Για περισσότερο από μία δεκαετία, οι διεθνείς αγορές αντιμετώπιζαν την Ευρώπη ως τον δημοσιονομικά αδύναμο κρίκο της Δύσης και τις ΗΠΑ ως το απόλυτο ασφαλές καταφύγιο. Ένα ντόμινο οικονομικών, πολιτικών και γεωπολιτικών εξελίξεων έχει αρχίσει να περιπλέκει αυτή την εικόνα.
Το αμερικανικό δημόσιο χρέος αυξάνεται με ρυθμούς που οι περισσότεροι οικονομολόγοι θεωρούν μη βιώσιμους μακροπρόθεσμα. Στο δυτικό «στρατόπεδο», η Γαλλία βρίσκεται επίσης αντιμέτωπη με αυξανόμενα επίπεδα χρέους, η Μεγάλη Βρετανία βλέπει το κόστος δανεισμού της να εκτινάσσεται στα υψηλότερα επίπεδα εδώ και δεκαετίες, ενώ η Γερμανία, που για χρόνια δεχόταν επικρίσεις για τη δημοσιονομική της αυστηρότητα, σήμερα διαθέτει έναν από τους ισχυρότερους κρατικούς ισολογισμούς στη Δύση.
Η Δύση εισέρχεται σε μια περίοδο στρατιωτικού επανεξοπλισμού, ενεργειακής ανασφάλειας, βιομηχανικού προστατευτισμού, τεχνολογικού ανταγωνισμού και δημογραφικής γήρανσης, πεδία που απαιτούν τεράστια κρατική χρηματοδότηση. Σχεδόν αναπόφευκτα, το επίπεδο του χρέους και τα δημοσιονομικά περιθώρια αποκτούν και γεωπολιτική διάσταση.
Το αμερικανικό ορόσημο
Το ομοσπονδιακό χρέος των ΗΠΑ ξεπέρασε το 100% του ΑΕΠ, ένα ψυχολογικό όριο που επανέφερε στο επίκεντρο τη συζήτηση για τη δημοσιονομική πορεία των ΗΠΑ. Σύμφωνα με το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κογκρέσου (CBO), αν συνυπολογιστούν χρέη της ομοσπονδιακής κυβέρνησης προς ομοσπονδιακά κρατικά ταμεία και οργανισμούς, τότε το gross federal debt κινείται κοντά στο 122% του ΑΕΠ και υπερβαίνει τα 36 τρισ. δολάρια.
Η βασική πηγή ανησυχίας δεν έγκειται στο επίπεδο του χρέους ή στη δυνατότητα των ΗΠΑ να εξυπηρετήσουν το χρέος τους σήμερα, αλλά στο αν η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου μπορεί να ακολουθεί επ’ αόριστον αυτό το μοντέλο, χωρίς υψηλότερο κόστος χρηματοδότησης.
Το αμερικανικό δημοσιονομικό έλλειμμα εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 1,9 τρισ. δολάρια ή 5,8% του ΑΕΠ, παρά το γεγονός ότι η οικονομία συνεχίζει να αναπτύσσεται και η ανεργία παραμένει χαμηλή. Οι ομοσπονδιακές δαπάνες έχουν πλέον ξεπεράσει τα 7 τρισ. δολάρια ετησίως, ενώ οι καθαρές πληρωμές τόκων προβλέπεται να ξεπεράσουν φέτος τα 1 τρισ. δολάρια. Ταυτόχρονα, όμως, οι ανάγκες χρηματοδότησης αυξάνονται σε κρίσιμους τομείς όπως η άμυνα, οι υποδομές που απαιτούνται για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, η ενεργειακή ασφάλεια, αλλά και οι κοινωνικές και υγειονομικές δαπάνες λόγω της γήρανσης του πληθυσμού.
Γαλλία, Βρετανία, Γερμανία
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, όπου τα μεγέθη είναι βεβαίως άλλης τάξης, η εικόνα είναι ανομοιογενής. Η Γαλλία βρίσκεται αντιμέτωπη με υψηλό χρέος και επίμονα ελλείμματα. Το γαλλικό δημόσιο χρέος κινείται κοντά στο 116% του ΑΕΠ (περίπου 3,4 τρισ. ευρώ) ενώ το έλλειμμα παραμένει άνω του 5% του ΑΕΠ. Την ίδια στιγμή, το Παρίσι επιχειρεί να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα αυξημένες αμυντικές δαπάνες, βιομηχανική πολιτική, πράσινη μετάβαση και, κυρίως, ένα από τα ακριβότερα κοινωνικά κράτη της Ευρώπης. Όλα αυτά σε περιβάλλον πολιτικής αστάθειας, κοινωνικής δυσαρέσκειας και αδύναμης ανάπτυξης. Κι ενώ η Γαλλία θέλει να ηγηθεί της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας, εισέρχεται σε αυτή τη νέα εποχή με δημόσιο χρέος σχεδόν διπλάσιο από εκείνο της Γερμανίας ως ποσοστό του ΑΕΠ.
