Δέκα χρόνια έχουν περάσει από το δημοψήφισμα του Brexit και οι Βρετανοί πολίτες παραμένουν έντονα διχασμένοι για το εάν η χώρα τους θα παραμείνει εκτός ΕΕ. Συγκεκριμένα έχει περάσει μία δεκαετία από το δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου 2016 και έξι χρόνια από την αποχώρηση της Βρετανίας από την ΕΕ και τις οικονομικές της δομές.
Το θέμα, ωστόσο, είναι ότι το δημοψήφισμα δεν επαναπροσδιόρισε μόνο τη σχέση της Βρετανίας με την ΕΕ, αλλά δημιούργησε και δύο νέες πολιτικές ταυτότητες -τους υποστηρικτές της Αποχώρησης (Leavers) και τους υποστηρικτές της Παραμονής (Remainers). Σχεδόν τα δύο τρίτα των Βρετανών αυτοπροσδιορίζονται είτε ως Leavers είτε ως Remainers και αυτές οι νέες ταυτίσεις είναι συχνά ισχυρότερες από τις παραδοσιακές πολιτικές κομματικές τους προτιμήσεις.
Αυτό σημαίνει πως το Brexit παραμένει μια ισχυρή υπενθύμιση ότι οι πολιτικές ταυτότητες μπορούν να επιβιώσουν περισσότερο από τα γεγονότα που τις δημιούργησαν και ότι, ως εκ τούτου, το ζήτημα της σχέσης της Βρετανίας με την Ευρώπη δεν έχει επιλυθεί.
Οι νέες πολιτικές ταυτότητες
Πριν από το 2016, κανείς δεν θεωρούσε τον εαυτό του Leaver ή Remainer και οι περισσότεροι άνθρωποι στη Βρετανία είχαν μόνο αδύναμες ή αμφίθυμες απόψεις για την ΕΕ. Ωστόσο, η πράξη της επιλογής στο δημοψήφισμα μετέτρεψε μια πολιτική προτίμηση σε κάτι πολύ βαθύτερα αισθητό.
Οι ταυτότητες του Brexit εξακολουθούν να διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον εαυτό τους, ο ένας τον άλλον και τον κόσμο γύρω τους, παρά το γεγονός ότι ζουν στο ίδιο οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον, όπως αναφέρουν πολιτικοί σχολιαστές. Για παράδειγμα, όσον αφορά τις αντιλήψεις για την οικονομία, οι Remainers είναι γενικά απαισιόδοξοι, ενώ οι Leavers τείνουν να είναι αισιόδοξοι. Επιπλέον, οι Remainers είναι πιο πιθανό να αποδίδουν τις οικονομικές δυσκολίες στο Brexit, ενώ οι Leavers τείνουν να τις αποδίδουν σε άλλες αιτίες.
Πολιτικά, αυτό έχει σημασία. Η βρετανική πολιτική μπορεί να φαίνεται κατακερματισμένη και ασταθής, όμως η ταυτότητα του Brexit εξακολουθεί να αποτελεί ισχυρό παράγοντα πρόβλεψης για τον τρόπο με τον οποίο οι ψηφοφόροι μετακινούνται μεταξύ κομμάτων.
Οι οικονομικές «πληγές»
Η οικονομία της Βρετανίας εκτιμάται ότι είναι κατά 6%-8% μικρότερη από ό,τι θα ήταν χωρίς την αποχώρηση από την ΕΕ, γεγονός που σημαίνει λιγότερες ευκαιρίες απασχόλησης. Η οικονομία θα είχε διαφορετικά αναπτυχθεί κατά περίπου δύο τρίτα της ποσοστιαίας μονάδας ταχύτερα κάθε χρόνο την τελευταία δεκαετία, σύμφωνα με αναλυτές.
Αυτό σημαίνει χαμηλότερες επενδύσεις, βραδύτερη αύξηση των μισθών και λιγότερες θέσεις εργασίας από όσες θα υπήρχαν διαφορετικά. Οι επιπτώσεις αυτές έχουν επηρεάσει δυσανάλογα ειδικά τις νεότερες γενιές που εισέρχονται στην αγορά εργασίας.
Αναλύσεις από το London School of Economics (LSE) έδειξαν επίσης ότι 16.400 επιχειρήσεις -το 14% των εξαγωγέων προς την ΕΕ- σταμάτησαν εντελώς να εξάγουν στην ΕΕ μεταξύ 2019 και 2023, ενώ η μείωση των εξαγωγών συγκεντρώθηκε κυρίως στις μικρότερες επιχειρήσεις.
