Η χθεσινή έκθεση της Moody’s Analytics επιβεβαίωσε κάτι που είχε ήδη αρχίσει να διαφαίνεται και να συζητείται το τελευταίο διάστημα, ότι δηλαδή το πολιτικό ρίσκο έχει επιστρέψει για τα καλά, και ότι οι ξένοι θεσμικοί παρακολουθούν στενά όλες τις πτυχές της προεκλογικής πολιτικής αντιπαράθεσης στην Ελλάδα.
Ο τρόπος με τον οποίο αξιολογείται το ελληνικό story αλλάζει και, θα ήταν λάθος να πιστέψει κανείς ότι οι όποιες ανησυχίες για τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα εξαντλούνται στο πότε θα στηθούν οι κάλπες, στο αν θα απαιτηθούν διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις ή στο ενδεχόμενο αδυναμίας σχηματισμού κυβέρνησης. Ανάμεσα στα πιθανά ενδεχόμενα υπάρχει ένα σενάριο που είναι πιο δύσκολο να τιμολογηθεί. Ένα σενάριο στο οποίο αποφεύγονται τα ακραία ενδεχόμενα, ο σχηματισμός κυβέρνησης προκύπτει σχετικά γρήγορα, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι η αβεβαιότητα θα έχει λήξει.
Για τις αγορές, η ετυμηγορία της κάλπης θα σηματοδοτήσει την αρχή μιας νέας φάσης όπου το ζητούμενο θα είναι η αξιοπιστία της νέας κυβέρνησης, στην πράξη. Αυτή η φάση είναι πιθανό να ξεκινήσει πολύ πριν στηθούν οι κάλπες. Μέχρι τα τέλη Μαΐου αναμένεται να έχουν ανακοινωθεί επισήμως δύο νέα κόμματα, των οποίων η εκλογική δυναμική θα αρχίσει να αποτυπώνεται συστηματικά στις δημοσκοπήσεις. Η συνολική εικόνα ίσως να είναι πολύ διαφορετική από τη σημερινή, πάντως σίγουρα θα προκύψει μια πολύ πιο καθαρή εικόνα για τον βαθμό του πολιτικού κατακερματισμού.
Εύθραυστη ισορροπία
Σε ένα περιβάλλον αυξημένου κατακερματισμού, η αποφυγή παρατεταμένης ακυβερνησίας θα λειτουργούσε, σε πρώτη φάση, ως παράγοντας ανακούφισης για τις αγορές. Όσο μεγαλύτερος όμως είναι ο κατακερματισμός, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να προκύψει κυβέρνηση άνω των δύο κομμάτων.
Με άλλα λόγια, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να χρειαστούν όχι ένας, αλλά δύο εταίροι, προκειμένου ένα κόμμα με διερευνητική εντολή να καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση. Κι αυτό μπορεί να προκύψει είτε εξ ανάγκης προκειμένου να εξασφαλιστεί η απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, είτε ως πολιτική επιλογή, με τη λογική ότι ένα τρικομματικό σχήμα ίσως προσφέρει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από ένα δικομματικό, περιορίζοντας την επιρροή ενός και μόνο εταίρου και στέλνοντας «μήνυμα» σταθερότητας στο εξωτερικό.
Σε κάθε περίπτωση, αν δεν προκύψει αυτοδύναμη μονοκομματική κυβέρνηση, ενισχύεται ο «κίνδυνος της εύθραυστης ισορροπίας» (fragile equilibrium risk), ο οποίος τείνει να αυξάνεται όσο αυξάνεται ο αριθμός των εταίρων. Αφορά φυσικά και δικομματικές κυβερνήσεις, αλλά όσο περισσότεροι είναι οι κυβερνητικοί εταίροι, τόσο περισσότερα τείνουν να είναι τα πιθανά σημεία τριβής, οι διαφωνίες και οι πιθανές αφορμές για ρήξη. Πάντως η σταθερότητα θα αξιολογείται διαρκώς με βάση τις ισορροπίες μεταξύ των κυβερνητικών εταίρων. Αυτό συνεπάγεται μια μόνιμη πιθανότητα εμπλοκής, είτε σε ζητήματα οικονομικής πολιτικής, είτε σε αποφάσεις που επηρεάζουν ευρύτερα τη λειτουργία της κυβέρνησης.
