Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντική απειλή, αλλά έναν άμεσο και μετρήσιμο παράγοντα δημοσιονομικού κινδύνου. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα, η πράσινη μετάβαση και οι αυξανόμενες απαιτήσεις χρηματοδότησης αναδιαμορφώνουν το κόστος δανεισμού των κρατών, επηρεάζοντας τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους. Aνάλυσης οικονομολόγων που αναρτήθηκε στο blog της ΕΚΤ, καταδεικνύει ότι οι αγορές τιμολογούν ήδη τον κλιματικό κίνδυνο, με τις χώρες υψηλού χρέους να βρίσκονται στην πιο ευάλωτη θέση.
Πράγματι, η κλιματική αλλαγή θέτει κινδύνους για τα δημοσιονομικά των χωρών μέσω διαφόρων διαύλων, καθώς τα μέτρα προσαρμογής και μετριασμού ενδέχεται να απαιτήσουν υψηλότερες δημόσιες δαπάνες, οι κυβερνήσεις μπορεί να χρειαστεί να εκτρέψουν πόρους από παραγωγικές επενδύσεις προς νέες τεχνολογίες μετριασμού της κλιματικής αλλαγής, ενώ παράλληλα οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής μπορεί να επιβαρύνουν τις τιμές των κρατικών ομολόγων.
Το κόστος της έκτακτης βοήθειας και της ανασυγκρότησης μετά από καταστροφές μπορεί να έχει άμεσο δημοσιονομικό αντίκτυπο, ενώ οι έμμεσες επιδράσεις μπορεί να περιλαμβάνουν χαμηλότερα φορολογικά έσοδα λόγω διαταραχών στην παραγωγή ή πρόσθετες δαπάνες για προγράμματα στήριξης τροφίμων και ενέργειας ως αποτέλεσμα μεταβολών στις τιμές των εμπορευμάτων. Πολύ περισσότερο οι μηχανισμοί αυτοί μπορούν να αλληλεπιδρούν με τη δυναμική του κρατικού χρέους με σύνθετους τρόπους.
Επίδραση του κλιματικού κινδύνου στις αποδόσεις ομολόγων
Μία σημαντική παράμετρος είναι ο αντίκτυπος του κλιματικού κινδύνου στις τιμές των κρατικών ομολόγων. Η ανάλυση εστιάζει σε δύο τύπους κλιματικού κινδύνου: τον κίνδυνο μετάβασης και τον φυσικό κίνδυνο. Ο κίνδυνος μετάβασης μετράται χρησιμοποιώντας την ένταση εκπομπών άνθρακα. Ο φυσικός κίνδυνος κατηγοριοποιείται ως χρόνιος ή οξύς.
Ο χρόνιος κίνδυνος αναφέρεται σε μακροχρόνιες κλιματικές μεταβολές και μετράται μέσω των ετήσιων μεταβολών της θερμοκρασίας σε σχέση με τη μέση θερμοκρασία που καταγράφηκε μεταξύ 1951 και 1980. Ο οξύς κίνδυνος αξιολογείται βάσει της συχνότητας φυσικών καταστροφών που προκαλούνται από το κλίμα και του αντίκτυπου που ασκούν στον άνθρωπο και στην οικονομία.
Δύο είναι τα βασικά συμπεράσματα. Πρώτον, οι χώρες με υψηλότερες εκπομπές τείνουν να αντιμετωπίζουν υψηλότερες αποδόσεις, με τα αποτελέσματα να είναι εντονότερα σε αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες. Δεύτερον, καταστροφές που σχετίζονται με το κλίμα - όπως πλημμύρες, καταιγίδες, ξηρασία ή δασικές πυρκαγιές - μπορούν να αυξήσουν το κόστος δανεισμού μεσοπρόθεσμα, αν και τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με τον τύπο του γεγονότος. Επιπλέον, οι αποδόσεις ομολόγων αντιδρούν διαφορετικά σε καταστροφές σχετιζόμενες με το κλίμα ανάλογα με το επίπεδο χρέους μιας χώρας.
