Ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ με το Ιράν δεν επηρεάζει μόνο τη γεωπολιτική ισορροπία στη Μέση Ανατολή. Αναδιαμορφώνει και την παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική, επιταχύνοντας τη σύγκλιση συμφερόντων μεταξύ Κίνας, Ρωσίας και Ιράν. Μέσα από την ενέργεια, τα εναλλακτικά συστήματα πληρωμών και τα νέα εμπορικά δίκτυα, διαμορφώνεται σταδιακά ένας παράλληλος οικονομικός χώρος που αμφισβητεί την κυριαρχία της Δύσης και του δολαρίου.
Παρότι η συνεργασία αυτή δεν βασίζεται σε πλήρη σύγκλιση στρατηγικών στόχων, ο πόλεμος λειτουργεί ως επιταχυντής, ωθώντας τις τρεις χώρες σε μια πιο στενή - αλλά ασύμμετρη - οικονομική και γεωπολιτική σύμπραξη, όπως χαρακτηριστικά γράφει το βρετανικό think tank σε θέματα εξωτερικής πολιτικής Chatham House.
Η Κίνα θέλει σταθερότητα, η Ρωσία αντέχει και εν μέρει ωφελείται από την αστάθεια, ενώ το Ιράν θέλει άμεση επιβίωση.
Στο επίκεντρο η ενέργεια
Η αφετηρία είναι η ενέργεια, με τα Στενά του Ορμούζ να παραμένουν ένας από τους κρισιμότερους ενεργειακούς διαύλους στον κόσμο, καθώς από εκεί περνούν κατά μέσο όρο περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, δηλαδή περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου, καθώς και περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου εμπορίου LNG. Με τη σημερινή κλιμάκωση, η ροή έχει πέσει κατακόρυφα και το Brent έχει ξαναπεράσει τα 100 δολάρια το βαρέλι.
Αυτό δημιουργεί αμέσως μια νέα οικονομική λογική μεταξύ των τριών χωρών. Για την Κίνα, το Ιράν είναι φθηνή και πολιτικά «διαχειρίσιμη» πηγή πετρελαίου υπό καθεστώς κυρώσεων. Στο πρώτο εξάμηνο του 2025 η Κίνα αγόραζε κατά μέσο όρο 1,38 εκατ. βαρέλια ιρανικού πετρελαίου ημερησίως, ενώ το 2024 ο μέσος όρος ήταν 1,48 εκατ. βαρέλια - περίπου το 14,6% των κινεζικών εισαγωγών, σύμφωνα με στοιχεία της Kpler. Παράλληλα, αμερικανικές και δυτικές πηγές εκτιμούν ότι πάνω από το 90% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου κατέληγε στην Κίνα.
Συνεπώς, η Κίνα είναι ο βασικός αγοραστής που κρατά ζωντανό το πιο σημαντικό εξαγωγικό έσοδο της Τεχεράνης. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι αυτή η σχέση δεν στηρίζεται μόνο σε φορτία πετρελαίου αλλά και σε μηχανισμούς παράκαμψης κυρώσεων: πληρωμές σε γιουάν και μικρότερα τραπεζικά κανάλια, καθιστώντας τη διμερή σχέση πιο ανθεκτική σε δυτική πίεση, όπως επισημαίνει η WSJ.
Αντι-δυτικό οικοσύστημα
Η Ρωσία παίζει διαφορετικό ρόλο. Δεν είναι πηγή εσόδων του Ιράν όπως η Κίνα, αλλά εταίρος που βοηθά να στηθεί ένα αντι-δυτικό οικοσύστημα. Τον Ιανουάριο του 2025 Μόσχα και Τεχεράνη υπέγραψαν εν μέσω κυρώσεων 20ετή συμφωνία στρατηγικής εταιρικής σχέσης, που καλύπτει άμυνα, εμπόριο, ενέργεια, μεταφορές και χρηματοδότηση. Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν δήλωσε επίσης ότι το 2024 πάνω από το 95% των διμερών εμπορικών διακανονισμών πραγματοποιήθηκε ήδη σε ρούβλι και ριάλ.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο οικονομικό στοιχείο σε βάθος χρόνου: η Ρωσία και το Ιράν δεν περιορίζονται στο να ανταλλάσσουν περισσότερα αγαθά, αλλά προσπαθούν να χτίσουν υποδομή συναλλαγών έξω από το δολάριο και έξω από το δυτικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Όταν τέτοιες διμερείς πρακτικές αρχίζουν να συνδέονται με κινεζικά κανάλια πληρωμών και κινεζική ενεργειακή ζήτηση, τότε παίρνει μορφή μια παράλληλη οικονομική αρχιτεκτονική.
