Η πορεία των τιμών ενέργειας και καυσίμων παραμένει στο μικροσκόπιο, καθώς η γεωπολιτική ένταση επηρεάζει εκ νέου τις διεθνείς αγορές και επαναφέρει τη συζήτηση για τα εργαλεία που θα μπορούσαν να ενεργοποιηθούν εάν η κατάσταση στις αγορές ενέργειας μεταβληθεί δραστικά. Προς το παρόν, ωστόσο, η εικόνα δεν παραπέμπει σε επανάληψη της ενεργειακής κρίσης του 2022.
Το πετρέλαιο κινείται κοντά στα 100 δολάρια το πρωί της Πέμπτης ενώ τις τελευταίες ημέρες η τιμή είχε διαμορφωθεί κοντά στα 90 δολάρια ενώ πλησίασε και τα 120 δολάρια το βαρέλι. Ομοίως, έντονη μεταβλητότητα καταγράφεται και στην αγορά φυσικού αερίου: οι τιμές εκτινάχθηκαν πρόσφατα έως περίπου τα 70 ευρώ/MWh, στη συνέχεια υποχώρησαν και κινήθηκαν γύρω από τα 50 ευρώ/MWh. Την ίδια στιγμή, οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη δεν εμφανίζουν προς το παρόν έντονες διακυμάνσεις.
Σε αυτό το περιβάλλον, η κατάσταση αξιολογείται - προς το παρόν και χωρίς να μπορεί να γίνει ούτε βραχυπρόθεσμη πρόβλεψη - ως διαχειρίσιμη. Ωστόσο στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις, διατηρώντας στο «συρτάρι» μια σειρά εργαλείων που είχαν χρησιμοποιηθεί κατά την κρίση του 2022 και τα οποία θα μπορούσαν να ενεργοποιηθούν εκ νέου εάν οι διεθνείς εξελίξεις οδηγήσουν σε εκτίναξη των τιμών στην αγορά ενέργειας.
Τα «μαξιλάρια» απέναντι στην άνοδο του πετρελαίου
Παρότι το Brent έχει κινηθεί ανοδικά τις τελευταίες ημέρες, η επίδραση στις τιμές καυσίμων στην Ευρώπη και την Ελλάδα είναι σαφώς πιο περιορισμένη σε σχέση με το 2022. Τότε, όταν το πετρέλαιο είχε φτάσει περίπου τα 120 δολάρια, η ισοτιμία ευρώ-δολαρίου είχε υποχωρήσει κοντά στην απόλυτη ισοτιμία, περίπου στα 0,97–0,98 δολάρια ανά ευρώ, γεγονός που σήμαινε ότι η αύξηση των διεθνών τιμών μεταφερόταν σχεδόν πλήρως στην ευρωπαϊκή αγορά.
Σήμερα η ισοτιμία του ευρώ λειτουργεί ως πρώτο «ανάχωμα», περιορίζοντας την πραγματική επιβάρυνση σε όρους ευρώ. Έτσι, όταν για παράδειγμα το Brent είχε κινηθεί κοντά στα 90 δολάρια, σε ευρωπαϊκούς όρους και λαμβάνοντας υπ' όψιν την ισοτιμία ευρώ/δολαρίου τις προηγούμενες ημέρες, η τιμή αντιστοιχούσε περίπου σε 70 ευρώ, δηλαδή ήταν σημαντικά χαμηλότερη από τα επίπεδα της κρίσης του 2022.
Ένα δεύτερο «μαξιλάρι» αφορά τη δομή της τελικής τιμής των καυσίμων. Στη βενζίνη περίπου 70 λεπτά ανά λίτρο αντιστοιχούν στο κόστος διυλιστηρίου, ενώ άλλα περίπου 70 λεπτά αποτελούν φόρους (Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης και ΦΠΑ). Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και αν αυξηθεί η διεθνής τιμή του πετρελαίου, η επίδραση στην τελική τιμή στην αντλία είναι πιο περιορισμένη. Ενδεικτικά, μια αύξηση της τάξης του 10% στο κόστος του προϊόντος μεταφράζεται σε περίπου 4%-5% αύξηση στην τελική τιμή.
Γιατί η σημερινή ενεργειακή συγκυρία διαφέρει από την κρίση του 2022
Παρά τη μεταβλητότητα που καταγράφεται στις διεθνείς αγορές ενέργειας, αρκετοί παράγοντες δείχνουν ότι η σημερινή κατάσταση στην αγορά φυσικού αερίου και στις ενεργειακές προμήθειες της Ευρώπης είναι διαφορετική σε σχέση με την περίοδο της μεγάλης ενεργειακής κρίσης. Οι τιμές, σύμφωνα με αρμόδιες πηγές του ΥΠΕΝ, παραμένουν σε διαχειρίσιμα επίπεδα, ενώ η ευρωπαϊκή αγορά διαθέτει πλέον περισσότερα «μαξιλάρια» επάρκειας και διαφοροποιημένες πηγές προμήθειας. Αυτό εξηγεί και εν μέρει γιατί η κυβέρνηση δεν έσπευσε να ενεργοποιήσει μαζικά και ταυτόχρονα εργαλεία – πέραν του πλαφόν -μετριασμού των επιπτώσεων στους καταναλωτές.
