Ελλάδα και η Ιαπωνία βρίσκονται στις δύο άκρες της Ευρασίας. Όμως στον παγκόσμιο εμπορικό και γεωπολιτικό χάρτη η απόσταση που χωρίζει τις δύο χώρες εκμηδενιζεται. Για την Ελλάδα, ως κορυφαία ναυτιλιακή δύναμη, και για την Ιαπωνία, ως νησιωτική βιομηχανική οικονομία που εξαρτάται από τις εισαγωγές ενέργειας και πρώτων υλών, οι ανοικτές και ασφαλείς θαλάσσιες οδοί αποτελούν προϋπόθεση οικονομικής ευημερίας και εθνικής ασφάλειας.
Η ανάδειξη της Ιαπωνίας σε τιμώμενη χώρα της φετινής 90ής Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης φέρνει στο προσκήνιο μια στρατηγική σχέση που έχει αναβαθμιστεί τα τελευταία χρόνια και αποκτά μεγαλύτερη σημασία όσο η ασφάλεια των θαλασσών, της ενέργειας και των εφοδιαστικών αλυσίδων μετατρέπεται σε βασικό πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού.
Αυτό αποτυπώθηκε με σαφήνεια και στην πρόσφατη συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών Ελλάδας και Ιαπωνίας, στις 16 Ιουλίου στο Τόκιο. Ο Τακέσι Μοτέγκι και ο Γιώργος Γεραπετρίτης συμφώνησαν να ενισχύσουν τη συνεργασία στην οικονομική ασφάλεια, την άμυνα και την προστασία των θαλάσσιων οδών και, μεταξύ άλλων, υπογράμμισαν τη σημασία της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).
Κοινός παρονομαστής η θάλασσα
Η θάλασσα αποτελεί τον ισχυρότερο κοινό παρονομαστή της ελληνοϊαπωνικής σχέσης. Η Ελλάδα διαθέτει τη μεγαλύτερη εμπορική ναυτιλία στον κόσμο, ενώ η Ιαπωνία είναι μία από τις μεγαλύτερες εμπορικές, βιομηχανικές και εισαγωγικές οικονομίες, με ζωτική εξάρτηση από τις θαλάσσιες μεταφορές.
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ένωσης Ελλήνων Εφοπλιστών, ο ελληνόκτητος στόλος αντιπροσωπεύει το 19,1% της παγκόσμιας χωρητικότητας με βάση τη συνολική μεταφορική ικανότητα. Το ελληνικό μερίδιο φθάνει το 26% στα πετρελαιοφόρα και το 23% στα πλοία μεταφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου. Περισσότερο από το 98% της χωρητικότητας του ελληνόκτητου στόλου εξυπηρετεί το εμπόριο τρίτων χωρών, επιβεβαιώνοντας ότι η ελληνική ναυτιλία λειτουργεί ως κομμάτι της υποδομής της παγκόσμιας οικονομίας.
Για την Ιαπωνία, η απρόσκοπτη λειτουργία αυτής της υποδομής είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας, καθώς η χώρα καλύπτει με εισαγωγές περισσότερο από το 85% της ενεργειακής της κατανάλωσης. Ο πόλεμος στο Ιράν και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ δεν έθεσαν σε κίνδυνο μόνο την ενεργειακή τροφοδοσία της Ιαπωνίας. Επηρέασαν ταυτόχρονα ελληνόκτητα πλοία και τα πληρώματά τους, το κόστος των ναύλων και των ασφαλίστρων και, τελικά, τις τιμές της ενέργειας σε ολόκληρο τον κόσμο. Κατέδειξαν, με άλλα λόγια, ότι τα ζητήματα ασφάλειας της Ανατολικής Ασίας, της Μέσης Ανατολής και της Μεσογείου συνδέονται στενότερα απ’ όσο φαίνεται με μια πρώτη ματιά.
Η στρατηγική συνεργασία
Τον Ιανουάριο του 2023 Ελλάδα και Ιαπωνία αναβάθμισαν επισήμως τις σχέσεις τους σε στρατηγική εταιρική σχέση. Στην κοινή δήλωση που υπέγραψαν οι δύο πρωθυπουργοί δεσμεύθηκαν στην προστασία της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας, στην ειρηνική επίλυση των διαφορών και στην εφαρμογή της UNCLOS.
Το κείμενο συνέδεε ρητά την Ανατολική Μεσόγειο με την Ανατολική και τη Νότια Σινική Θάλασσα, απορρίπτοντας τις μονομερείς προσπάθειες αλλαγής του status quo με τη χρήση βίας ή εξαναγκασμού. Αναγνώριζε, επίσης, ότι η ασφάλεια του ευρωατλαντικού χώρου και του Ινδο-Ειρηνικού είναι αδιαχώριστες.
Βεβαίως, Ελλάδα και Ιαπωνία δεν αντιμετωπίζουν τις ίδιες άμεσες απειλές. Συγκλίνουν, όμως, στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τη διεθνή τάξη, δηλαδή ως ένα σύστημα στο οποίο οι θαλάσσιες διαφορές δεν επιλύονται με την ισχύ του ισχυρότερου και οι εμπορικές οδοί δεν μπορούν να μετατρέπονται σε εργαλεία πολιτικού καταναγκασμού.