Υπάρχει και το εμπορικό σκέλος. Από τις 15 Μαΐου 2025 τέθηκε σε ισχύ η πλήρης συμφωνία ελεύθερου εμπορίου Ιράν - Ευρασιατικής Οικονομικής Ενωσης (ΕΑΕΕ), δηλαδή της ρωσικής σφαίρας εμπορικής επιρροής. Η Ευρασιατική Οικονομική Επιτροπή ανέφερε ότι η συμφωνία καλύπτει σχεδόν το 90% της γκάμας προϊόντων, ενώ η μέση δασμολογική επιβάρυνση για εξαγωγές της ΕΑΕΕ προς το Ιράν πέφτει από 20% σε 4,5%. Αυτό μετατρέπει το Ιράν σε πολύ πιο οργανικό κομμάτι του ρωσοκεντρικού εμπορικού χώρου.
Επιπλέον, το Ιράν είναι ήδη πλήρες μέλος του Οργανισμού Συνεργασίας Σαγκάης (SCO) από το 2023 και μέλος των BRICS από το 2024. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως άφθονο χρήμα ή συλλογική άμυνα, σημαίνει όμως ότι η Τεχεράνη παύει να είναι απομονωμένη ή μόνο σε διμερείς συμφωνίες και αποκτά πρόσβαση σε φόρουμ, κανάλια συνεννόησης και πολιτική κάλυψη σε σχήματα όπου Κίνα και Ρωσία έχουν κεντρικό βάρος.
Σύγκλιση, αλλά και ιδία συμφέροντα
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι ο πόλεμος επιταχύνει αυτή τη σύγκλιση όχι επειδή και οι τρεις θέλουν ακριβώς το ίδιο, αλλά επειδή ο καθένας κερδίζει κάτι διαφορετικό.
Η Κίνα θέλει ασφαλή πρόσβαση σε φθηνή ενέργεια και ταυτόχρονα να μειώσει την ευαλωτότητά της απέναντι στις αμερικανικές κυρώσεις. Το ιρανικό πετρέλαιο, μαζί με το ρωσικό, της δίνει φθηνό πετρέλαιο και τη βοηθά να επεκτείνει τα δικά της εργαλεία διακανονισμού και εμπορίου. Αλλά η Κίνα έχει και ένα σοβαρό όριο: δεν τη συμφέρει μια διαρκής ανάφλεξη που εκτοξεύει το πετρέλαιο, επειδή ως καθαρός μεγάλος εισαγωγός ενέργειας πληρώνει το κόστος της αστάθειας. Συνεπώς, το Πεκίνο θέλει περισσότερο ένα «ανθεκτικό Ιράν υπό πίεση» παρά μια ανεξέλεγκτη περιφερειακή πυρκαγιά, όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά οι FT.
Η Ρωσία, αντίθετα, έχει βραχυπρόθεσμο όφελος από την άνοδο των τιμών ενέργειας. Για το λόγο αυτό, το Κρεμλίνο βλέπει την κρίση και ως τρόπο ενίσχυσης των πετρελαϊκών του εσόδων και απόσπασης της δυτικής προσοχής από την Ουκρανία. Γι’ αυτό η Μόσχα έχει κίνητρο να κρατά το Ιράν όρθιο οικονομικά και πολιτικά, χωρίς κατ’ ανάγκη να εμπλακεί πλήρως στρατιωτικά. Την ίδια στιγμή, ο επικεφαλής του επενδυτικού κρατικού ταμείου της Ρωσίας, ο Κιρίλ Ντμίτριεφ, επισκέφθηκε πρόσφατα την Φλόριντα όπου φέρεται να είχε συζητήσεις για ενεργειακά θέματα με υψηλόβαθμους Αμερικανούς αξιωματούχους.
Το Ιράν κερδίζει κάτι υπαρξιακό: αγοραστές, κανάλια πληρωμών, πρόσβαση σε τεχνολογία, πολιτική στήριξη και εναλλακτικές εμπορικές διεξόδους. Αλλά παραμένει ο αδύναμος κρίκος. Το ΔΝΤ είχε δώσει πριν από τον πόλεμο για το Ιράν το 2026 ανάπτυξη μόλις 1,1% και πληθωρισμό 41,6%, ενώ η Παγκόσμια Τράπεζα προειδοποιεί ότι η μεταπολεμική επιβάρυνση θα μπορούσε να οδηγήσει άλλα 2 εκατ. ανθρώπους στη φτώχεια και να ανεβάσει το ποσοστό φτώχειας στο 35,4% το 2026. Ο πόλεμος θέτει την ήδη εύθραυστη οικονομία του Ιράν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, με κίνδυνο να αντιμετωπίσει μια μη αναστρέψιμη κρίση για πολλά χρόνια. Δηλαδή η χώρα μπαίνει βαθύτερα στη ρωσοκινεζική «αγκαλιά» όχι από θέση ενεργειακής ισχύος αλλά από ανάγκη.
