Προφανώς υπάρχουν πολλά πράγματα για τα οποία μπορούμε να είμαστε περήφανοι κοιτάζοντας την πορεία των οικονομικών της χώρας: Aπό τη δημοσιονομική εξυγίανση (η οποία επιβεβαιώθηκε ξανά με την εξαιρετικά επιτυχή έξοδο στις αγορές και με τη διπλή πρόωρη αποπληρωμή φέτος), έως την έξοδο από την εποπτεία για υπερβολικές μακροοικονομικές ανισορροπίες.
Ωστόσο, αν κάτι μάθαμε και από τη νέα κρίση που διανύουμε είναι πόσο σημαντική είναι η ενίσχυση της θωράκισης της οικονομίας και της κοινωνίας. Αν πράγματι τελειώνουμε με το μπλόκο στα στενά του Ορμούζ (οδεύοντας προς μία νέου τύπου «ομαλότητα» με πολλές δυσκολίες), μπορούμε ως χώρα να δούμε πιο ενδελεχώς τα εσωτερικά μας μέτωπα: από την ανάγκη για επιτυχές «τέλος» του Ταμείου Ανάκαμψης, έως τις προκλήσεις που είναι μπροστά σε πολλά πεδία που συνδέονται με την πραγματική σύγκλιση και με την ευημερία.
Είναι δεδομένο πως η πιο μεγάλη πρόκληση είναι η ακρίβεια. Η νέα εφαρμογή του υπουργείου Ανάπτυξης αυξάνει τη διαφάνεια και τα «όπλα» για τους καταναλωτές αλλά και για την πολιτεία, αλλά από μόνη της δεν λύνει το πρόβλημα. Όσο ο πληθωρισμός «τρέχει» πιο γρήγορα από τον μέσο όρο της ΕΕ και όσο το ράλι στην αγορά ακινήτων συνεχίζεται, θα αυξάνονται οι πιέσεις στις τιμές και θα δυσκολεύει η προσπάθεια εισοδηματικής σύγκλισης για μία χώρα με κατά κεφαλήν ΑΕΠ που ακόμη αποκλίνει κατά 30% από τον κοινοτικό μέσο όρο.
Υπάρχουν όμως και πολλές άλλες προκλήσεις που έρχονται από το «παρελθόν» και δεν έχουν ακόμη αντιμετωπισθεί. Στο κοινωνικό πεδίο εκτείνονται από την υγεία και την παιδεία έως την κλιματική κρίση. Οι επισημάνσεις από αρμοδίους είναι συνεχείς αλλά μία αποκαλυπτική και εκτενέστατη ανάλυση περιλαμβάνεται στην έκθεση της Κομισιόν για την Ελλάδα η οποία συνοδεύει το πακέτο των ετήσιων συστάσεων του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. Κάποια λοιπόν από τα στοιχεία και τα σχόλια που παραθέτει ανά πεδίο στην εν λόγω ειδική έκθεση για την Ελλάδα είναι τα εξής:
Ένα γενικό σχόλιο είναι πως η Ελλάδα «αντιμετωπίζει προκλήσεις που σχετίζονται με το κλίμα, την ασφάλεια και τη δημογραφία». Εξηγεί πως από το 2019 και μετά οι κρατικές δαπάνες μπόρεσαν (επιτέλους) να αυξηθούν αλλά όχι ισόρροπα. Αυξήθηκαν, ιδίως οι επενδυτικές δαπάνες αλλά και άλλων τομέων της οικονομίας. Ωστόσο, παρά τις αυξήσεις αυτές, οι δαπάνες της Ελλάδας για την εκπαίδευση παραμένουν μεταξύ των χαμηλότερων στην ΕΕ. Ταυτόχρονα, τα χαμηλά επίπεδα βασικών και ψηφιακών δεξιοτήτων εξακολουθούν να αποτελούν σημαντική πρόκληση για το εκπαιδευτικό σύστημα, με επιπτώσεις στην απασχόληση και στην ανταγωνιστικότητα . Επίσης οι δαπάνες για την υγεία έχουν υποχωρήσει…
Υγεία, ο μεγάλος ασθενής
Το σύστημα υγείας της Ελλάδας αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις πρόσβασης, επισημαίνει.
Σε αυτές περιλαμβάνονται:
1. η περιορισμένη και άνιση πρόσβαση στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.