Στην αγορά φυσικού αερίου, οι τιμές έχουν κινηθεί από τα 30 ευρώ/MWh προς τα 70 ευρώ και την Τετάρτη βρίσκονταν περίπου στα 50 ευρώ/MWh. Πρόκειται για επίπεδα που έχουν καταγραφεί και στο πρόσφατο παρελθόν – όπως στις αρχές του 2025 και στα τέλη του 2024 – χωρίς να δημιουργήσουν συνθήκες κρίσης. Παράλληλα, η εποχικότητα περιορίζει την άμεση επίδραση στην κατανάλωση, καθώς την άνοιξη η χρήση φυσικού αερίου από νοικοκυριά μειώνεται. Η βασική επίδραση αφορά κυρίως την ηλεκτροπαραγωγή και ορισμένους ενεργοβόρους κλάδους της βιομηχανίας. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης το γεγονός ότι η Ευρώπη έχει πλέον μειώσει τη συνολική κατανάλωση φυσικού αερίου και διαθέτει περισσότερες εναλλακτικές πηγές προμήθειας σε σχέση με το 2022.
Σε αντίθεση με την περίοδο της ενεργειακής κρίσης, η ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου δεν βρίσκεται σήμερα σε συνθήκες πανικού ως προς την επάρκεια προμηθειών. Το 2022 αρκετές χώρες της Ευρώπης ανησυχούσαν για τη φυσική διαθεσιμότητα αερίου, ιδιαίτερα μετά τη μείωση των ρωσικών ροών. Σήμερα η εικόνα είναι διαφορετική. Η Ευρώπη έχει αντικαταστήσει μεγάλο μέρος των ρωσικών εισαγωγών με υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG), κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ οι αγορές λειτουργούν με μεγαλύτερη ισορροπία μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Χαρακτηριστικό είναι ότι το LNG από το Κατάρ αντιστοιχεί μόλις σε περίπου 10% των ευρωπαϊκών εισαγωγών, ενώ αρκετές ασιατικές αγορές συνδέουν τις τιμές των συμβολαίων τους με το πετρέλαιο, αγοράζοντας σε επίπεδα κοντά στα 30 ευρώ/MWh. Αυτό περιορίζει τον ανταγωνισμό για φορτία LNG σε υψηλότερες τιμές.
Τα ευρωπαϊκά αποθέματα φυσικού αερίου βρίσκονται περίπου στο 30% της χωρητικότητας, έναντι περίπου 35% την αντίστοιχη περίοδο πέρυσι. Αν και το ποσοστό αυτό φαίνεται χαμηλότερο, η πραγματική εικόνα επηρεάζεται από το γεγονός ότι η συνολική κατανάλωση αερίου στην Ευρώπη έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια. Έτσι, το ίδιο ποσοστό αποθεμάτων αντιστοιχεί σε μεγαλύτερο αριθμό ημερών κάλυψης της ζήτησης σε σχέση με το παρελθόν. Σε αυτό το πλαίσιο, τα επίπεδα αποθήκευσης θεωρούνται εντός φυσιολογικών ορίων για την εποχή.
Η «εργαλειοθήκη» του 2022 παραμένει διαθέσιμη
Σε περίπτωση που οι διεθνείς εξελίξεις οδηγήσουν σε νέα έντονη άνοδο των τιμών ενέργειας, στο τραπέζι παραμένει η λεγόμενη «εργαλειοθήκη» των μέτρων που χρησιμοποιήθηκαν κατά την ενεργειακή κρίση του 2022. Τότε είχε εφαρμοστεί ένα ευρύ πλέγμα παρεμβάσεων, που περιλάμβανε επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας, μέτρα για τη μείωση της κατανάλωσης ρεύματος, στόχους περιορισμού της ζήτησης φυσικού αερίου, φορολόγηση των υπερεσόδων στον ενεργειακό τομέα, καθώς και παρεμβάσεις στη λειτουργία των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου.
Όπως αναφέρουν πηγές του ΥΠΕΝ, η εμπειρία εκείνης της περιόδου θεωρείται πολύτιμη, ωστόσο η αξιοποίηση αυτών των εργαλείων δεν αντιμετωπίζεται μηχανικά. Αντίθετα, η προσέγγιση είναι πιο επιλεκτική, αξιοποιώντας τα συμπεράσματα που προέκυψαν από την εφαρμογή των μέτρων την περίοδο της κρίσης. Ορισμένες παρεμβάσεις αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αποτελεσματικές στη συγκράτηση των επιπτώσεων για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ενώ άλλες είχαν πιο περιορισμένα αποτελέσματα, γεγονός που οδηγεί πλέον σε μια πιο στοχευμένη αξιολόγηση για το ποιες παρεμβάσεις θα μπορούσαν να ενεργοποιηθούν εκ νέου, εφόσον οι συνθήκες το απαιτήσουν.
