Βρισκόμαστε στις πρώτες ημέρες του Ιουλίου 2026, με την Ευρώπη να έχει ήδη καταγράψει πρωτοφανή θερμοκρασιακά ρεκόρ. Στις 25 Ιουνίου η Ελβετία σημείωσε την υψηλότερη θερμοκρασία Ιουνίου στην ιστορία της, με 38°C στη Βασιλεία, καταρρίπτοντας ρεκόρ που κρατούσε από το 1947.
Οι εποχικές προβλέψεις της υπηρεσίας Copernicus δίνουν πάνω από 60% πιθανότητα η Ελλάδα να κινηθεί θερμοκρασιακά πάνω από τα κανονικά επίπεδα για το τρίμηνο Ιουνίου έως Αυγούστου, με απόκλιση περίπου 1°C, ενώ οι πρώτες αναλυτικές προγνώσεις για τον Ιούλιο κάνουν λόγο για θερμοκρασίες που θα αγγίξουν τους 39 έως 40 βαθμούς Κελσίου σε αρκετές ζώνες της χώρας, με το φαινόμενο των τροπικών νυχτών, όπου η θερμοκρασία δεν υποχωρεί κάτω από τους 20°C, να αυξάνει τη θερμική καταπόνηση τόσο των ανθρώπων όσο και της παραγωγής. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η ζέστη θα φτάσει στο ελληνικό χωράφι, αλλά αν οι θεσμικοί μηχανισμοί στήριξης και προσαρμογής θα είναι έτοιμοι όταν φτάσει.
Τον περασμένο Απρίλιο, ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών και ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός δημοσίευσαν κοινή έκθεση με τίτλο Extreme Heat and Agriculture, η οποία αποτυπώνει με στοιχεία το μέγεθος του προβλήματος.
Σύμφωνα με την έκθεση, η ακραία ζέστη απειλεί σήμερα τα μέσα βιοπορισμού 1,23 δισεκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως, ενώ μόνο το 2021 είχαν χαθεί 470 δισεκατομμύρια ώρες εργασίας εξαιτίας της! Οι δύο οργανισμοί περιγράφουν τη ζέστη ως πολλαπλασιαστή κινδύνου, ο οποίος επιβαρύνει ταυτόχρονα καλλιέργειες, κτηνοτροφία και αλιεία, ενώ σημειώνουν ότι οι εργαζόμενοι στη γεωργία έχουν 35 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να χάσουν τη ζωή τους από θερμική έκθεση σε σχέση με τον μέσο όρο εργαζομένων άλλων κλάδων.
Η έκθεση δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη προειδοποίηση για το κλίμα, αλλά ουσιαστικά μια σύσταση προς τα κράτη να επενδύσουν σε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και αγρομετεωρολογικές υπηρεσίες, ακριβώς επειδή τα επεισόδια ακραίας ζέστης είναι σε μεγάλο βαθμό προβλέψιμα.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η πλέον έγκυρη πηγή παρακολούθησης της κατάστασης των καλλιεργειών είναι το σύστημα MARS, το Monitoring Agricultural Resources. Πρόκειται για μηχανισμό δορυφορικής και μετεωρολογικής παρακολούθησης που συνδυάζει δεδομένα εδάφους, βροχόπτωσης και θερμοκρασίας για να παράγει τακτικά δελτία πρόβλεψης απόδοσης ανά καλλιέργεια και ανά χώρα, τα οποία χρησιμοποιούνται από την Κομισιόν για τον σχεδιασμό της αγροτικής πολιτικής και από τις αγορές σιτηρών για την εκτίμηση της προσφοράς. Πρόσφατο δελτίο MARS καταγράφει επίμονο υδατικό στρες σε καλλιέργειες της δυτικής, κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης εξαιτίας της ανοιξιάτικης ξηρασίας, με μειωμένες προσδοκίες απόδοσης στις χειμερινές καλλιέργειες και αυξανόμενη ανησυχία για τις καλοκαιρινές, καθώς τα αποθέματα υγρασίας του εδάφους παραμένουν εξαντλημένα.
Το όριο των 40 βαθμών του ΕΛΓΑ
Το βασικό εργαλείο διαχείρισης κινδύνου για τον Έλληνα παραγωγό παραμένει ο Οργανισμός Ελληνικών Γεωργικών Ασφαλίσεων, ο ΕΛΓΑ, ο οποίος καλύπτει τη φυτική παραγωγή και το ζωικό κεφάλαιο από φυσικούς κινδύνους, μεταξύ των οποίων και ο καύσωνας.