Η νέα διεθνής παρουσία της Ιαπωνίας
Η Ιαπωνία έχει εγκαταλείψει σταδιακά τον πρωτίστως οικονομικό ρόλο που διαδραμάτιζε για δεκαετίες στη διεθνή σκηνή. Χωρίς να απομακρύνεται από τον μεταπολεμικό ειρηνικό προσανατολισμό της, αναλαμβάνει μεγαλύτερο βάρος στην ασφάλεια, ενισχύει τις αμυντικές της δυνατότητες και διευρύνει τις συνεργασίες της πέραν της παραδοσιακής συμμαχίας με τις ΗΠΑ.
Το 2024 έγινε η πρώτη χώρα του Ινδο-Ειρηνικού που υπέγραψε εταιρική σχέση ασφάλειας και άμυνας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η συμφωνία καλύπτει τη θαλάσσια ασφάλεια, την προστασία των θαλάσσιων οδών, την κυβερνοασφάλεια, το Διάστημα, τις υβριδικές απειλές και συνεργασίες μεταξύ αμυντικών βιομηχανιών.
Η μεγαλύτερη εξωστρέφεια της Ιαπωνίας αποτυπώνεται πλέον και στην αμυντική της βιομηχανία. Τον Απρίλιο του 2026, το Τόκιο πραγματοποίησε τη μεγαλύτερη χαλάρωση των - πολύ αυστηρών, μέχρι πρότινος- περιορισμών στις εξαγωγές αμυντικού υλικού εδώ και δεκαετίες. Επιπλέον, η Ιαπωνία συμμετέχει ενεργά και στο πρόγραμμα του νέου μαχητικού GCAP με τη Βρετανία και την Ιταλία και δείχνει ότι το Τόκιο θέλει να συμμετέχει πιο ενεργά στις διεθνείς αμυντικές αλυσίδες παραγωγής και να χρησιμοποιεί την τεχνολογική και βιομηχανική του ισχύ για να ενισχύει τις σχέσεις με χώρες που συμμερίζονται τις ίδιες αρχές ασφαλείας.
Αυτό δημιουργεί και μια πιο συγκεκριμένη ελληνοϊαπωνική προοπτική, καθώς η κοινή δήλωση του 2023 προβλέπει ρητά συνεργασία στον αμυντικό εξοπλισμό και την τεχνολογία, θέτοντας το πολιτικό και το θεσμικό πλαίσιο για να διερευνηθούν αυτές οι προοπτικές.
Η Ελλάδα ως ευρωπαϊκή γέφυρα
Η νέα στρατηγική κατεύθυνση της Ιαπωνίας έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, ως μέλος τόσο της ΕΕ όσο και του ΝΑΤΟ και ως χώρα με ισχυρό αποτύπωμα στη Μεσόγειο, στη ναυτιλία και στις ενεργειακές μεταφορές. Η Αθήνα μπορεί να λειτουργήσει ως μία από τις ευρωπαϊκές γέφυρες για το Τόκιο, προσφέροντας γεωγραφική θέση, ναυτιλιακή τεχνογνωσία και παρουσία στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής και των Βαλκανίων.
Στη σημερινή συγκυρία, Ευρώπη και Ιαπωνία έχουν κοινό συμφέρον στην ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων, στις κρίσιμες πρώτες ύλες και τεχνολογίες και στην προστασία του διεθνούς εμπορίου από τον οικονομικό εξαναγκασμό. Η συνεργασία αυτή επεκτείνεται στην προστασία υποθαλάσσιων καλωδίων, λιμένων και ενεργειακών εγκαταστάσεων, στην κυβερνοασφάλεια, στη διασφάλιση κρίσιμων πρώτων υλών και στη μείωση της εξάρτησης από ευάλωτες ή υπερβολικά συγκεντρωμένες αλυσίδες εφοδιασμού.
Από τις διακηρύξεις στην πράξη
Η στρατηγική σχέση Ελλάδας και Ιαπωνίας παραμένει μέχρι σήμερα περισσότερο ένα ισχυρό πλαίσιο παρά μια πλήρως ανεπτυγμένη συνεργασία. Υπάρχει, ωστόσο, ένα σημαντικό προηγούμενο επιχειρησιακής συνεργασίας. Το 2023 και το 2024 η Ελλάδα φιλοξένησε για παρατεταμένο διάστημα μεταγωγικά αεροσκάφη των ιαπωνικών Δυνάμεων Αυτοάμυνας, τα οποία είχαν αναπτυχθεί στην περιοχή στο πλαίσιο των επιχειρήσεων απομάκρυνσης Ιαπώνων πολιτών από το Ισραήλ και τον Λίβανο. Πρόκειται για μια πρακτική -αν και ελάχιστα προβεβλημένη- απόδειξη του ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει η Ελλάδα για την Ιαπωνία στην ευρύτερη περιοχή.
Η φετινή ΔΕΘ μπορεί, επομένως, να λειτουργήσει ως κάτι περισσότερο από μια μεγάλη βιτρίνα της ιαπωνικής οικονομίας και κουλτούρας. Μπορεί να αποτελέσει αφορμή για να περάσει η στρατηγική σχέση στο επόμενο στάδιο, με συγκεκριμένες συνεργασίες στη ναυτιλία, την οικονομική ασφάλεια, την τεχνολογία και την άμυνα. Σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής έντασης, η κοινή οπτική σε σειρά ζητημάτων μπορεί να μετατρέψει μια παραδοσιακά φιλική σχέση σε ουσιαστική στρατηγική συνεργασία.