2. η μη βέλτιστη κατανομή της χρηματοδότησης και οικονομική αποδοτικότητα του συστήματος υγείας, το οποίο δεν εστιάζει επαρκώς στην πρόληψη των νόσων και την εξωνοσοκομειακή περίθαλψη και
3. ελλείψεις γενικών ιατρών και νοσηλευτών, ειδικότερα στο δημόσιο σύστημα υγείας.
«Η αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων θα μπορούσε να θέσει τη χώρα σε καλύτερη θέση για να διασφαλίζει την υγεία του πληθυσμού της και την κοινωνική δικαιοσύνη, ενισχύοντας παράλληλα την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της» αναφέρει.
Δίνει ειδική σημασία στις δαπάνες που αναγκάζεται να κάνει κάθε πολίτης για την υγεία του. «Η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει το υψηλότερο ποσοστό άμεσων πληρωμών από τους ασθενείς στην ΕΕ» αναφέρει. Εξηγεί πως οι πληρωμές αυτές αφορούν κυρίως τα φαρμακευτικά προϊόντα και την ενδονοσοκομειακή περίθαλψη. Το υψηλό επίπεδο των άμεσων πληρωμών από τους ασθενείς οφείλεται στις μεγάλες λίστες αναμονής και στη μεγάλη συχνότητα προσφυγής σε παρόχους του ιδιωτικού τομέα, ιδίως για να παρακαμφθούν οι χρόνοι αναμονής. Αυτή η κατάσταση συνεπάγεται σημαντικούς κινδύνους για τα ελληνικά νοικοκυριά, ιδίως τα ευάλωτα. Το 2023 σχεδόν το 9,5% των ελληνικών νοικοκυριών χρειάστηκε να αντιμετωπίσει καταστροφικές δαπάνες (άμεσες ιδιωτικές πληρωμές του νοικοκυριού οι οποίες υπερβαίνουν το 40% των συνολικών δαπανών του, αφού αφαιρεθεί το κόστος κάλυψης βασικών αναγκών για διατροφή, στέγαση και υπηρεσίες κοινής ωφέλειας) για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Επισημαίνει πως η Ελλάδα επεξεργάζεται μεν τρόπους για την αύξηση των δημόσιων δαπανών για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, αλλά θα ήταν πολύ χρήσιμο να ληφθούν περαιτέρω μέτρα για τη διασφάλιση της πρόσβασης και της οικονομικής προσιτότητας των υπηρεσιών (συμπεριλαμβανομένης της κάλυψης για οδοντιατρική περίθαλψη).
Η ανάγκη των πολιτών να πληρώσουν για την υγεία τους συνδέεται με την έλλειψη χρήματος από το κράτος. Το 2023 οι δημόσιες δαπάνες της Ελλάδας ως ποσοστό των συνολικών δαπανών για την υγεία εξακολουθούσαν να είναι μεταξύ των χαμηλότερων στην ΕΕ (61% έναντι 81%), έχοντας σημειώσει ελάχιστη αύξηση κατά την προηγούμενη δεκαετία.
Η Επιτροπή εξηγεί πως το ελληνικό σύστημα υγείας βασίζεται κυρίως στη νοσοκομειακή περίθαλψη. Το μεγαλύτερο μερίδιο των δαπανών για την υγεία, πάνω από 40%, πραγματοποιήθηκαν για τα νοσοκομεία, και, αμέσως μετά, για ιατρικά είδη —λιανικό εμπόριο φαρμακευτικών προϊόντων και θεραπευτικών συσκευών— τα οποία απορρόφησαν σχεδόν το ένα τρίτο των συνολικών δαπανών. Αντιθέτως, για εξωνοσοκομειακή περίθαλψη διατέθηκε ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στην ΕΕ και «αυτό υποδηλώνει ότι ο ρόλος της πρωτοβάθμιας ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης εξακολουθεί να είναι περιορισμένος στην Ελλάδα».
