Σε πλήρη εφαρμογή τίθεται από σήμερα 12 Ιουνίου σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση, το οποίο αναδιαμορφώνει το ευρωπαϊκό πλαίσιο διαχείρισης της μετανάστευσης και του ασύλου. Στην Ελλάδα, το νομοθετικό πλαίσιο για την ενσωμάτωση των προβλέψεων του Συμφώνου εγκρίθηκε από την Ολομέλεια της Βουλής στις 9 Ιουνίου, σηματοδοτώντας την προσαρμογή της χώρας στις νέες ευρωπαϊκές διαδικασίες για τον έλεγχο των συνόρων, την εξέταση αιτημάτων ασύλου και τις επιστροφές μεταναστών.
Η ελληνική νομοθεσία που ενσωματώνει το νέο Σύμφωνο στηρίζεται σε τέσσερις βασικούς άξονες: την εφαρμογή υποχρεωτικών διαδικασιών προελέγχου (screening) στα εξωτερικά σύνορα με αξιοποίηση του αναβαθμισμένου συστήματος Eurodac, την επιτάχυνση της εξέτασης των αιτημάτων ασύλου μέσω αυστηρότερων χρονοδιαγραμμάτων και συνοριακών διαδικασιών, την ενίσχυση του πλαισίου επιστροφών για όσους δεν δικαιούνται διεθνή προστασία και τη συνολική προσαρμογή της χώρας στο νέο ευρωπαϊκό μοντέλο διαχείρισης της μετανάστευσης, με έμφαση στην προστασία των συνόρων και τη στενότερη συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς οργανισμούς.
Ιδιαίτερη θέση στο νέο πλαίσιο κατέχει η συζήτηση για τη δημιουργία των λεγόμενων «return hubs», κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός Ε.Ε. για πρόσωπα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί τελεσίδικα. Όπως έχει δηλώσει ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης, η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία σε κοινή πρωτοβουλία για την προώθηση του σχεδίου, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες για την υπογραφή των πρώτων σχετικών συμφωνιών.
Η ενσωμάτωση του Συμφώνου στα υπόλοιπα κράτη-μέλη
Σύμφωνα με έκθεση προόδου που δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις αρχές Μαΐου, τα κράτη-μέλη έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στην εφαρμογή του Συμφώνου, με τους βασικούς πυλώνες του νέου συστήματος να έχουν πλέον τεθεί σε τροχιά λειτουργίας. Ωστόσο, η Επιτροπή επισημαίνει ότι απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες ώστε να ολοκληρωθούν όλα τα απαραίτητα στοιχεία πριν από την πλήρη επιχειρησιακή εφαρμογή του νέου πλαισίου.
Το Σύμφωνο, το οποίο υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2024, περιλαμβάνει δέκα αλληλένδετες νομοθετικές πράξεις και εισάγει ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα με ισχυρότερη προστασία των εξωτερικών συνόρων, νέες διαδικασίες ασύλου και μηχανισμούς που επιδιώκουν να εξισορροπήσουν την αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών με την ανάληψη ευθύνης για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
Η έκθεση καταγράφει πρόοδο σε όλα τα βασικά πεδία εφαρμογής. Τα περισσότερα κράτη-μέλη βρίσκονται εντός χρονοδιαγράμματος για την προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας τους, τη δημιουργία υποχρεωτικών διαδικασιών ελέγχου και ταυτοποίησης στα εξωτερικά σύνορα, καθώς και τη θέσπιση ανεξάρτητων μηχανισμών παρακολούθησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Παράλληλα, έχουν ενισχύσει τις δυνατότητές τους για τη διαχείριση μεταφορών αιτούντων άσυλο προς το κράτος-μέλος που είναι αρμόδιο για την εξέταση της αίτησής τους και για την υλοποίηση των υποχρεώσεων αλληλεγγύης που προβλέπει το νέο σύστημα.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Επιτροπή χαρακτηρίζει ως καθοριστικό βήμα την απόφαση του Συμβουλίου για τη δημιουργία της πρώτης ετήσιας «δεξαμενής αλληλεγγύης» (Annual Solidarity Pool), η οποία αποτελεί βασικό εργαλείο του νέου μηχανισμού κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών.
Παρά τη συνολική πρόοδο, η Κομισιόν επισημαίνει ότι παραμένουν σημαντικές εκκρεμότητες. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ολοκλήρωση και δοκιμή του νέου συστήματος Eurodac, της κεντρικής ευρωπαϊκής βιομετρικής βάσης δεδομένων που θα στηρίζει το Σύμφωνο, στη δημιουργία των αναγκαίων υποδομών για τις διαδικασίες ελέγχου και συνόρων, στην εφαρμογή μέτρων για την αποτροπή δευτερογενών μετακινήσεων και διαφυγών αιτούντων άσυλο, καθώς και στην πλήρη ενεργοποίηση των νέων κανόνων ευθύνης και μεταφορών.
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ακόμη ότι η αποτελεσματική λειτουργία του μηχανισμού αλληλεγγύης αποτελεί προϋπόθεση για την επιτυχία του νέου συστήματος και τονίζει ότι όλα τα κράτη-μέλη οφείλουν να συμβάλουν σύμφωνα με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τον Κανονισμό για τη Διαχείριση του Ασύλου και της Μετανάστευσης.
Στο πλαίσιο της υποστήριξης της μετάβασης στο νέο καθεστώς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνεργάζεται στενά με τα κράτη-μέλη και τους αρμόδιους ευρωπαϊκούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων η Υπηρεσία Ασύλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUAA), η eu-LISA, η Frontex, η Europol και ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. (FRA). Παράλληλα, έχει διαθέσει χρηματοδότηση ύψους 3 δισ. ευρώ για την εφαρμογή του Συμφώνου και τη στήριξη της προσωρινής προστασίας των εκτοπισμένων από την Ουκρανία.