Ο κανονισμός ασφάλισης Φυτικής Παραγωγής όμως θέτει ένα συγκεκριμένο θερμομετρικό όριο για να αναγνωριστεί ζημιά από καύσωνα, με την τοπική θερμοκρασία να πρέπει να φτάσει τους 40°C. Σε πεδινές και θερμές περιοχές της χώρας το όριο αυτό ξεπερνιέται συχνά, όμως σε ημιορεινές και ορεινές ζώνες, από τα 400 έως τα 1.100 μέτρα υψόμετρο, η θερμοκρασία σπάνια αγγίζει τους 40 βαθμούς ακόμη και στις πιο ζεστές μέρες του καλοκαιριού.
Παραγωγοί καστανιάς σε τέτοιες περιοχές αναφέρουν ότι υφίστανται τεκμηριωμένη ζημιά από παρατεταμένη ζέστη χωρίς ποτέ να μπορούν να διεκδικήσουν αποζημίωση, καθώς το τοπικό θερμόμετρο δεν φτάνει ποτέ το θεσμικό όριο. Το ανώτατο ετήσιο όριο αποζημίωσης που μπορεί να λάβει αθροιστικά μια εκμετάλλευση από τον ΕΛΓΑ για φυτική παραγωγή και ζωικό κεφάλαιο είναι 70.000 ευρώ, ποσό που σε κάθε περίπτωση δεν μπορεί να διεκδικηθεί όταν η ζημιά δεν πληροί το κριτήριο εισόδου. Πρόκειται για ένα σαφές παράδειγμα κανόνα που σχεδιάστηκε με μία μόνο κλιματική συνθήκη κατά νου και δεν έχει προσαρμοστεί στην πολυμορφία του ελληνικού αναγλύφου, όπου η ίδια ένταση ζέστης παράγει διαφορετικό αποτύπωμα ανάλογα με το υψόμετρο.
Πέρα από την αποζημίωση μετά τη ζημιά, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν υπάρχουν διαθέσιμα εργαλεία πρόληψης πριν από αυτήν. Στο πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, της ΚΑΠ, για την περίοδο 2023 έως 2027, η Παρέμβαση Π3-73-2.5, που αφορά επενδύσεις στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις για την προστασία από φυσικές καταστροφές, διαθέτει ενωσιακή συμμετοχή 36,5 εκατομμυρίων ευρώ, όμως η σχετική πρόσκληση αναμένεται να δημοσιευτεί μόλις τον Σεπτέμβριο, δηλαδή μετά το πέρας της περιόδου μέγιστου κινδύνου του φετινού καλοκαιριού.
Παράλληλα, τα κριτήρια βαθμολόγησης για τα Σχέδια Βελτίωσης που αφορούν επενδύσεις εξοικονόμησης ύδατος, μέσω της Παρέμβασης Π3-73-2.2, παρέμεναν σε άτυπη διαβούλευση ακόμη και τα μέσα Ιουνίου, με ελάχιστη απαιτούμενη βαθμολογία τους 40 βαθμούς για ένταξη. Δεν πρόκειται για απουσία σχεδιασμού σε επίπεδο πολιτικής, καθώς τα κονδύλια και οι παρεμβάσεις υπάρχουν στο θεσμικό πλαίσιο. Πρόκειται όμως για πρόβλημα χρονισμού, όπου η γραφειοκρατική ωρίμανση μιας πρόσκλησης χρειάζεται μήνες, ενώ ο κλιματικός κίνδυνος υλοποιείται μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Το ζήτημα που αναδεικνύει το φετινό καλοκαίρι δεν είναι η απουσία εργαλείων, αλλά ο συγχρονισμός τους με τον πραγματικό χρόνο του κλιματικού κινδύνου. Ο ΕΛΓΑ διαθέτει μηχανισμό κάλυψης για τον καύσωνα, όμως το κριτήριο εισόδου χρειάζεται αναθεώρηση ώστε να αντανακλά τις κλιματικές συνθήκες κάθε περιοχής και όχι ένα ενιαίο όριο. Οι επενδυτικές παρεμβάσεις της ΚΑΠ για προστασία από φυσικές καταστροφές και εξοικονόμηση νερού διαθέτουν προϋπολογισμό, όμως ο χρόνος ενεργοποίησής τους πρέπει να προηγείται και όχι να έπεται της περιόδου κινδύνου.
Η σύγκλιση του θεσμικού χρόνου με τον κλιματικό χρόνο δεν είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης, είναι ζήτημα διοικητικού σχεδιασμού και είναι από τα λίγα σημεία όπου μια αλλαγή διαδικασίας, χωρίς επιπλέον κόστος, θα μπορούσε να έχει άμεσο αντίκτυπο στην ανθεκτικότητα της ελληνικής υπαίθρου απέναντι σε τέτοια φαινόμενα.