Κλιματικός κίνδυνος και κρατικός κίνδυνος: διακρατικά στοιχεία
Οι κρίσεις που έχουν να κάνουν με την κλιματική αλλαγή επηρεάζουν τις χρηματοπιστωτικές αγορές και, κατά συνέπεια, τα δημοσιονομικά. Για παράδειγμα, οι πλημμύρες του 2011 στην Ταϊλάνδη - μία από τις πιο καταστροφικές καταστροφές που σχετίζονται με το κλίμα - οδήγησαν σε απώλειες που υπερέβησαν τα 35 δισ. ευρώ. Οι πλημμύρες αυτές διέκοψαν παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες και οδήγησαν σε σημαντικές δαπάνες για ανασυγκρότηση, επηρεάζοντας σημαντικά την εμπιστοσύνη των επενδυτών.
Αντίστοιχα στις πλημμύρες του 2022 στο Πακιστάν, οι οποίες επηρέασαν περισσότερα από 30 εκατομμύρια ανθρώπους, προκάλεσαν σημαντικές απώλειες ζωών και οικονομικές απώλειες ισοδύναμες με σχεδόν το 10% του ετήσιου ΑΕΠ της χώρας. Αυτό άσκησε σημαντική πίεση στα δημοσιονομικά και προκάλεσε ανησυχίες σχετικά με τη βιωσιμότητα του χρέους του Πακιστάν.
Ακόμη και οι ανεπτυγμένες οικονομίες δεν είναι απρόσβλητες από τις επιπτώσεις κλιματικών κρίσεων. Οι καύσωνες του 2023 στην Ευρώπη, συνοδευόμενοι από εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές, οδήγησαν σε σημαντικές ζημίες υποδομών, μεγάλες αγροτικές απώλειες και αύξηση των δαπανών έκτακτης ανάγκης σε αρκετά κράτη μέλη της ΕΕ. Τα γεγονότα αυτά καταδεικνύουν τους διαύλους μέσω των οποίων τα κλιματικά σοκ - είτε αιφνίδια είτε σταδιακά - μπορούν να επηρεάσουν τις συνθήκες κρατικού δανεισμού.
Το γεγονός ότι υπάρχει σημαντική θετική σχέση μεταξύ του κινδύνου μετάβασης και των αποδόσεων δεκαετών κρατικών ομολόγων, υποδηλώνει ότι η ενίσχυση των προσπαθειών για την κλιματική μετάβαση μπορεί να μειώσει το ασφάλιστρο κινδύνου μετάβασης που ενσωματώνεται στις εν λόγω αποδόσεις. Με άλλα λόγια, αποτελεσματικές κλιματικές πολιτικές μπορούν να συμβάλουν στον μετριασμό των αυξήσεων στο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η επίδραση του κινδύνου μετάβασης στο κόστος του δημόσιου χρέους είναι εντονότερη για τις αναπτυσσόμενες χώρες. Αυτό υποδηλώνει ότι οι αγορές ανησυχούν για τον αντίκτυπο σε τέτοιες οικονομίες από τη μετάβαση σε ένα καθεστώς χαμηλότερων εκπομπών άνθρακα και για τις πιθανές επιπτώσεις στα μελλοντικά φορολογικά τους έσοδα. Αντιθέτως, οι ανεπτυγμένες οικονομίες εμφανίζουν πιο συγκρατημένη αντίδραση, ενδεχομένως αντανακλώντας την πρόοδό τους στην απανθρακοποίηση. Συνεπώς, οι επενδυτές πιστωτικών τίτλων αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο τη σημασία αυτής της πηγής κινδύνου για την αποτίμηση των κρατικών ομολόγων.
Όσον αφορά τον φυσικό κίνδυνο, διαπιστώνεται ότι οι αυξημένοι χρόνιοι κίνδυνοι δεν συνδέονται με υψηλότερο κρατικό κίνδυνο. Ο οξύς φυσικός κλιματικός κίνδυνος, αντιθέτως, τιμολογείται εν μέρει στις κρατικές αποδόσεις, με διαφοροποίηση ανάλογα με τη σημασία της συχνότητας και της σοβαρότητας των φυσικών καταστροφών, καθώς και μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών.
