Η ατμοσφαιρική ρύπανση παραμένει ένα από τα πιο επίμονα και υποτιμημένα περιβαλλοντικά προβλήματα, με τη νέα ετήσια έκθεση «World Air Quality Report 2025» της IQAir να καταγράφει μια ανησυχητική παγκόσμια εικόνα. Παρά τις επιμέρους βελτιώσεις σε ορισμένες περιοχές, η πλειονότητα του πλανήτη εξακολουθεί να αναπνέει αέρα που δεν πληροί τα όρια ασφαλείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, με τα μικροσωματίδια PM2.5 να παραμένουν ο βασικός δείκτης κινδύνου.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα τοποθετείται στη μεσαία κατηγορία της διεθνούς κατάταξης, χωρίς να συγκαταλέγεται στις πλέον επιβαρυμένες χώρες, αλλά και χωρίς να προσεγγίζει τα επίπεδα «καθαρού αέρα». Σύμφωνα με την έκθεση, η χώρα μας βρίσκεται στην 67η θέση μεταξύ 143 χωρών, με μέση συγκέντρωση PM2.5 που υπερβαίνει αισθητά το όριο του ΠΟΥ των 5 μικρογραμμαρίων ανά κυβικό μέτρο. Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια σταθερή, αλλά όχι ακραία επιβάρυνση, η οποία συνδέεται κυρίως με τις αστικές μετακινήσεις, τη θέρμανση και τα επεισόδια μεταφοράς σκόνης.
Η Αθήνα, ως το μεγαλύτερο αστικό κέντρο, συγκεντρώνει το κύριο βάρος της επιβάρυνσης. Τα επίπεδα PM2.5 κινούνται κατά μέσο όρο γύρω στα 11 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο, δηλαδή περισσότερο από το διπλάσιο του ορίου του ΠΟΥ. Αν και η εικόνα αυτή εντάσσει την πόλη στην κατηγορία «μέτριας» ρύπανσης, η πραγματική πρόκληση εντοπίζεται στις έντονες διακυμάνσεις. Σε περιόδους αιχμής, όπως κατά τη διάρκεια επεισοδίων αφρικανικής σκόνης ή έντονης κυκλοφορίας, η Αθήνα έχει βρεθεί ακόμη και μεταξύ των πιο επιβαρυμένων πόλεων παγκοσμίως σε ημερήσια βάση, γεγονός που αναδεικνύει τον «ευμετάβλητο» χαρακτήρα της ατμοσφαιρικής ποιότητας.
Aντίστοιχα, η Θεσσαλονίκη εμφανίζει συχνά υψηλότερες συγκεντρώσεις σε περιόδους αιχμής, λόγω της γεωμορφολογίας και της συσσώρευσης ρύπων, επιβεβαιώνοντας ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στην πρωτεύουσα αλλά αφορά συνολικά τα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας. Συγκεκριμένα, οι μέσες τιμές PM2.5 κινούνται στην περιοχή των 14 –15 μg/m³ ετησίως, δηλαδή σχεδόν τρεις φορές πάνω από το όριο ΠΟΥ.
Μόνο ένα μικρό ποσοστό διατηρεί την ποιότητα του αέρα εντός των ορίων που θέτει ο ΠΟΥ
Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα ευρήματα της έκθεσης είναι ακόμη πιο ανησυχητικά. Μόλις ένα μικρό ποσοστό χωρών καταφέρνει να διατηρήσει την ποιότητα του αέρα εντός των ορίων του ΠΟΥ, ενώ η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού εκτίθεται σε επιβλαβή επίπεδα ρύπανσης.
Οι κύριες αιτίες εντοπίζονται στη συνεχιζόμενη χρήση ορυκτών καυσίμων, στην ταχεία αστικοποίηση, αλλά και στην ενίσχυση ακραίων φαινομένων όπως οι δασικές πυρκαγιές και οι καταιγίδες σκόνης, που επιδεινώνουν την ήδη επιβαρυμένη ατμόσφαιρα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γεωγραφική κατανομή της ρύπανσης. Οι πιο επιβαρυμένες χώρες παγκοσμίως εντοπίζονται κυρίως στη Νότια και Κεντρική Ασία, με χώρες όπως το Μπανγκλαντές, το Πακιστάν και η Ινδία να καταγράφουν πολλαπλάσια επίπεδα PM2.5 σε σχέση με τα όρια του ΠΟΥ. Σε επίπεδο πόλεων, μεγαλουπόλεις όπως το Δελχί και η Λαχόρη συγκαταλέγονται σταθερά μεταξύ των πιο ρυπασμένων στον κόσμο.
