Λίγο πριν το νήμα του τερματισμού για το Ταμείο Ανάκαμψης και το «Ελλάδα 2.0» ,το μεγάλο στοίχημα που ανακύπτει είναι το τελικό αποτέλεσμα αυτού του πρωτοφανούς χρηματοδοτικού εργαλείου. Με άλλα λόγια, «πού πήγαν» και αν «πιάσανε τόπο» τα 36 δισ. ευρώ για τη χώρα. Αυτό ήταν και το βασικό σημείο της πολιτικής αντιπαράθεσης των τελευταίων ημερών που μεταφέρθηκε και στη Βουλή, κατά τη συζήτηση επίκαιρης επερώτησης του ΠΑΣΟΚ την Παρασκευή.
Από τη μια η αξιωματική αντιπολίτευση με μια εις βάθος ανάλυση 195 μέτρων και δράσεων την οποία παρουσίασαν το ΠΑΣΟΚ με «μπροστάρη» τον Παύλο Γερουλάνο αναδυκνείει ότι η πολυδιαφημισμένη «αναθεώρηση» του εθνικού σχεδίου «Ελλάδα 2.0» δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική προσαρμογή, αλλά παραδοχή ότι οι αρχικοί στόχοι που τέθηκαν το 2021 έχουν υποχωρήσει, λόγω αναποτελεσματικότητας και κακών χειρισμών. Το ΠΑΣΟΚ τονίζει δηλαδή ότι το ΤΑΑ είναι μια «χαμένη ευκαιρία», όπου τα 36 δισεκατομμύρια ευρώ κατέληξαν να παράγουν αποτελέσματα που απέχουν έτη φωτός από τις αρχικές εξαγγελίες.
Στην κυβέρνηση από την άλλη, με μία εκτενέστατη ανακοίνωση την οποία εξέδωσε το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών , απαντούν ότι «δεν χάθηκε ούτε ευρώ». Και σημειώνουν πως το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ) αποτελεί μια «μηχανή» που έχει διοχετεύσει 24,6 δισ. ευρώ στην αγορά, καθιστώντας την Ελλάδα πρωταθλήτρια απορρόφησης στην ΕΕ.
Η πλήρης εικόνα
Η αλήθεια βρίσκεται πιθανότατα στην «άλλη όψη» των αναθεωρήσεων: τα στοιχεία τα οποία και οι δύο πλευρές επικαλούνται, συνδυαστικά αποκαλύπτουν πτυχές της συνολικής εικόνας που έμεναν αθέατες και βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση και αποτίμηση του Προγράμματος.
Η κυβερνητική επιχειρηματολογία περί «υπεύθυνης διαχείρισης» και ανάγκης «ευελιξίας» (ειδικά απέναντι στην κλιματική κρίση και τις διεθνείς συγκυρίες) είναι πράγματι ρεαλιστική και τεχνοκρατική άποψη. Ωστόσο, αναλύοντας τη σύγκριση «πριν και μετά» των 195 μέτρων του προγράμματος, διαπιστώνει κανείς ότι η «ευελιξία» είναι συχνά ευφημισμός για την αποψίλωση του αρχικού οράματος. Και σε πολλές περιπτώσεις την αντικατάσταση δύσκολων έργων που θα μπορούσαν να αλλάξουν την εικόνα της χώρας με άλλα πιο εύκολα, τα οποία μάλιστα είχαν τη μορφή της επιδότησης και με αβέβαια μόνιμα αποτελέσματα.
Το «κρασ τεστ» των 195 έργων
Σύμφωνα με την πρόσφατη «Συγκριτική Μελέτη» που ήρθε στο φως της δημοσιότητας, μόλις 1 στα 3 έργα (το 32%) παραμένει εντός του αρχικού του στόχου. Τα υπόλοιπα 2 στα 3 (περίπου 65,5%) έχουν υποστεί σημαντικές διαφοροποιήσεις. Και εδώ έγκειται η ουσία της κριτικής: Δεν πρόκειται απλώς για υστερήσεις. Πρόκειται για αλλαγή του «DNA» του Εθνικού Προγράμματος «Ελλάδα 2.0», όπως αυτό σχεδιάστηκε θυμίζουμε με βάσει το σχέδιο Πισσαρίδη για την αλλαγή της παραγωγικής εικόνας της χώρας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το μέτρο για την ενεργειακή ανακαίνιση κατοικιών. Από την αρχική πρόβλεψη για υποστήριξη 50.000 ενεργειακά φτωχών νοικοκυριών, ο στόχος κουρεύτηκε στις 30.000.