Εκτός σχεδιασμού του ΥΠΕΝ η επιστροφή στον λιγνίτη ακόμη και σε ακραίο σενάριο
Η επαναφορά ή ευρύτερη αξιοποίηση του λιγνίτη ως «εγχώριου καυσίμου ασφαλείας», που είχε εξεταστεί το 2022 στο αποκορύφωμα της ενεργειακής κρίσης, δεν βρίσκεται σήμερα στον σχεδιασμό του ΥΠΕΝ. Πηγές του ενεργειακού επιτελείου επισημαίνουν ότι η πραγματική λειτουργία των λιγνιτικών μονάδων αποτυπώνει και τα περιορισμένα περιθώρια αξιοποίησής τους.
Ενδεικτικά, η μονάδα Πτολεμαΐδα V (περίπου 600 MW) τις τελευταίες εβδομάδες λειτούργησε μόνο περιστασιακά, καθώς στοιχεία δείχνουν ότι σε διάστημα 14 ημερών αξιοποιήθηκε μόλις στο 12% της παραγωγικής της δυνατότητας, ενεργοποιούμενη κυρίως τις ημέρες που οι τιμές στη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας ξεπέρασαν τα 125 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Όπως σημειώνεται, το υψηλό κόστος λειτουργίας –κυρίως λόγω των δικαιωμάτων εκπομπών CO₂– περιορίζει σημαντικά τη χρήση του λιγνίτη.
Παράλληλα, υπογραμμίζεται ότι η ίδια η διαδικασία εξόρυξης δημιουργεί επιχειρησιακούς περιορισμούς, καθώς η παραγωγή συνδέεται άμεσα με τη λειτουργία των ορυχείων και δεν διαθέτει την ευελιξία να αυξομειώνεται εύκολα ανάλογα με τις ανάγκες του συστήματος. Στο ίδιο πλαίσιο επισημαίνεται ότι η ενίσχυση της επάρκειας ισχύος στηρίζεται πλέον σε διαφορετικό μείγμα μονάδων, με νέες μονάδες φυσικού αερίου –όπως η μονάδα Κομοτηνής– να εντάσσονται στο σύστημα, ενώ η διατήρηση ή επέκταση της λιγνιτικής παραγωγής ως στρατηγικής εφεδρείας δεν αποτελεί μέρος του σχεδιασμού του ΥΠΕΝ.
- Από σήμερα το πλαφόν σε σούπερ μάρκετ - βιομηχανία - Τι πρέπει να ξέρει ο καταναλωτής
- Καύσιμα: Θα πέσει η βενζίνη με το πλαφόν; Παραδείγματα για την τιμή στην αντλία
Καύσιμα: Δεν ανοίγει θέμα μείωσης της φορολογίας
Η μείωση της φορολογίας στα καύσιμα δεν βρίσκεται στην παρούσα συγκυρία στην ατζέντα των παρεμβάσεων που εξετάζονται, παρά το γεγονός ότι το αίτημα επανέρχεται συχνά από φορείς της αγοράς. Πηγές του ενεργειακού επιτελείου επισημαίνουν ότι τα ζητήματα φορολογικής πολιτικής ανήκουν πρωτίστως στην αρμοδιότητα του οικονομικού επιτελείου, τονίζοντας ότι κάθε παρέμβαση στη φορολογία εξετάζεται με ιδιαίτερη προσοχή ως προς την αποτελεσματικότητά της.
Όπως αναφέρουν, η πρακτική που ακολουθείται είναι οι φορολογικές παρεμβάσεις να γίνονται στοχευμένα και μόνο όταν υπάρχει σαφής ένδειξη ότι το όφελος θα μεταφερθεί στην τελική τιμή για τον καταναλωτή. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, η εμπειρία από άλλες ευρωπαϊκές χώρες δείχνει ότι σε αρκετές περιπτώσεις οριζόντιες μειώσεις φόρων στα καύσιμα δεν πέρασαν πλήρως στις τιμές της αντλίας, καθώς μέρος της μείωσης απορροφήθηκε σε ενδιάμεσα στάδια της αγοράς. Για τον λόγο αυτό, η έμφαση δίνεται περισσότερο σε μηχανισμούς παρακολούθησης της αγοράς και σε παρεμβάσεις ελέγχου των περιθωρίων, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι όποιες παρεμβάσεις μεταφράζονται τελικά σε όφελος για τους καταναλωτές.
Παρά τις αναταράξεις στις διεθνείς αγορές, η σημερινή συγκυρία διαφέρει σημαντικά από την ενεργειακή κρίση που ακολούθησε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Τότε, η βασική ανησυχία αφορούσε την επάρκεια φυσικού αερίου στην Ευρώπη, ενώ σήμερα το βασικό ζήτημα αφορά κυρίως τη διακύμανση των τιμών.
Η διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας, η μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου και η ανάπτυξη νέων υποδομών LNG έχουν ενισχύσει την ανθεκτικότητα του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι τρέχουσες εξελίξεις αντιμετωπίζονται – για την ώρα - περισσότερο ως ενεργειακό σοκ που απαιτεί στενή παρακολούθηση, παρά ως κρίση.
