Τι είναι η εθνική ρήτρα διαφυγής για άμυνα και ενέργεια - Ελλάδα και Ιταλία ως στιγμής οι χώρες που κάνουν χρήση της επέκτασης στην ενέργεια

Η επέκταση της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής στον τομέα της ενέργειας, μετά από αυτόν της Άμυνας αναπόφευκτα ήρθε εν μέσω της κρίσης στη Μ. Ανατολή για να αντικατοπτρίσει μία βασική πραγματικότητα: Η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί ζήτημα στρατηγικής σημασίας εντός, αντίστοιχης βαρύτητας με την άμυνα.

Η Εθνική Ρήτρα Διαφυγής (National Escape Clause – NEC) αποτελεί μηχανισμό ευελιξίας του αναθεωρημένου ευρωπαϊκού πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης και του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Επιτρέπει σε ένα κράτος μέλος να παρεκκλίνει προσωρινά από την εγκεκριμένη δημοσιονομική του πορεία, χωρίς να θεωρείται ότι παραβιάζει τους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Τι σημαίνει στην πράξη η ενεργοποίηση της ρήτρας

Η NEC παρέχει δημοσιονομική ευελιξία, επιτρέποντας σε ένα κράτος μέλος να χρηματοδοτήσει συγκεκριμένες επιλέξιμες επενδύσεις, χωρίς οι σχετικές δαπάνες να οδηγούν αυτομάτως σε παραβίαση των δημοσιονομικών κανόνων της ΕΕ.

Συγκεκριμένα, το κράτος μέλος μπορεί να αποκλίνει προσωρινά από:

• την εγκεκριμένη πορεία καθαρών πρωτογενών δαπανών,
• το Μεσοπρόθεσμο Δημοσιονομικό-Διαρθρωτικό Σχέδιό του,
• ή, όπου εφαρμόζεται, την πορεία δημοσιονομικής προσαρμογής στο πλαίσιο της Διαδικασίας Υπερβολικού Ελλείμματος (Excessive Deficit Procedure – EDP).

Η επέκταση της NEC αφορά επενδύσεις που συμβάλλουν στην ενεργειακή μετάβαση και στην ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, μπορούν να θεωρηθούν επιλέξιμες επενδύσεις όπως:

• ανάπτυξη έργων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές,
• ενίσχυση και εκσυγχρονισμός των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας,
• διασυνδέσεις μεταξύ κρατών μελών,
• έργα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας,
• υποδομές υδρογόνου,
• εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας,
• έργα απανθρακοποίησης της βιομηχανικής παραγωγής,
• επενδύσεις ενεργειακής απόδοσης,
• υποδομές που μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.

Η διαδικασία ενεργοποίησης της ρήτρας

Η αξιοποίηση της NEC δεν είναι αυτόματη. Το κράτος μέλος οφείλει να:
1. Υποβάλει επίσημο αίτημα ενεργοποίησης της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής (η Ελλάδα το έπραξε).
2. Τεκμηριώσει ότι οι προτεινόμενες δαπάνες αφορούν επιλέξιμες επενδύσεις στους προβλεπόμενους τομείς.
3. Αποδείξει ότι η προσωρινή δημοσιονομική απόκλιση δεν θέτει σε κίνδυνο τη μεσοπρόθεσμη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους.
4. Υποβάλει τα σχετικά στοιχεία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία αξιολογεί το αίτημα.
5. Λάβει την έγκριση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης μετά από πρόταση της Επιτροπής.

Με βάση τις επίσημες ανακοινώσεις και δηλώσεις αξιωματούχων της Επιτροπής, η ρήτρα δεν αποτελεί γενική εξαίρεση για κάθε ενεργειακή δαπάνη. Η ευελιξία αφορά στοχευμένες επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια και την ενεργειακή μετάβαση. Δεν έχει σχεδιαστεί για να καλύπτει μόνιμες ή οριζόντιες παρεμβάσεις δημοσιονομικού χαρακτήρα, όπως γενικευμένες επιδοτήσεις τιμών ενέργειας, μειώσεις φόρων καυσίμων ή μέτρα στήριξης εισοδήματος χωρίς επενδυτικό χαρακτήρα.

Ελλάδα και Ιταλία, δύο διαφορετικές περιπτώσεις

Το ελληνικό αίτημα ακολούθησε τις ανακοινώσεις της Ιταλίας ότι προτίθεται και εκείνη να ενεργοποιήσει τη σχετική ρήτρα συμπεριλαμβάνοντας και μέτρα για την ενέργεια. Ωστόσο, τα δημοσιονομικά περιθώρια της Ιταλίας είναι περιορισμένα. Μάλιστα, το ρίσκο της αύξησης του χρέους της είναι σημαντικό.

Η επέκταση του μέτρου για την Ιταλία αφορά σε συνολικό πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο που εκτιμάται σε περίπου 34 δισ. ευρώ μέσω αυξημένου ελλείμματος. Η ιταλική κυβέρνηση προσανατολίζεται στην κατανομή του διαθέσιμου περιθωρίου κατά 0,6% του ΑΕΠ για ενεργειακές επενδύσεις και 0,9% του ΑΕΠ για αμυντικές δαπάνες. Η επιλογή αυτή ενέχει τον κίνδυνο η Ιταλία να παραμείνει υπό το καθεστώς της Διαδικασίας Υπερβολικού Ελλείμματος (Excessive Deficit Procedure – EDP).

Συνολικά, τη ρήτρα διαφυγής για αμυντικές δαπάνες ενεργοποίησαν ήδη 18 κράτη-μέλη με τελευταία την Ισπανία τον προηγούμενο Ιούνιο. Ωστόσο, τα αιτήματα Ελλάδας και Ιταλίας που συμπεριέλαβαν και δαπάνες ενέργειας δεν αναμένεται να είναι τα μοναδικά.