«Εκτέλεση» των έργων… αντί για «ολοκλήρωση»
Ακόμα πιο ανησυχητική, όμως, είναι η απουσία πιστοποίησης.
Ενώ αρχικά απαιτούνταν αυστηρή επαλήθευση και πιστοποίηση ολοκλήρωσης κάθε έργου, σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή οι διαδικασίες φαίνεται να έχουν απλοποιηθεί σε βαθμό που ΕΕ- τα έργα «κλείνουν» με σχεδόν συνοπτικές διαδικασίες, ακόμα και αν είναι ημιτελή σε σχέση με τον αρχικό στόχο για τον οποίο εγκρίθηκαν, προκειμένου να μην χαθούν κονδύλια. Ως εκ τούτου, τα λεφτά μεν τελειώνουν, όχι όμως και τα έργα ή δράσεις που είχε ανάγκη η χώρα και θα έπρεπε να είχαν ήδη παραδοθεί.
Η γλώσσα των κειμένων του «Ελλάδα 2.0» είναι αποκαλυπτική. Σε δεκάδες περιπτώσεις, η λέξη «ολοκλήρωση» (που συνεπάγεται ολοκληρωμένο παραδοτέο) αντικαταστάθηκε από την «εκτέλεση εργασιών», που παραπέμπει σε συνέχιση και όχι παράδοση έργων.
Στο έργο των αστικών αναπλάσεων, για παράδειγμα, η μετάβαση από την «ολοκλήρωση όλων των εργασιών» στην απλή «εκτέλεση εργασιών» μεταθέτει τη μεταρρύθμιση στη μετά ΤΑΑ εποχή και στη σφαίρα του σχεδιασμού, αντί στο πεδίο του αποτελέσματος.
Εξίσου αποκαλυπτική είναι και η περίπτωση του πολεοδομικού σχεδιασμού, όπου ο αρχικός στόχος για 700 δημοτικές ενότητες έχει υποστεί ποιοτική και ποσοτική συρρίκνωση (σχεδόν στις μισές) με την κυβέρνηση να εστιάζει πλέον σε «αξιολογήσεις μελετών» και όχι σε οριστικά σχέδια.
ΥΠΕΘΟΟ: «Δε γίνεται χωρίς αναθεωρήσεις»
Η κυβέρνηση απαντά πως το ΤΑΑ δεν είναι στατικό. Και πράγματι, όπως υποστηρίζει, οι αναθεωρήσεις απελευθέρωσαν πόρους για νέα και άκρως επείγοντα έργα. Έτσι προέκυψαν το εμβληματικό «Σπίτι μου ΙΙ» , αλλά και τα αντιπλημμυρικά έργα σε Θεσσαλία και Έβρο, κατόπιν εκτάκτων συνθηκών και καταστροφών.
Ειδικότερα, με βάση τα στοιχεία που προτάσσει το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, μετά από τις αναθεωρήσεις που έγιναν:
- Δημιουργήθηκε το πρόγραμμα Σπίτι μου ΙΙ.
- 600 εκατ. ευρώ ανακατευθύνθηκαν στην αποκατάσταση οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου στη Στερεά Ελλάδα και τη Θεσσαλία και στα αντιπλημμυρικά και αντιδιαβρωτικά στον Έβρο και στη Ροδόπη.
- Ενισχύθηκαν οι Κινητές Ομάδες Υγείας (ΚΟΜΥ) με φορητό εξοπλισμό τηλεϊατρικής.
- Επεκτάθηκε το Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης «Προλαμβάνω», που έχει αξιοποιηθεί από πάνω από 6 εκ. πολίτες.
- Ενισχύθηκε με 5ο κύκλο, το πρόγραμμα δασικής προστασίας Antinero.
- Αυξήθηκε το πρόγραμμα gigabit voucher που φέρνει την οπτική ίνα μέχρι το σπίτι.
- Ενισχύθηκαν έργα που υλοποιούνται από τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης τόσο στην οδική ασφάλεια όσο και στον κρίσιμο τομέα της επεξεργασίας λυμάτων.
- Εντάχθηκε η δημιουργία 800 έξυπνων διαβάσεων σε σχολικές μονάδες.
- Εντάχθηκε η ανάπτυξη αυτόνομων έξυπνων δικτύων φωτισμού στους οδικούς άξονες.
- Αυξήθηκαν τα ηλεκτρικά λεωφορεία από 250 σε 425 στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη.
- Εντάχθηκε το σύστημα εντοπισμού της αυθαίρετης δόμησης με σύγχρονα τεχνολογικά μέσα.
- Χρηματοδοτείται η προμήθεια 130 νέων ευέλικτων ηλεκτρικών απορριμματοφόρων για την Περιφέρεια Αττικής.
