Η παγκόσμια αγορά ενέργειας εισέρχεται σε μία από τις πιο κρίσιμες φάσεις των τελευταίων δεκαετιών, με τον επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΙΕΑ), Φατίχ Μπιρόλ, να προειδοποιεί ότι βρισκόμαστε μπροστά στη «μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση στην ιστορία». Το κεντρικό ζητούμενο είναι πλέον σαφές: η επαναλειτουργία των θαλάσσιων ροών μέσω των Στενών του Ορμούζ έως τα τέλη Μαΐου, προκειμένου να αποτραπεί ένα ευρύτερο σοκ σε τιμές και εφοδιασμό. Όπως εξήγησε σε τηλεοπτική συνέντευξη ο κ. Μπιρόλ, εάν δεν βρεθεί άμεσα λύση κινδυνεύουμε με ελλείψεις σε πετρελαϊκά προϊόντα.
Η προειδοποίηση δεν αφορά μόνο την αγορά πετρελαίου, αλλά το σύνολο του ενεργειακού συστήματος. Σύμφωνα με τον IEA, η παρατεταμένη διαταραχή στις ροές οδηγεί ήδη σε απότομη άνοδο τιμών σε βενζίνη, φυσικό αέριο και ηλεκτρική ενέργεια, ενώ αυξάνεται ο κίνδυνος ελλείψεων σε κρίσιμα προϊόντα όπως τα καύσιμα μεταφορών και το jet fuel.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο πιεστική αν ληφθούν υπόψη τα πραγματικά μεγέθη της κρίσης. Περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου περνά από τα Στενά του Ορμούζ, ενώ η διακοπή της ροής έχει ήδη μειώσει δραστικά τα φορτία και έχει οδηγήσει σε απώλειες παραγωγής που ξεπερνούν τα 10 εκατ. βαρέλια ημερησίως σε ορισμένες φάσεις της κρίσης. Παράλληλα, στην Ευρώπη εκτιμάται ότι τα αποθέματα αεροπορικών καυσίμων επαρκούν για περίπου έξι εβδομάδες, εάν δεν αποκατασταθούν οι ροές.
- UBS: Στο μικροσκόπιο λόγω Ιράν οι αεροπορικές εταιρείες – Τι δείχνουν τα στοιχεία για Aegean και ΔΑΑ
Τα στρατηγικά αποθέματα και ο ρόλος του κάθε κράτους
Σε αυτό το περιβάλλον, κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμοί ενεργοποιούν μηχανισμούς έκτακτης ανάγκης για να διασφαλίσουν την επάρκεια. Τα κράτη-μέλη του IEA έχουν ήδη προχωρήσει σε συντονισμένες απελευθερώσεις στρατηγικών αποθεμάτων, που φτάνουν τα 400 εκατ. βαρέλια, ενώ εξετάζονται εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς και αυξήσεις παραγωγής από χώρες του OPEC+. Την ίδια στιγμή, παραμένει στο τραπέζι η πιθανότητα νέων παρεμβάσεων στην αγορά, εάν οι τιμές συνεχίσουν την ανοδική τους πορεία.
Τι σημαίνει όμως στην πράξη «απελευθέρωση στρατηγικών αποθεμάτων»; Τα μέλη του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, που σήμερα αριθμούν 32 χώρες, αποτελούν ένα συντονισμένο «μπλοκ» κυρίως ανεπτυγμένων οικονομιών με κοινό μηχανισμό ενεργειακής ασφάλειας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, αλλά και η Ελλάδα. Όλες αυτές οι χώρες υποχρεούνται να διατηρούν αποθέματα πετρελαίου που αντιστοιχούν σε τουλάχιστον 90 ημέρες καθαρών εισαγωγών, δημιουργώντας ένα συνολικό «μαξιλάρι» άνω των 1,2 δισ. βαρελιών σε δημόσια αποθέματα και περίπου 600 εκατ. βαρέλια σε υποχρεωτικά εμπορικά αποθέματα.
Πιο συγκριμένα, τα δημόσια αποθέματα είναι αυτά που ελέγχονται άμεσα από το κράτος ή από ειδικούς κρατικούς φορείς. Πρόκειται για τα λεγόμενα στρατηγικά αποθέματα ασφαλείας, που τηρούνται σε αποθήκες, σπηλαιώδεις εγκαταστάσεις ή δεξαμενές και μπορούν να απελευθερωθούν με πολιτική απόφαση σε περιόδους κρίσης. Κλασικό παράδειγμα είναι το Strategic Petroleum Reserve των ΗΠΑ. Αντίστοιχα, τα εμπορικά αποθέματα είναι αυτά που τηρούν ιδιωτικοί φορείς της αγοράς, κυρίως διυλιστήρια, εταιρείες εμπορίας καυσίμων και traders. Δεν είναι «κρατικά», αλλά σε πολλές χώρες –μεταξύ αυτών και η Ελλάδα– υπάρχει νομική υποχρέωση να διατηρούνται σε συγκεκριμένα επίπεδα (οι γνωστές υποχρεωτικές 90 ημέρες). Σε περίπτωση κρίσης, το κράτος μπορεί να επιτρέψει ή να υποχρεώσει την αξιοποίησή τους, ώστε να αυξηθεί η προσφορά.