Το οικονομικό ινστιτούτο National Institute of Economic and Social Research (NIESR) υπολογίζει ότι οι εξαγωγές ήταν κατά 16,9% χαμηλότερες και οι εισαγωγές κατά 16,1% μειωμένες σε σχέση με τα επίπεδα που θα αναμένονταν, με βάση τις θετικές τάσεις που είχαν διαμορφωθεί πριν από το 2016.
Αναφορικά με τις επιχειρηματικές επενδύσεις, παρέμειναν στάσιμες σε πραγματικούς όρους αμέσως μετά το 2016 και, κυρίως, υποχώρησαν αισθητά σε σχέση με διάφορες μετρήσεις των μακροπρόθεσμων τάσεων της βρετανικής οικονομίας, καθώς και σε σύγκριση με άλλες χώρες.
Κάποιοι υπολογισμοί που επικαλείται το BBC δείχνουν ότι οι επιχειρηματικές επενδύσεις υπολείπονται κατά 13% σε σχέση με την τάση που είχε διαμορφωθεί πριν από το δημοψήφισμα, κατά την περίοδο 1997-2016. Το NIESR και το κορυφαίο αμερικανικό ερευνητικό οικονομικό ίδρυμα National Bureau of Economic Research (NBER) καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι επιχειρηματικές επενδύσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι μειωμένες κατά 12%-13% σε σχέση με το επίπεδο στο οποίο θα βρίσκονταν εάν είχαν ακολουθήσει την αναμενόμενη πορεία, συγκρινόμενες με ένα αντιπροσωπευτικό σύνολο ανεπτυγμένων οικονομιών.
Εμπορικές συμφωνίες
Ωστόσο, ένα από τα πιθανά οφέλη του Brexit ήταν η δυνατότητα της Βρετανίας να συνάπτει δικές της εμπορικές συμφωνίες εκτός του πλαισίου της ΕΕ. Η συμφωνία Βρετανίας-Ινδίας ξεχωρίζει ως παράδειγμα όπου η χώρα προχώρησε σε μια συμφωνία που πιθανότατα δεν θα είχε επιτευχθεί μέσω της ΕΕ.
Η Βρετανία υπέγραψε επίσης την πρώτη «συμφωνία» για τον περιορισμό των επιπτώσεων των δασμών του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ. Ωστόσο, η ίδια η βρετανική κυβέρνηση εκτιμά ότι οι εμπορικές συμφωνίες που έχει υπογράψει η χώρα θα ενισχύσουν την οικονομική ανάπτυξη μόνο οριακά, κατά κλάσματα της ποσοστιαίας μονάδας σε βάθος δεκαετιών.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμη και ο πρώην πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ, ένθερμος υποστηρικτής της παραμονής στην ΕΕ και παλαιότερα υπέρμαχος ενός δεύτερου δημοψηφίσματος, υποστήριξε πρόσφατα ότι η Βρετανία έχει αποκομίσει κάποιο όφελος από τη δυνατότητα να εφαρμόζει δικούς του κανόνες για την τεχνητή νοημοσύνη. Όπως ανέφερε, αυτό θα έχει επιπτώσεις σε οποιαδήποτε μελλοντική προσπάθεια επιστροφής στην ΕΕ ή στην ενιαία αγορά.
Από την άλλη όμως, ενώ η ΕΕ έχει υπογράψει συμφωνία με τη Νότια Αμερική, τη συμφωνία Mercosur, η οποία παρέχει στους ευρωπαίους κατασκευαστές αυτοκινήτων πρόσβαση στη Βραζιλία - τη μεγαλύτερη αγορά της περιοχής και την έκτη μεγαλύτερη παγκοσμίως - με μηδενικούς δασμούς, η Βρετανία αντιμετωπίζει δασμό 35%.
Επιπλέον, αν και η Βρετανία πέτυχε την πρώτη και πιο ευνοϊκή συμφωνία για τον περιορισμό των επιπτώσεων των δασμών Τραμπ, η ΕΕ εξασφάλισε στη συνέχεια πολλά από τα ίδια οφέλη. Ο δασμός 10% είναι καλύτερος για τη Βρετανία σε σύγκριση με το 15% που ισχύει για την ΕΕ, όμως δεν υπάρχει ποσοτικός περιορισμός στις εξαγωγές ευρωπαϊκών αυτοκινήτων προς τις ΗΠΑ, ενώ για τη Βρετανία προβλέπεται ποσόστωση 100.000 οχημάτων.