Στον αντίποδα, οι χαμηλότερες συγκεντρώσεις καταγράφονται κυρίως σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης και της Ωκεανίας, όπως η Ισλανδία, η Εσθονία και η Νέα Ζηλανδία, καθώς και σε πόλεις με περιορισμένη βιομηχανική δραστηριότητα και υψηλό ποσοστό ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Μόλις το 9% των πόλεων παγκοσμίως πληροί το όριο του ΠΟΥ
Η συνολική εικόνα που αναδεικνύεται από την έκθεση της IQAir είναι ότι, παρά τη σταδιακή πρόοδο σε ορισμένες περιοχές, η ατμοσφαιρική ρύπανση παραμένει ένα παγκόσμιο, διαρθρωτικό πρόβλημα. Για χώρες όπως η Ελλάδα, η πρόκληση δεν είναι μόνο η μείωση των μέσων επιπέδων ρύπανσης, αλλά κυρίως η αντιμετώπιση των έντονων επεισοδίων που επιβαρύνουν περιοδικά την ποιότητα του αέρα. Με άλλα λόγια, ο αέρας μπορεί να μην είναι μόνιμα επικίνδυνος, αλλά απέχει σημαντικά από το να θεωρείται πραγματικά καθαρός.
Η εικόνα αυτή γίνεται ακόμη πιο σαφής όταν εξεταστεί το ευρύτερο διεθνές πλαίσιο που αποτυπώνει η ίδια έκθεση. Σύμφωνα με το «World Air Quality Report 2025», μόλις το 9% των πόλεων παγκοσμίως καταφέρνει να πληροί το όριο του ΠΟΥ για PM2.5 (5 μg/m³), γεγονός που σημαίνει ότι η συντριπτική πλειονότητα του αστικού πληθυσμού εκτίθεται σε αέρα που θεωρείται επιβλαβής για την υγεία. Παράλληλα, πάνω από το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε περιοχές με επίπεδα ρύπανσης υψηλότερα από τα προτεινόμενα όρια, στοιχείο που αναδεικνύει τον συστημικό χαρακτήρα του προβλήματος.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το εύρος των αποκλίσεων μεταξύ περιοχών. Σε ορισμένες από τις πιο επιβαρυμένες χώρες, τα επίπεδα PM2.5 ξεπερνούν τα 50 – 90 μg/m³ σε ετήσια βάση, δηλαδή έως και 10 έως 15 φορές πάνω από τα όρια του ΠΟΥ, ενώ σε ακραία επεισόδια σε μεγάλες πόλεις καταγράφονται ακόμη υψηλότερες τιμές. Αντίθετα, στις πιο «καθαρές» χώρες, τα επίπεδα διατηρούνται κάτω από τα 5 μg/m³, επιβεβαιώνοντας ότι η συμμόρφωση με τα διεθνή πρότυπα είναι εφικτή, αλλά παραμένει η εξαίρεση.
Για την Ελλάδα, τα στοιχεία αυτά λειτουργούν ως κρίσιμο σημείο σύγκρισης. Με μέσο όρο γύρω στα 11 μg/m³, η χώρα καταγράφει επίπεδα περίπου διπλάσια των ορίων του ΠΟΥ, αλλά ταυτόχρονα σημαντικά χαμηλότερα από τα επίπεδα που παρατηρούνται στις πιο επιβαρυμένες περιοχές του πλανήτη. Αυτό, ωστόσο, δεν αναιρεί το γεγονός ότι η χρόνια έκθεση σε τέτοιες συγκεντρώσεις συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα, όπως επισημαίνεται και στην έκθεση.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η IQAir υπογραμμίζει τις σημαντικές ελλείψεις στην παγκόσμια καταγραφή δεδομένων, καθώς μόνο περίπου 7.800 πόλεις σε 134 χώρες διαθέτουν επαρκή συστήματα παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα, αφήνοντας μεγάλα τμήματα του πλανήτη – κυρίως στην Αφρική – ουσιαστικά «αχαρτογράφητα». Το στοιχείο αυτό υποδηλώνει ότι η πραγματική έκταση του προβλήματος ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερη από αυτή που αποτυπώνεται στα διαθέσιμα δεδομένα.