Αυτό που ίσως κάνει τα πράγματα χειρότερα, είναι το ενδεχόμενο να συμμετέχουν στο κυβερνητικό σχήμα εταίροι με αυξημένη ιδεολογική απόσταση, με περιορισμένη εμπειρία διακυβέρνησης, καθώς και πολιτικά πρόσωπα με τις θέσεις και τη συνέπεια των οποίων οι αγορές δεν έχουν εξοικειωθεί. Η πρόκληση για μια τέτοια κυβέρνηση θα είναι να χαράξει και να εφαρμόσει με συνέπεια μια συνεκτική και προβλέψιμη πολιτική, χωρίς να τίθεται συνεχώς υπό δοκιμή η σταθερότητά της.
Η οπτική των αγορών
Σύμφωνα με το ελληνικό Σύνταγμα, μετά τις εκλογές ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναθέτει διερευνητική εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον αρχηγό του πρώτου σε κοινοβουλευτική δύναμη κόμματος, ο οποίος έχει στη διάθεσή του τρεις ημέρες για να διαπιστώσει αν μπορεί να εξασφαλίσει την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής. Εάν η προσπάθεια αυτή αποτύχει, η εντολή μεταβιβάζεται διαδοχικά στον αρχηγό του δεύτερου και, στη συνέχεια, του τρίτου κόμματος, με την ίδια τριήμερη προθεσμία για τον καθένα. Αν καμία από τις διερευνητικές εντολές δεν αποδώσει, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας συγκαλεί σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών ώστε να διερευνηθεί η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης ευρύτερης αποδοχής. Αν και αυτή η διαδικασία δεν οδηγήσει σε αποτέλεσμα, προβλέπεται ο σχηματισμός υπηρεσιακής κυβέρνησης και η προκήρυξη νέων εκλογών, οι οποίες για πρακτικούς λόγους (κατάρτιση νέων ψηφοδελτίων, εκ νέου οργάνωση εκλογικών τμημάτων κλπ.) απαιτούν χρονικό διάστημα λίγων εβδομάδων.
Στο ενδεχόμενο ενός γρήγορου σχηματισμού κυβέρνησης, η πρώτη αντίδραση των αγορών αναμένεται θετική, στον βαθμό που η αποφυγή του σεναρίου των διαδοχικών εκλογικών αναμετρήσεων και της παρατεταμένης ακυβερνησίας αποκλιμακώνει το άμεσο ρίσκο. Όμως αυτή η ανακούφιση δεν συνεπάγεται απαραίτητα εξάλειψη ρίσκου ή πλήρη αποκατάσταση της εμπιστοσύνης.
Το τρέχον αφήγημα για την ελληνική οικονομία εξακολουθεί να βασίζεται σε ένα πλέγμα συνέχισης της ανάπτυξης, βελτίωσης θεμελιωδών μεγεθών και περαιτέρω ενίσχυσης της επενδυτικής εικόνας της χώρας. Η υπόθεση εργασίας είναι ότι η πολιτική σταθερότητα θα επιβεβαιωθεί μετά τις εκλογές, αλλά η συνύπαρξη νέων πολιτικών παικτών, αυξημένου κατακερματισμού και πολυκομματικών κυβερνητικών σχημάτων δημιουργεί μια μορφή αβεβαιότητας που δεν εντάσσεται πλέον εύκολα στο δίπολο «κυβέρνηση ή ακυβερνησία».
Οι επενδυτές θα τιμολογήσουν τη βιωσιμότητα της κυβέρνησης που θα προκύψει. Αν η κυβερνητική συνοχή εκληφθεί ως εύθραυστη, το risk premium θα προσαρμοστεί αναλόγως και μπορεί να παραμείνει υψηλότερο για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Κι αυτό είναι εύλογο, αν οι επενδυτές διακρίνουν κίνδυνο καθυστερήσεων στη λήψη αποφάσεων ή αβεβαιότητα ως προς την υλοποίηση μεταρρυθμίσεων, δηλαδή κινδύνους που ενδέχεται να μην είναι ακόμη πλήρως τιμολογημένοι.
Μάλιστα, αυτό που ήδη επισημαίνουν ξένοι αναλυτές είναι ότι η Ελλάδα, σε αντίθεση με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, δεν διαθέτει παράδοση σε κυβερνήσεις συνεργασίας. Σε συνδυασμό με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, ένα τέτοιο κυβερνητικό σχήμα θα είναι πιο δύσκολο να κερδίσει την εμπιστοσύνη των αγορών. Ως αποτέλεσμα, το risk premium μπορεί να μεταβάλλεται δυσανάλογα απέναντι σε ενδείξεις αστάθειας ή εσωτερικών τριβών.
