Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η Αλ Κάιντα μπορεί να έχει δεχθεί ισχυρά πλήγματα και να έχει χάσει μεγάλο μέρος της ισχύος που διέθετε στην κορύφωσή της, ωστόσο εξακολουθεί να αποτελεί πηγή υποστήριξης και έμπνευσης για τζιχαντιστικές οργανώσεις σε αρκετές περιοχές του κόσμου, με την παρουσία της να είναι ιδιαίτερα αισθητή στην Αφρική.
Η οργάνωση που ίδρυσε ο Οσάμα μπιν Λάντεν εμφανίστηκε ως διεθνικό τζιχαντιστικό δίκτυο στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ο Σαουδάραβας μπιν Λάντεν είχε συμμετάσχει στην κινητοποίηση και υποστήριξη Αράβων εθελοντών που πολεμούσαν κατά της σοβιετικής εισβολής στο Αφγανιστάν, ενώ είχε πολεμήσει και ο ίδιος εκεί.
Σταδιακά, η Αλ Κάιντα εξελίχθηκε σε πόλο έλξης για μαχητές που επιδίωκαν την εγκαθίδρυση ενός αυστηρού ισλαμιστικού καθεστώτος και τους ένωνε η εχθρότητα απέναντι στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και τις κυβερνήσεις της περιοχής που ήταν σύμμαχοι της Ουάσιγκτον.
Ο μπιν Λάντεν έχασε τη σαουδαραβική υπηκοότητά του το 1994 και εκδιώχθηκε από το Σουδάν το 1996, βρίσκοντας καταφύγιο στο Αφγανιστάν. Ήδη, όμως, είχε αρχίσει να οργανώνει επιθέσεις εναντίον αμερικανικών συμφερόντων. Το 1998, βομβιστικές επιθέσεις της Αλ Κάιντα με φορτηγά στις αμερικανικές πρεσβείες στην Κένυα και την Τανζανία στοίχισαν τη ζωή σε 224 ανθρώπους.
Η 11η Σεπτεμβρίου και το κυνήγι της ηγεσίας
Στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, 19 αεροπειρατές –οι 15 από τη Σαουδική Αραβία– κατέλαβαν τέσσερα επιβατικά αεροσκάφη. Δύο έπεσαν στους Δίδυμους Πύργους του World Trade Center στη Νέα Υόρκη, ένα στο Πεντάγωνο, ενώ το τέταρτο συνετρίβη σε χωράφι στην Πενσιλβάνια μετά την προσπάθεια επιβατών να εισβάλουν στο πιλοτήριο. Οι επιθέσεις προκάλεσαν τον θάνατο σχεδόν 3.000 ανθρώπων.
Οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Αφγανιστάν τον Οκτώβριο του 2001, ανέτρεψαν τους Ταλιμπάν και ανάγκασαν την Αλ Κάιντα να εγκαταλείψει τη βασική της επιχειρησιακή βάση. Ο μπιν Λάντεν κατάφερε να διαφύγει και παρέμεινε ασύλληπτος για μία δεκαετία, μέχρι που σκοτώθηκε το 2011 από αμερικανικές ειδικές δυνάμεις στο Αμποταμπάντ του Πακιστάν.
Ο Χαλίντ Σεΐχ Μοχάμεντ, ο οποίος έχει δηλώσει ότι σχεδίασε τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου «από το Α έως το Ω», συνελήφθη στο Πακιστάν το 2003 και κρατείται στο Γκουαντάναμο. Έπειτα από περίπου δύο δεκαετίες νομικών εμπλοκών, έχει διαταχθεί να δικαστεί μαζί με τρεις συγκατηγορούμενους ενώπιον στρατιωτικού δικαστηρίου τον Ιούνιο του 2028.
Ο διάδοχος του μπιν Λάντεν, Αϊμάν αλ Ζαουάχρι, σκοτώθηκε από αμερικανικό drone στην Καμπούλ το 2022. Σήμερα, de facto ηγέτης της Αλ Κάιντα θεωρείται ο Αιγύπτιος μαχητής Σαΐφ αλ Αντέλ.
Από το Μπαλί και τη Μαδρίτη στην Αφρική
Παρά τη διασπορά της ηγεσίας της μετά το 2001, οργανώσεις που συνδέονταν με την Αλ Κάιντα ή είχαν εμπνευστεί από την ιδεολογία της πραγματοποίησαν σειρά πολύνεκρων επιθέσεων. Μεταξύ αυτών ήταν η επίθεση στο Μπαλί το 2002, με 202 νεκρούς, οι βομβιστικές επιθέσεις στα τρένα της Μαδρίτης το 2004, με περισσότερους από 190 νεκρούς, και οι επιθέσεις αυτοκτονίας στο Λονδίνο το 2005, στις οποίες σκοτώθηκαν 52 άνθρωποι.