Αλλά και οι δημόσιες δαπάνες για τη μακροχρόνια φροντίδα είναι οι χαμηλότερες στην ΕΕ (0,1% του ΑΕΠ έναντι 1,7% στην ΕΕ). Ως εκ τούτου, «η παροχή υπηρεσιών είναι περιορισμένη, με εργατικό δυναμικό μόλις 0,3 εργαζομένων ανά 100 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω, έναντι 3,3 κατά μέσο όρο στην ΕΕ. Μόνο το 20,1% των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω λαμβάνουν υπηρεσίες κατ’ οίκον φροντίδας, ποσοστό πολύ χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (28,6%)». «Η περιορισμένη διαθεσιμότητα υπηρεσιών κατ’ οίκον φροντίδας, σε συνδυασμό με τις ανεπαρκείς υπηρεσίες φροντίδας σε επίπεδο κοινότητας και κλειστής φροντίδας, οι οποίες συγκεντρώνονται σε πλουσιότερες περιφέρειες, περιορίζει σημαντικά τις επιλογές των χρηστών. Οι υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην άτυπη φροντίδα και σε διάφορες δημόσιες και ιδιωτικές δομές φροντίδας. Καθώς ο πληθυσμός γηράσκει, η ζήτηση για μακροχρόνια φροντίδα αναμένεται να αυξηθεί» αναφέρεται. Στις βασικές προκλήσεις στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας περιλαμβάνονται «η περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες σε επίπεδο κοινότητας, η κατ’ οίκον φροντίδα και η κλειστή φροντίδα· οι εδαφικές ανισότητες και η χαμηλή ποιότητα υπηρεσιών».
Επισημαίνεται επίσης πως «οι συνεχιζόμενες ελλείψεις των επαγγελματιών του τομέα της υγείας και η άνιση κατανομή τους μεταξύ των περιφερειών παρεμποδίζουν περαιτέρω την πρόσβαση στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη». Το σύστημα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης της Ελλάδας διαθέτει σχετικά υψηλό αριθμό ιατρών, αλλά αντιμετωπίζει ελλείψεις νοσηλευτών και αρκετών ειδικών ιατρών (συμπεριλαμβανομένων των γενικών ιατρών), ιδίως σε αγροτικές και δυσπρόσιτες περιοχές.
Το SOS για την Παιδεία
Για την παιδεία η Κομισιόν επισημαίνει πως «οι συνεχιζόμενες ελλείψεις δεξιοτήτων παρεμποδίζουν την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα». Λέει πως «τα χαμηλά επίπεδα συμμετοχής στην προσχολική εκπαίδευση και φροντίδα και οι αδυναμίες της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης υπονομεύουν σοβαρά το δυναμικό του ανθρώπινου κεφαλαίου της Ελλάδας». Το ποσοστό συμμετοχής σε τυπική προσχολική εκπαίδευση και φροντίδα (ΠΕΦ) παραμένει χαμηλό, παρά τη μείωση της ηλικίας υποχρεωτικής εκπαίδευσης στα τέσσερα έτη καθώς και τη χρηματοδοτική στήριξη από την ΕΕ. Το 2024 το 28,8% των παιδιών ηλικίας 0-3 ετών στην Ελλάδα συμμετείχε σε ΠΕΦ (μέσος όρος της ΕΕ: 39,3%) έναντι του εθνικού στόχου της Βαρκελώνης για ποσοστό 42,8% έως το 2030, χωρίς να έχουν καταγραφεί σημαντικές βελτιώσεις τα τελευταία έτη.
Στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, υψηλό ποσοστό Ελλήνων μαθητών ηλικίας 15 ετών δεν επιτυγχάνει ελάχιστο επίπεδο επάρκειας σε βασικές δεξιότητες, γεγονός που περιορίζει την ανάπτυξη καινοτόμων ταλέντων. Η Ελλάδα υστερεί επίσης σημαντικά όσον αφορά τις ψηφιακές δεξιότητες, καθώς το 60% των μαθητών στο όγδοο έτος σχολικής φοίτησης δεν φτάνει στο βασικό επίπεδο (μέσος όρος της ΕΕ: 43%.
Ένα άλλο θέμα είναι η προώθηση της συμπεριληπτικότητας στην εκπαίδευση: εξακολουθεί να παρατηρείται αρνητική συσχέτιση μεταξύ των χαμηλών επιδόσεων στο σχολείο και του κοινωνικοοικονομικού υπόβαθρου του μαθητή σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης. Σχεδόν 1 στους 2 μαθητές από το χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό τεταρτημόριο δεν διαθέτει βασικές δεξιότητες ανάγνωσης (σε σύγκριση με 1 στους 7 μαθητές από το υψηλότερο τεταρτημόριο).