Επίδραση των φυσικών καταστροφών
Στις χώρες με χαμηλό χρέος, οι φυσικές καταστροφές έχουν, κατά μέσο όρο, μικρότερη επίδραση, καθώς οι κυβερνήσεις διαθέτουν τη δημοσιονομική ικανότητα να εφαρμόσουν στρατηγικές μετριασμού και να αντέξουν τις οικονομικές διαταραχές που προκαλούνται από κλιματικά σοκ.
Στην περίπτωση των πλημμυρών, οι χώρες με υψηλό χρέος μπορεί αρχικά να δουν ακόμη και χαμηλότερες αποδόσεις, αντανακλώντας προσδοκίες εξωτερικής στήριξης και βραχυπρόθεσμης χρηματοδότησης έκτακτης ανάγκης. Όμως, καθώς οι δημοσιονομικές πιέσεις συσσωρεύονται, οι αποδόσεις αρχίζουν να αυξάνονται και παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, σηματοδοτώντας αυξανόμενα ασφάλιστρα κινδύνου.
Στις χώρες με χαμηλό χρέος, μια βραχυπρόθεσμη αύξηση της ζήτησης δανεισμού ωθεί τις αποδόσεις προς τα πάνω. Ωστόσο, η αρχική άνοδος των αποδόσεων τείνει να εξομαλύνεται μετά από λίγα έτη, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι αγορές αναγνωρίζουν την ικανότητα της κυβέρνησης να απορροφήσει το σοκ χωρίς να θέσει σε κίνδυνο τη βιωσιμότητα του χρέους.
Οι καταιγίδες, ωστόσο, παρουσιάζουν μια πιο σύνθετη εικόνα. Σε αντίδραση σε καταιγίδες, οι χώρες με υψηλό χρέος εμφανίζουν τις μεγαλύτερες και πιο επίμονες αυξήσεις αποδόσεων. Η ανάλυση κάνει λόγο για αύξηση αποδόσεων περίπου 22% - περίπου 66 μονάδες βάσης - για μια τυπική ανεπτυγμένη οικονομία με μέση δεκαετή απόδοση 3% και άνω των 140 μονάδων βάσης για μια τυπική αναδυόμενη οικονομία με μέση δεκαετή απόδοση 6,4%.
Οι ξηρασίες επίσης παράγουν σημαντικές επιδράσεις, αλλά με διαφορετικό πρότυπο ανάλογα με τα επίπεδα χρέους. Στις χώρες με χαμηλό χρέος, οι αποδόσεις αυξάνονται απότομα κατά το δεύτερο έτος πριν μειωθούν απότομα, ενώ στις χώρες με υψηλό χρέος η αντίδραση κορυφώνεται σε παρόμοιο επίπεδο αλλά ταχύτερα.
Η γενικότερη εικόνα παραμένει σαφής: οι χώρες με χαμηλό χρέος αντιμετωπίζουν συνήθως μέτριες και προσωρινές αυξήσεις στο κόστος δανεισμού μετά από κλιματικές κρίσεις. Οι χώρες με υψηλό χρέος υφίστανται μεγαλύτερες και πιο επίμονες επιδράσεις.
Επιπτώσεις για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου, ιδίως για χώρες με υψηλό χρέος και δημοσιονομική ευαλωτότητα. Επιπλέον, η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων και φυσικών καταστροφών - τάση που ενδέχεται να συνεχιστεί ή ακόμη και να επιταχυνθεί τις προσεχείς δεκαετίες - δημιουργεί πρόσθετες προκλήσεις.
Οι χώρες με υψηλό χρέος είναι λιγότερο εξοπλισμένες για να διαχειριστούν τις επιπτώσεις σοβαρών καιρικών φαινομένων παράλληλα με τις χρηματοοικονομικές και δημοσιονομικές απαιτήσεις της πράσινης μετάβασης. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής οφείλουν να εμβαθύνουν την κατανόησή τους σχετικά με το πώς οι προσπάθειες μετάβασης επηρεάζουν το κόστος δανεισμού και να εντείνουν τις διεθνείς τους προσπάθειες για την αντιμετώπιση τόσο των κλιματικών προκλήσεων όσο και των προκλήσεων που σχετίζονται με το κρατικό χρέος.