Παράλληλα, δημιουργήθηκαν παρακλάδια της οργάνωσης στη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και την Αραβική Χερσόνησο. Μετά το 2011, το Μέτωπο αλ Νούσρα αναδείχθηκε σε σημαντική δύναμη στον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας.
Σύμφωνα με τον Antonio Giustozzi, ανώτερο ερευνητή του βρετανικού think tank RUSI, η Αλ Κάιντα υπέστη σημαντικές απώλειες μετά την εισβολή στο Αφγανιστάν, αλλά τα επόμενα χρόνια η επιρροή και η γεωγραφική της παρουσία διευρύνθηκαν σημαντικά. Η ισχύς της, σύμφωνα με τον ίδιο, κορυφώθηκε περίπου το 2013.
Το πλήγμα από την άνοδο του Ισλαμικού Κράτους
Καθοριστική καμπή αποτέλεσε η απόσχιση του Αμπού Μπακρ αλ Μπαγκντάντι και η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους, το οποίο το 2014 ανακήρυξε «χαλιφάτο» σε μεγάλες περιοχές της Συρίας και του Ιράκ.
Παρότι το Ισλαμικό Κράτος έχασε τελικά τα εδάφη που ήλεγχε στις δύο χώρες, ο ανταγωνισμός του με την Αλ Κάιντα συνεχίζεται, ιδιαίτερα στη Δυτική Αφρική, όπου οργανώσεις που συνδέονται με τα δύο δίκτυα συγκρούονται για εδάφη και επιρροή.
Νέο πλήγμα για την Αλ Κάιντα ήρθε το 2016, όταν αποσχίστηκε το Μέτωπο αλ Νούσρα. Ο ηγέτης του, Άχμεντ αλ Σάραα, τότε γνωστός ως Αμπού Μοχάμεντ αλ Γκολάνι, έφτασε το 2024 στην ανατροπή του Μπασάρ αλ Άσαντ και στη συνέχεια ανέλαβε την προεδρία της Συρίας, στρέφοντας τη Δαμασκό προς τη Δύση.
Πού παραμένει ισχυρή σήμερα
Σήμερα, τα σημαντικότερα πεδία επέκτασης οργανώσεων που συνδέονται με την Αλ Κάιντα βρίσκονται στην Αφρική. Η Αλ Σαμπάμπ δρα στη Σομαλία, ενώ η Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) έχει ενισχύσει την παρουσία της στο Σαχέλ, με οργανώσεις που πρόσκεινται στην Αλ Κάιντα να ασκούν έλεγχο σε εκτεταμένες περιοχές.
Παράλληλα, η Αλ Κάιντα διατηρεί δεσμούς με τους Πακιστανούς Ταλιμπάν (TTP), οι οποίοι έχουν διευρύνει την εξέγερσή τους στο βορειοδυτικό Πακιστάν. Έκθεση του ΟΗΕ αναφέρει ότι η TTP έχει λάβει ιδεολογική καθοδήγηση, εκπαίδευση και υποστήριξη από την Αλ Κάιντα.
Τον Φεβρουάριο, άλλη έκθεση του ΟΗΕ ανέφερε ότι η Αλ Κάιντα εξακολουθεί να απολαμβάνει την προστασία των de facto αρχών στο Αφγανιστάν, δηλαδή της κυβέρνησης των Ταλιμπάν, και ότι η πρόθεσή της να πραγματοποιεί επιχειρήσεις εκτός της χώρας παραμένει αμείωτη. Η Καμπούλ αρνείται ότι η οργάνωση δρα στο αφγανικό έδαφος.
Ένα τέταρτο του αιώνα μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η Αλ Κάιντα βρίσκεται πλέον μακριά από την κορύφωση της ισχύος της. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Giustozzi, παραμένει «εξαιρετικά επιδραστική». Παράλληλα, έχει εξελιχθεί σε ένα δίκτυο λιγότερο εξαρτημένο από προβεβλημένους ηγέτες και περισσότερο από στελέχη χαμηλού προφίλ, τα οποία είναι πολύ δυσκολότερο να εντοπιστούν και να αποτελέσουν στόχο.
Πηγή: Reuters
Φώτος: @associatedpress
