Μετά από 100 και πλέον ημέρες πολέμου στο Ιράν, ενός πολέμου του οποίου το ωστικό κύμα έγινε αισθητό σε όλη την υφήλιο, μια ειρηνευτική συμφωνία μοιάζει να είναι πιο κοντά από ποτέ. Με δεδομένο ότι το επίσημο τελικό κείμενο της συμφωνίας δεν έχει δημοσιοποιηθεί ακόμα, και ότι οι πληροφορίες για το περιεχόμενό του προέρχονται μόνο από διαρροές, το αμέσως επόμενο διάστημα θα χρειαστεί να αποσαφηνιστούν πολλά κρίσιμα σημεία.
Μέχρι στιγμής έχουν υπάρξει αμέτρητα πισωγυρίσματα και απρόοπτα στις διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, μια διαδικασία που στην τελευταία φάση της περιελάμβανε ακόμα και ανταλλαγή στρατιωτικών πυρών. Μερίδα αναλυτών, μάλλον δικαιολογημένα, σχολιάζει ότι η χρονική απόσταση μέχρι την Παρασκευή μοιάζει ακόμα μεγάλη… Ακόμα περισσότερο, αμφιβάλλουν για το κατά πόσο η συμφωνημένη περίοδος των 60 ημερών θα είναι παραγωγική και θα οδηγήσει, χωρίς άλλες καθυστερήσεις, σε μια μόνιμη και βιώσιμη επίλυση της σύγκρουσης.
Διαβάστε ακόμα - Συμφωνία ΗΠΑ με Ιράν: Ρήτρα «στο παρά πέντε» για Στενά του Ορμούζ - Δυσαρέσκεια στο Ισραήλ
Σε κάθε περίπτωση, με βάση όσα έχουν διαρρεύσει, βασικός άξονας αβεβαιότητας παραμένει το πυρηνικό και βαλλιστικό πρόγραμμα του Ιράν, οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες αυτό θα τερματιστεί και, ταυτόχρονα, η διαχείριση των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου της Τεχεράνης.
Ένας δεύτερος άξονας αβεβαιότητας αφορά την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, ο αποκλεισμός των οποίων διέχυσε τις συνέπειες του πολέμου στην παγκόσμια οικονομία.
Ο τρίτος άξονας αβεβαιότητας αφορά την περιφερειακή πολιτική του Ιράν, την υποστήριξη της Τεχεράνης προς οργανώσεις όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι, αλλά και την ευρύτερη εικόνα που θα διαμορφωθεί στο εξής στη Μέση Ανατολή.
Αναφορικά με τους δύο πρώτους άξονες, η αξιολόγηση της συμφωνίας θα είναι εφικτή μόνο όταν γίνει γνωστό το ακριβές κείμενο και οι επιμέρους όροι της. Για παράδειγμα, θα αξιολογηθεί αν προβλέπεται ένας αξιόπιστος και αποτελεσματικός μηχανισμός επιτήρησης των πυρηνικών δραστηριοτήτων της Τεχεράνης, ιδίως σε σύγκριση με την προηγούμενη συμφωνία από την οποία ο Ντόναλντ Τραμπ είχε αποφασίσει να αποχωρήσει μονομερώς το 2018.
Θα αξιολογηθούν, επίσης, οι όροι της αποκατάστασης της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ. Αν δηλαδή, σε αντίθεση με όσα ίσχυαν προ του πολέμου, θα υπάρχει κάποιο περιφερειακό σχήμα, με τη συμμετοχή ενδεχομένως και του Ιράν, που θα «διαχειρίζεται» τα Στενά.
Το marketing της συμφωνίας
Όπως έχει συμβεί με πολλά άλλα ζητήματα, έτσι και στις διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ο Αμερικανός Πρόεδρος βρήκε ευκαιρία να αναδείξει το πρόσωπό του. Από την πρώτη ημέρα του πολέμου, άλλοτε μεγαλόψυχος και διαλλακτικός και, άλλοτε αμείλικτος και ανυποχώρητος, υπήρξε πάντοτε φλύαρος. Αυτή τη φορά έσπευσε μέσω social media να «εξουσιοδοτήσει» προσωπικά το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, «χωρίς διόδια» όπως διευκρίνισε, σαν να επρόκειτο για ένα ζήτημα που βρισκόταν στη δική του διακριτική ευχέρεια, και όχι για μια κατάσταση που του επιβλήθηκε.
Η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ ήταν ελεύθερη πριν τον πόλεμο και, στην εξέλιξή του, το Ιράν κατάφερε να αποκλείσει την περιοχή. Η Τεχεράνη μετέτρεψε τον αποκλεισμό του Ορμούζ σε μοχλό πίεσης προς τις ΗΠΑ και τη διεθνή κοινότητα. Οι ΗΠΑ, αν και κατέστρωσαν διάφορα σχέδια για να επιβάλουν με στρατιωτικά μέσα το άνοιγμα των Στενών, εν τέλει υπαναχώρησαν, διαπιστώνοντας ότι το τίμημα θα ήταν πιθανώς δυσβάσταχτο, κι έτσι κινήθηκαν προς τη δεύτερη καλύτερη διαθέσιμη επιλογή, τον ναυτικό αποκλεισμό ο οποίος ξεκίνησε στις 13 Απριλίου.
