχι μόνο ένα εισιτήριο επίσκεψης, αλλά πολύ συχνά και ένα υψηλό κόστος ταξιδιού και διαμονής, δημιουργώντας ταυτόχρονα αντίστοιχες οικονομικές ροές, απασχόληση, εισόδημα και οικονομική ανάπτυξη στην περιοχή γύρω από το μνημείο, η οικονομική σημασία του μνημείου είναι αυταπόδεικτη. Με αυτή τη λογική βάση, αν κάποια στοιχεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία, κάστρα και μνημεία της νεότερης περιόδου, που σήμερα δεν προσελκύουν επισκέπτες (είναι αδρανές πολιτιστικό κεφάλαιο), τα αναδείξουμε και τα εντάξουμε στην οικονομική και κοινωνική ζωή, αυξάνοντας την επισκεψιμότητά τους και κάνοντάς τα διαθέσιμα στο ευρύ κοινό, αλλά και στο παγκόσμιο κοινό όλο τον χρόνο, διευρύνοντας έτσι την τουριστική περίοδο, τότε αποκτούν οικονομική σημασία και συμβάλλουν σημαντικά στην τοπική και περιφερειακή οικονομική και κοινωνική συνοχή, συνδέουν τα μνημεία με την τοπική κοινωνία, συντελώντας ταυτόχρονα στην προστασία, διαφύλαξη και ανάδειξή τους για τις μελλοντικές γενιές.
Το σχετικό θεωρητικό πλαίσιο για τον αναπτυξιακό ρόλο της πολιτιστικής κληρονομιάς στην αναπτυξιακή στρατηγική της Ελλάδος αποτελείται από τέσσερα οικονομικά στοιχεία.
Πρώτον, την αναγνώριση ότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί κορυφαίο αναπτυξιακό κεφάλαιο για την ελληνική οικονομία. Δεύτερον, την προσέγγιση του πολιτισμού ως οικονομικού τομέα χωριστά, που με αφετηρία και βάση το διαθέσιμο πολιτιστικό κεφάλαιο της χώρας χρησιμοποιεί πόρους, παράγει προϊόντα και υπηρεσίες, δημιουργεί εισόδημα και θέσεις εργασίας παρέχοντας υπηρεσίες με οικονομικό περιεχόμενο.
Τρίτον, την εξέταση της πολιτιστικής κληρονομιάς ως αναπτυξιακού παράγοντα που λειτουργεί ως αναπτυξιακός μοχλός στην αναπτυξιακή διαδικασία προσελκύοντας επενδύσεις και ενθαρρύνοντας αναπτυξιακές δραστηριότητες όπως ο πολιτιστικός τουρισμός, η ενθάρρυνση της τοπικής ανάπτυξης, η αναγέννηση του κέντρου πόλεων σε παρακμή, οι δημιουργικοί τομείς κ.λπ. Και, τέταρτον, την κατανόηση ότι η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης στην αναπτυξιακή διαδικασία μέσω της ενίσχυσης της ταυτότητας (branding) για τη χώρα, αλλά και της ποιότητας ζωής και της πολιτιστικής της επιρροής διεθνώς.
Τέλος, η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελεί, επίσης, σημαντικό άξονα στη νέα Ευρωπαϊκή αναπτυξιακή στρατηγική. Στο πλαίσιο αυτό και στην προοπτική του 2030, η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στη βιώσιμη ανάπτυξη, με κύριο μοχλό τη γνώση και την καινοτομία. Η πολιτιστική κληρονομιά θεωρείται ως η τέταρτη διάσταση της βιώσιμης ανάπτυξης από κοινού με την περιβαλλοντική, την κοινωνική και την οικονομική διάσταση.