Στην τρέχουσα κρίση, τα 32 κράτη-μέλη συμφώνησαν σε μια ιστορική παρέμβαση ύψους περίπου 400 εκατ. βαρελιών, τη μεγαλύτερη στην ιστορία του οργανισμού. Στην πράξη, η απελευθέρωση δεν γίνεται ομοιόμορφα: οι ΗΠΑ έχουν αναλάβει τον μεγαλύτερο όγκο, με περίπου 170 εκατ. βαρέλια, ενώ σημαντικές ποσότητες κατευθύνονται επίσης από την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα και μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες. Για την Ελλάδα, η παρέμβαση είναι σαφώς πιο στοχευμένη: τον Απρίλιο ενεργοποιήθηκε σχέδιο αποδέσμευσης περίπου 2 εκατ. βαρελιών καυσίμων για την ενίσχυση της εγχώριας αγοράς καυσίμων, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού συντονισμού.
Παράλληλα, τα ίδια κράτη εφαρμόζουν κοινά σχέδια έκτακτης ανάγκης, που περιλαμβάνουν ακόμη και μέτρα περιορισμού της ζήτησης, ανακατεύθυνσης φορτίων ή αλλαγές στις ροές logistics, ώστε να διατηρηθεί η τροφοδοσία. Με απλά λόγια, πρόκειται για έναν μηχανισμό «ασφαλιστικής δικλείδας» των μεγαλύτερων καταναλωτών ενέργειας, που επιχειρεί να απορροφήσει τους κραδασμούς όταν διαταράσσεται η παγκόσμια προσφορά.
Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο βραχυπρόθεσμο. Όπως επισημαίνει ο IEA, η αποκατάσταση της παραγωγής και των υποδομών μπορεί να διαρκέσει έως και δύο χρόνια, γεγονός που μετατρέπει την κρίση από προσωρινό σοκ σε δομική αλλαγή της αγοράς ενέργειας.
Πετρέλαιο: Θα επιστρέψουν ποτέ οι τιμές στο προηγούμενο «φυσιολογικό»;
Η έννοια της «κανονικότητας» στις τιμές του πετρελαίου φαίνεται όλο και πιο ασαφής, καθώς η αγορά εισέρχεται σε μια περίοδο διαρκών σοκ και υψηλής μεταβλητότητας. Η κρίση στη Μέση Ανατολή δεν αποτελεί απλώς μια παροδική διαταραχή, αλλά έναν παράγοντα που μπορεί να «κλειδώσει» υψηλότερα κόστη σε όλη την οικονομία, από τα καύσιμα μέχρι τα τρόφιμα και τη στέγαση. Είναι ενδεικτικό ότι μέσα σε λίγες ώρες, στις 17 και 18 Απριλίου, η αγορά βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα συνεχές «άνοιξε–κλείσε» στα Στενά του Ορμούζ, μέσα από ένα μπαράζ αντικρουόμενων δηλώσεων και διαψεύσεων.
Αρχικές ενδείξεις αποκλιμάκωσης και πιθανής επαναλειτουργίας των ροών έδωσαν προσωρινή ανάσα στις τιμές, ωστόσο ακολούθησαν ανακλήσεις και νέα σκληρή στάση από την Ιράν, που οδήγησε εκ νέου σε περιορισμούς στη διέλευση. Αυτή η διαρκής εναλλαγή μηνυμάτων δεν επέτρεψε στην αγορά να «ηρεμήσει», ενισχύοντας το λεγόμενο risk premium και κρατώντας τις τιμές σε υψηλά επίπεδα, ακόμη και χωρίς πλήρη διακοπή των ροών.
Παρά τις προσωρινές αποκλιμακώσεις, η επιστροφή στην «κανονικότητα» δεν είναι άμεση. Ακόμη και αν αποκατασταθούν οι θαλάσσιες ροές, η παραγωγή χρειάζεται εβδομάδες ή και μήνες για να επανέλθει πλήρως, λόγω ζημιών σε εγκαταστάσεις και διακοπών λειτουργίας. Αυτό σημαίνει ότι οι τιμές για άμεσες παραδόσεις παραμένουν υψηλές και δύσκολα επιστρέφουν γρήγορα στα προ κρίσης επίπεδα.
Την ίδια στιγμή, η αγορά ίσως δεν έχει αποτιμήσει πλήρως το μέγεθος του σοκ. Εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως παραγωγής έχουν τεθεί εκτός αγοράς, ενώ δεκάδες ενεργειακές εγκαταστάσεις έχουν υποστεί ζημιές. Η αποκατάσταση μπορεί να διαρκέσει έως και δύο χρόνια, κάτι που ενισχύει την πιθανότητα διατήρησης υψηλών τιμών για μεγαλύτερο διάστημα.
Σε αυτό το περιβάλλον, η «κανονικότητα» μοιάζει περισσότερο με κινούμενο στόχο. Η αγορά πετρελαίου δεν επιστρέφει απλώς σε ένα προηγούμενο επίπεδο τιμών, αλλά επανακαθορίζεται κάθε φορά από γεωπολιτικούς κινδύνους, επενδυτικά κενά και περιορισμούς στην προσφορά. Ακόμη και όταν οι τιμές υποχωρούν, τα κόστη που ενσωματώνονται στην οικονομία δεν εξαφανίζονται εύκολα.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η εποχή των «σταθερών» τιμών έχει ουσιαστικά τελειώσει. Αντί για επιστροφή σε παλιά επίπεδα, η αγορά εισέρχεται σε μια νέα φάση, με υψηλότερη βάση τιμών και έντονες διακυμάνσεις, όπου η ενεργειακή ασφάλεια και η επάρκεια εφοδιασμού θα καθορίζουν την πορεία των αγορών.