Στη Βρετανία, το δημόσιο χρέος κινείται κοντά στο 94% του ΑΕΠ, η ανάπτυξη παραμένει ασθενής και τα δημοσιονομικά περιθώρια περιορισμένα. Αυτό που ανησυχεί περισσότερο τις αγορές είναι η εκρηκτική άνοδος του κόστους δανεισμού. Η απόδοση του 30ετούς βρετανικού gilt εκτινάχθηκε πρόσφατα κοντά στο 5,80%, το υψηλότερο επίπεδο από το 1998, ενώ το 10ετές gilt ξεπέρασε το 5%, επίπεδα που είχαν να εμφανιστούν από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Και όλα αυτά χωρίς η χώρα να βρίσκεται σε τραπεζική κρίση ή σε βαθιά ύφεση. Για πολλούς επενδυτές, η Βρετανία αποτελεί πλέον το πρώτο σαφές παράδειγμα ότι ακόμη και μεγάλες ανεπτυγμένες οικονομίες με δικό τους νόμισμα και βαθιές αγορές ομολόγων δεν μπορούν πλέον να θεωρούν δεδομένη την ανοχή των αγορών.
Από την άλλη πλευρά, η Γερμανία αναδύεται ως ο μοναδικός μεγάλος δυτικός ισολογισμός με ουσιαστικό δημοσιονομικό χώρο. Με δημόσιο χρέος κοντά στο 64% του ΑΕΠ, το Βερολίνο διαθέτει σημαντικά μεγαλύτερη ευελιξία για επενδύσεις στην άμυνα, για κρατικές επενδύσεις, για βιομηχανικές επιδοτήσεις, ακόμη και για στήριξη μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής στρατηγικής. Όσο κι αν πασχίζει να ενισχύσει τους ρυθμούς ανάπτυξής της, και παρά τον εντεινόμενο ανταγωνισμό έναντι της Κίνας, η Γερμανία έχει τη δυνατότητα, αν ξεπεράσει τις δικές της δομικές αδυναμίες, να μετατρέψει τα δημοσιονομικά της περιθώρια σε γεωπολιτικό πλεονέκτημα – και έναντι του Παρισιού.
Το χρέος ως γεωπολιτική μεταβλητή
Οι αγορές απέχουν ακόμη πολύ από το να αμφισβητήσουν σοβαρά την κυριαρχία των αμερικανικών κρατικών τίτλων ή του δολαρίου. Ωστόσο, κάτι έχει αρχίσει να αλλάζει. Για περισσότερο από μία δεκαετία, οι μεγάλες δυτικές οικονομίες λειτουργούσαν σε ένα περιβάλλον σχεδόν δωρεάν χρήματος και οι αγορές έδειχναν διατεθειμένες να χρηματοδοτούν ακόμη και πολύ υψηλά ελλείμματα με ελάχιστο κόστος.
Το 10ετές αμερικανικό ομόλογο κινείται πλέον κοντά ή και πάνω από το 4,5%, επίπεδα που πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν δύσκολο να διατηρηθούν για μεγάλο διάστημα χωρίς σοβαρές πιέσεις στις αγορές ή στην οικονομία. Οι αγορές αρχίζουν σταδιακά να απαιτούν υψηλότερη απόδοση για να χρηματοδοτήσουν τα αμερικανικά ελλείμματα και, ενώ δεν υπάρχει σε εξέλιξη κάποιου είδους κρίση εμπιστοσύνης, αυτό που συμβαίνει είναι μια αργή, αλλά ιστορικά σημαντική μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο οι αγορές αξιολογούν συνολικά τη δημοσιονομική ισχύ των μεγάλων οικονομιών.
Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ο ΟΟΣΑ, μεγάλες επενδυτικές τράπεζες και κεντρικοί τραπεζίτες προειδοποιούν ότι η εποχή του φθηνού χρήματος έχει τελειώσει. Όμως η γεωπολιτική συγκυρία προσδίδει στη συζήτηση για το δημόσιο χρέος προεκτάσεις που ξεφεύγουν από το στενό πλαίσιο της δημοσιονομικής σταθερότητας. Εν μέσω αυξημένου στρατηγικού ανταγωνισμού και οικονομικού κατακερματισμού, αφορά άμεσα τη δυνατότητα των κρατών της Δύσης να διατηρήσουν τη γεωπολιτική τους ισχύ, ιδίως σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις ΗΠΑ με τους ΝΑΤΟϊκούς συμμάχους δοκιμάζονται.