Επιστροφή ξανά στην ΕΕ;
Οι δημοσκοπήσεις της κοινής γνώμης δείχνουν ότι η πλειοψηφία των πολιτών στη Βρετανία θεωρεί πλέον πως η αποχώρηση από την ΕE ήταν λάθος, ενώ περισσότερο από το 55% δηλώνει ότι θα ψήφιζε υπέρ της επιστροφής στην ΕΕ. Ειδικά, πάνω από το 80% των ψηφοφόρων ηλικίας 18 έως 25 ετών θα ψήφιζε υπέρ της επανένταξης στην ΕE, εάν του δινόταν η ευκαιρία.
Πρόσφατο άρθρο του Economist σημειώνει ότι για πρώτη φορά από το δημοψήφισμα του 2016, η προοπτική επανένταξης της Βρετανίας αρχίζει να αποκτά πολιτική υπόσταση στο εσωτερικό της χώρας, έστω κι αν ακόμη βρίσκεται μακριά από τον πυρήνα της επίσημης κυβερνητικής γραμμής.
Και αυτό, καθώς ολοένα και περισσότεροι πολιτικοί των Εργατικών αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής αίτησης επανένταξης, επιχειρώντας να εκφράσουν ένα σημαντικό κομμάτι της κοινωνίας που θεωρεί πλέον το Brexit λάθος επιλογή.
Ωστόσο, ο Economist ξεκαθαρίζει ότι μια πιθανή επανένταξη δεν θα ήταν ούτε εύκολη ούτε χωρίς όρους. Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όπως αναφέρει, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη Βρετανία ως έναν «δύσκολο εταίρο», που για δεκαετίες απαιτούσε εξαιρέσεις, ειδικά προνόμια και εκπτώσεις στις εισφορές της.
Θυμίζει δε, ότι το Λονδίνο είχε μείνει εκτός ευρώ και Σένγκεν, ενώ συχνά μπλόκαρε πρωτοβουλίες βαθύτερης ευρωπαϊκής ενοποίησης.
Τα επόμενα βήματα
Αυτό που προκύπτει με σαφήνεια από τα δεδομένα είναι ότι πολλοί Βρετανοί εξαγωγείς αγαθών, ιδιαίτερα οι μικρότερες επιχειρήσεις, δεν έχουν ακόμη προσαρμοστεί στο Brexit και ότι σε ορισμένους κλάδους η κατάσταση δεν παρουσιάζει βελτίωση.
Θα ευθυγραμμιστεί η Βρετανία με τις ΗΠΑ και την έμφαση που δίνουν στην τεχνολογία με περιορισμένη ρύθμιση, και ιδιαίτερα στην τεχνητή νοημοσύνη; Μπορεί μια στενότερη σχέση μεταξύ Βρετανίας και ΕΕ να συμβαδίσει με αυτή την επιλογή;
Η ΕΕ έχει απαντήσει στον νέο οικονομικό εθνικισμό με τη νομοθεσία «Made in Europe», η οποία ενδέχεται να απαιτεί ένα συγκεκριμένο ποσοστό εξαρτημάτων να παράγεται στην Ευρώπη. Δεν είναι σαφές εάν η Βρετανία θα περιλαμβάνεται ή όχι σε αυτή τη ρύθμιση. Μια πρώτη μεγάλη δοκιμασία θα είναι μια συμφωνία για την αποφυγή δασμών στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα μεταξύ Βρετανίας και ΕΕ στο τέλος του έτους.
Βρετανοί αξιωματούχοι πρότειναν πρόσφατα τη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς για το εμπόριο αγαθών με την ΕΕ, στο πλαίσιο της επόμενης φάσης της επαναπροσέγγισης μετά το Brexit. Ωστόσο, η ΕΕ υποστηρίζει ότι κάτι τέτοιο δεν είναι συμβατό με τις υφιστάμενες «κόκκινες γραμμές» της βρετανικής κυβέρνησης σχετικά με την ελευθερία μετακίνησης.
Τα συνδικάτα έχουν επίσης αλλάξει θέση, από την επιδίωξη επιστροφής στην τελωνειακή ένωση, πλέον αναζητούν μια συμφωνία τύπου Ελβετίας μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου.