- Περιλήφθηκε η συμμετοχή στην Αύξηση Μετοχικού Κεφαλαίου του Ανεξάρτητου Διαχειριστή Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΑΔΜΗΕ) για την υλοποίηση του Δεκαετούς Αναπτυξιακού Προγράμματος 2025-2034 για τις διασυνδέσεις Βορείου Αιγαίου και Δωδεκανήσων.
- Επεκτείνεται το Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων με συστήματα ασφαλούς δορυφορικής συνδεσιμότητας και διαστημικές υποδομές κρίσιμες για την εθνική άμυνα, την πολιτική προστασία, τη ναυτιλία, τη γεωργία και άλλους στρατηγικούς τομείς.
Ωστόσο αυτή είναι η «θετική λίστα» του ΥΠΕΘΟ με τα έργα που δεν προβλέπονταν στο αρχικό σχέδιο, αλλά προέκυψαν μετά από αναθεώρηση. Δεν απαντά όμως ποια από τα 195 μέτρα/έργα/δράσεις που σχεδιάζονταν, έμειναν πίσω ή «στα χαρτιά» -και γιατί ώστε να μην επαναληφθούν άλλες τέτοιες αστοχείς ή απώλειες στο μέλλον.
Το διακύβευμα
Η σύγκριση -και σύγκρουση- αυτή για το Ταμείο Ανάκαμψης δεν είναι απλώς μια αντιπαράθεση αριθμών, απόψεων ή κομμάτων. Είναι μια συζήτηση εθνική για το αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας.
Καθώς τα πάντα τριγύρω αλλάζουν, σωστά επίσης το ΤΑΑ και η χώρα έπρεπε να προσαρμοστούν. Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο, ωστόσο, είναι γιατί η προσαρμογή αυτή έπρεπε να συνοδεύεται και από απώλεια των ποιοτικών δεικτών.
Η κυβέρνηση επιλέγει να εστιάζει στην ποσότητα και στην ταχύτητα και στο «να μην χαθεί ευρώ». Και ως προς αυτό μάλλον δικαιώνεται. Η αντιπολίτευση, βάζει στο μικροσκόπιο την ποιότητα και τη συνέπεια μεταξύ εξαγγελίας και πράξης.
Η μετά ΤΑΑ εποχή και το μεγάλο στοίχημα
Για την μετά ΤΑΑ εποχή όμως, δεν έχει σημασία μόνο τι έγινε ή δεν έγινε αλλά, τώρα πλέον, τι θα γίνει και αν θα γίνει σωστά.
Με την οριστική αυλαία του Ταμείου τον Αύγουστο του 2026, η μετάβαση σε νέα εργαλεία (ΕΣΠΑ, Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο κλπ) γεννά διπλή αβεβαιότητα:
Από τη μία υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να χαθούν πόροι. Εδώ, το μεγάλο στοίχημα είναι το θα συνεχιστεί με την κεκτημένη ταχύτητα που έχει αποκτήσει ο κρατικός μηχανισμός η πλήρης απορρόφηση πόρων από τα νέα Ταμεία, για να μη μείνει η ελληνική οικονομία μετέωρη μετά την απότομη διακοπή των πόρων του ΤΑΑ.
Από την άλλη, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στον σχεδιασμό για να αποφευχθεί ο κίνδυνος αστοχίας ή υποεκτέλεσης έργων. Να μην επαναληφθεί δηλαδή το φαινόμενο για αλλού να ξεκινούν τα έργα όταν σχεδιάζονται και αλλού να καταλήγουν.
Η χώρα χρειάζεται λύση και για τα δύο. Η Ελλάδα αντλεί κοινοτικούς πόρους και έχει νέες ευκαιρίες για μια δομική, «κοσμογονική» αλλαγή στις υποδομές και στη λειτουργία του κράτους. Η φιλοδοξία αυτή όμως εξασθενεί, όταν τα ορόσημα μετατρέπονται σε «ευέλικτους» στόχους. Το τελικό ζητούμενο είναι το ίδιο το μέλλον της χώρας, ειδικά αν αυτή καλείται να λειτουργήσει με ημίμετρα , ενώ σχεδιαζόταν «Restart» και ολιστική ανασυγκρότηση.
Το στοίχημα της επόμενης περιόδου δεν θα είναι πλέον μόνο η απορρόφηση, αλλά το κατά πόσο τα έργα που «σώθηκαν» μέσω των αναθεωρήσεων, ή άλλα που έπονται, θα έχουν το αντίκτυπο που υπόσχονταν όταν σχεδιάζονταν.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