Οι ελλείψεις και οι αναντιστοιχίες δεξιοτήτων παρεμποδίζουν την ανταγωνιστικότητα και το δυναμικό καινοτομίας της οικονομίας. Στον ευρωπαϊκό δείκτη δεξιοτήτων του Cedefop για το 2024, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 30ή θέση μεταξύ 31 χωρών όσον αφορά την αντιστοιχία δεξιοτήτων, στην 28η όσον αφορά την ανάπτυξη δεξιοτήτων και στην 27η όσον αφορά την ενεργοποίηση δεξιοτήτων.
Το νέο μέτωπο της κλιματικής κρίσης
Και ενώ δεν έχουμε τελειώσει με το «παρελθόν» μας χτυπάει την πόρτα το… μέλλον. «Η κλιματική αλλαγή αυξάνει ραγδαία το οικονομικό κόστος. Η Ελλάδα είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η οποία επιτείνει επίσης τις περιφερειακές ασυμμετρίες, απειλώντας τη μακροπρόθεσμη οικονομική σταθερότητα. Τα τελευταία χρόνια, τα ακραία καιρικά φαινόμενα (μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται πλημμύρες, καύσωνες, δασικές πυρκαγιές και ξηρασία) προκάλεσαν σοβαρές διαταραχές στην οικονομία και στην κοινωνία. Οι ετήσιες επενδύσεις που είναι αναγκαίες για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (για παράδειγμα σε υποδομές ύδρευσης λόγω της σοβαρής λειψυδρίας) είναι από τις υψηλότερες στην ΕΕ» αναφέρει η Κομισιόν.
Μεταξύ του 1980 και του 2024, τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα προκάλεσαν οικονομικές ζημίες ύψους 18,3 δισ. ευρώ. Αλλά και η ετήσια επενδυτική ανάγκη της Ελλάδας για προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή είναι από τις υψηλότερες στην ΕΕ (φτάνει στο 0,7 % του ΑΕΠ, έναντι μέσου όρου 0,5% στην ΕΕ).
Τι θα γίνει αν δεν υπάρξει πρόληψη; Κάθε περιφέρεια της Ελλάδας «έχει διακριτές ευπάθειες που —εάν δεν αντιμετωπιστούν— θα μπορούσαν να προκαλέσουν μακροπρόθεσμα σημαντική οικονομική ζημία» έως άνω του 5% του ΑΕΠ λέει η Κομισιόν. Εξηγεί πως οι κεντρικές και βόρειες περιφέρειες, όπως η Θεσσαλία και η Κεντρική Μακεδονία, αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο πλημμύρας λόγω των εντονότερων βροχοπτώσεων, ενώ οι νότιες ηπειρωτικές και παράκτιες περιοχές, όπως η Κρήτη και το Νότιο Αιγαίο, βιώνουν παρατεταμένα κύματα καύσωνα και αυξημένο κίνδυνο δασικών πυρκαγιών, συμπεριλαμβανομένης της διάβρωσης των ακτών, και λειψυδρία. «Ειδικότερα, περιφέρειες όπως τα Ιόνια Νησιά, η Δυτική Ελλάδα και η Κεντρική Μακεδονία αντιμετωπίζουν δυνητικές απώλειες ΑΕΠ που υπερβαίνουν το 5 % του περιφερειακού ΑΕΠ στο πλαίσιο σεναρίου αύξησης της θερμοκρασίας κατά + 2 °C έως το 2050».
«Για την αντιμετώπιση αυτών των διαφοροποιημένων κλιματικών κινδύνων απαιτείται λεπτομερής αξιολόγηση σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο» επισημαίνεται με στόχο την ιεράρχηση στοχευμένων επενδύσεων μετριασμού και προσαρμογής μεσομακροπρόθεσμα, ώστε να μειωθούν σημαντικά οι κοινωνικοοικονομικές απώλειες και να ενισχυθεί η περιφερειακή ανθεκτικότητα. Έρχονται λοιπόν και άλλες προκλήσεις που απαιτούν και κρατικές δαπάνες και άμεση ανάληψη δράσης…