Δύο μήνες μετά, το Ιράν διατηρεί την ικανότητα να επιβάλλει απαγόρευση ναυσιπλοΐας και με αυτό το πλεονέκτημα προσέρχεται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ξένοι αναλυτές αναρωτιούνται αν το άνοιγμα των Στενών που προανήγγειλε ο Ντόναλντ Τραμπ θα έχει μόνιμο χαρακτήρα ή αν οι αγορές θα πρέπει να προετοιμάζονται για πιθανές επαναλαμβανόμενες προσωρινές διακοπές κάθε φορά που οι διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν συναντούν δυσκολίες.
Διαστρέβλωση ή αντιστροφή της πραγματικότητας ενδεχομένως θα δούμε και σε άλλες πτυχές της προαναγγελθείσας συμφωνίας. Από την αμερικανική πλευρά για να προστατευτεί το γόητρο του Ντόναλντ Τραμπ και, από την ιρανική πλευρά για να «θωρακιστεί» η εικόνα του καθεστώτος. Όμως η συμφωνία θα κριθεί, εν τέλει, στην εφαρμογή της.
Στρατηγική υποχώρηση
Ανεξάρτητα από το πώς θα παρουσιαστεί επικοινωνιακά η συμφωνία από τις δύο πλευρές, στο τέλος θα γίνει ο απολογισμός και για το τι ακριβώς πέτυχαν οι ΗΠΑ έπειτα από τέσσερις μήνες πολέμου. Στα πρώτα στάδια της σύγκρουσης, Αμερικανοί και Ισραηλινοί αξιωματούχοι άφηναν να εννοηθεί ότι το ιρανικό καθεστώς αντιμετώπιζε υπαρξιακή απειλή. Ακούστηκαν σενάρια για εσωτερική αποσταθεροποίηση, ακόμη και για λαϊκή εξέγερση που θα οδηγούσε στην ανατροπή του. Σήμερα, το καθεστώς παραμένει στη θέση του και αποτελεί τον συνομιλητή με τον οποίο η Ουάσιγκτον διαπραγματεύεται τους όρους της επόμενης ημέρας. Οι Ιρανοί πολίτες δεν υφίστανται πουθενά στη δημόσια συζήτηση.
Αντίστοιχα, οι διακηρύξεις περί οριστικής εξάλειψης των πυρηνικών δυνατοτήτων του Ιράν δίνουν πλέον τη θέση τους σε νέες διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα, τον εμπλουτισμό ουρανίου και τους μηχανισμούς επιτήρησης. Με άλλα λόγια, η Ουάσιγκτον επιστρέφει σε ένα ζήτημα που υποτίθεται ότι είχε ήδη επιλύσει στρατιωτικά.
Η μεγαλύτερη μεταβολή, ωστόσο, αφορά το Ισραήλ. Στην έναρξη του πολέμου οι ΗΠΑ ευθυγραμμίστηκαν, τόσο σε επίπεδο ρητορικής όσο και σε επίπεδο στρατιωτικής δράσης, με τους βασικούς στόχους της ισραηλινής κυβέρνησης. Σήμερα, όμως, εμφανίζονται διατεθειμένες να προχωρήσουν σε συμφωνία με την Τεχεράνη χωρίς να έχουν επιτευχθεί οι περισσότεροι από αυτούς τους στόχους. Οι σχέσεις μεταξύ Τραμπ και Νετανιάχου έχουν επιδεινωθεί, ενώ από αμερικανικής πλευράς διαρρέουν σκοπίμως ακόμη και οι έντονοι και φορτισμένοι προσωπικοί διάλογοι μεταξύ των δύο ηγετών.
Η Ουάσιγκτον δείχνει προς το παρόν να έχει κατεβάσει σημαντικά τον πήχη των απαιτήσεών της, ανταλλάσσοντας τους αρχικούς φιλόδοξους στόχους με μια υπόσχεση για περαιτέρω διαπραγματεύσεις τους επόμενους δύο μήνες.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο της τελικής συμφωνίας, η περιφερειακή θέση του Ιράν έχει ενισχυθεί, ενώ εκείνη των ΗΠΑ έχει αποδυναμωθεί. Επιπλέον, η ανοικοδόμηση του Ιράν θα απαιτήσει τεράστιους πόρους, οι οποίοι αναμένεται να προέλθουν κυρίως από τα πετρελαϊκά έσοδα. Αν μέρος αυτών των κεφαλαίων κατευθυνθεί περισσότερο προς την Ευρώπη και την Ασία και λιγότερο προς τις ΗΠΑ, τότε η γεωπολιτική αποτίμηση του πολέμου ενδέχεται να αποδειχθεί ακόμη πιο δυσμενής για την Ουάσιγκτον από όσο δείχνει σήμερα. Επομένως, η επιτυχία ή η αποτυχία της συμφωνίας δεν θα κριθεί την ημέρα της υπογραφής της, αλλά τα επόμενα χρόνια.
Με βάση όσα είναι γνωστά σήμερα, δύσκολα μπορεί κανείς να αποκλείσει το ενδεχόμενο μιας νέας κρίσης ή ακόμη και ενός νέου πολέμου στο μέλλον. Πολλά από τα ζητήματα που οδήγησαν στη σύγκρουση παραμένουν ανοιχτά και μεταφέρονται στις διαπραγματεύσεις των επόμενων μηνών. Αν η σημερινή συμφωνία αποδειχθεί απλώς μια προσωρινή ανακωχή και όχι μια μόνιμη διευθέτηση, τότε η Μέση Ανατολή ενδέχεται να βρεθεί ξανά αντιμέτωπη με τα ίδια ακριβώς διλήμματα που οδήγησαν στον πόλεμο.