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η έναρξη εφαρμογής του Συμφώνου στις 12 Ιουνίου δεν σηματοδοτεί την ολοκλήρωση της διαδικασίας, αλλά την έναρξη μιας νέας φάσης κατά την οποία τα κράτη-μέλη, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και οι οργανισμοί της Ένωσης θα συνεχίσουν να εργάζονται για την πλήρη επιχειρησιακή λειτουργία του νέου ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου και μετανάστευσης. Στο πλαίσιο αυτό, τον Οκτώβριο του 2026 η Επιτροπή θα εγκαινιάσει τον δεύτερο ετήσιο κύκλο αξιολόγησης της μεταναστευτικής πολιτικής, με τη δημοσίευση νέας ετήσιας έκθεσης για την κατάσταση του ασύλου και της μετανάστευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
10 + 1 Ερωτήσεις και Απαντήσεις για το νέο Σύμφωνο
Ακολουθούν οι βασικές ερωτήσεις και απαντήσεις για το τι αλλάζει στην πράξη με την εφαρμογή του Νέου Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και ποιες είναι οι σημαντικότερες επιπτώσεις του για την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά.
- Τι αλλάζει βασικά με το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση;
Το νέο Σύμφωνο εισάγει αυστηρότερους ελέγχους στα εξωτερικά σύνορα, ταχύτερες διαδικασίες ασύλου και επιστροφών, καθώς και υποχρεωτικό μηχανισμό ευρωπαϊκής αλληλεγγύης για τη στήριξη των κρατών πρώτης γραμμής, όπως η Ελλάδα. Το νέο Σύμφωνο ψηφίστηκε μόνο από τη Νέα Δημοκρατία, η οποία στήριξε το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο διεκδικώντας αυστηρότερη φύλαξη των συνόρων, ταχύτερες επιστροφές και μεγαλύτερη ευρωπαϊκή στήριξη για τις χώρες πρώτης γραμμής.
- Τι είναι το screening και ποιους αφορά;
Το screening είναι ο υποχρεωτικός αρχικός έλεγχος που εφαρμόζεται σε όλους όσοι εισέρχονται παράνομα στη χώρα, ανεξάρτητα από το αν υποβάλλουν αίτημα ασύλου. Περιλαμβάνει διαδικασίες ταυτοποίησης, υγειονομικού ελέγχου και εκτεταμένου ελέγχου ασφαλείας.
- Πόσο διαρκεί η διαδικασία screening;
Η διαδικασία ολοκληρώνεται εντός 7 ημερών στα σύνορα και εντός 3 ημερών στην ενδοχώρα.
- Τι συμβαίνει μετά την ολοκλήρωση του screening;
Μετά την ολοκλήρωση του screening, ο υπήκοος τρίτης χώρας οδηγείται είτε σε διαδικασία ασύλου, είτε σε διαδικασία επιστροφής, είτε σε διαδικασία μετεγκατάστασης σε άλλο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
- Ποιοι υπάγονται στις ταχείες διαδικασίες ασύλου στα σύνορα και τι ισχύει;
Στις ταχείες διαδικασίες ασύλου στα σύνορα υπάγονται κυρίως πρόσωπα που προέρχονται από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης ασύλου ή πρόσωπα που επιχειρούν να παραπλανήσουν τις εθνικές αρχές. Οι διαδικασίες αυτές ολοκληρώνονται υποχρεωτικά εντός 12 εβδομάδων. Κατά το διάστημα αυτό, ο αιτών δεν θεωρείται ότι έχει εισέλθει τυπικά στη χώρα, δεν έχει πρόσβαση στην αγορά εργασίας και τελεί υπό κράτηση ή αυστηρό περιορισμό.
- Τι προβλέπεται για όσους έχουν ισχυρό προσφυγικό προφίλ;
Οι αιτούντες με αυξημένες πιθανότητες χορήγησης διεθνούς προστασίας υπάγονται στην κανονική διαδικασία ασύλου, εισέρχονται νόμιμα στη χώρα και έχουν πρόσβαση στην εργασία, στην εκπαίδευση και στις λοιπές εγγυήσεις προστασίας.
- Τι συμβαίνει όταν απορρίπτεται μια αίτηση ασύλου;
Σε περίπτωση απόρριψης αίτησης ασύλου, εκδίδεται ταυτόχρονα απόφαση επιστροφής και ο απορριφθείς είτε αναχωρεί οικειοθελώς είτε απομακρύνεται αναγκαστικά από τις αρμόδιες αρχές.
- Ποιο είναι το βασικό όφελος της Ελλάδας από τον νέο μηχανισμό αλληλεγγύης;
Η Ελλάδα αποκτά θεσμοθετημένη ευρωπαϊκή στήριξη μέσω μετεγκαταστάσεων, χρηματοδότησης και επιχειρησιακής βοήθειας, ώστε να μην αντιμετωπίζει μόνη της αυξημένες μεταναστευτικές πιέσεις.
- Τι αλλάζει με τις υποχρεώσεις της Ελλάδας στο πλαίσιο του Κανονισμού Δουβλίνου;
Μέσα από τη συμφωνία με βασικές χώρες δευτερογενών ροών, όπως η Γερμανία, η Γαλλία, το Βέλγιο και η Ολλανδία, διαγράφονται οι εκκρεμείς περιπτώσεις επιστροφών έως την έναρξη εφαρμογής του νέου Συμφώνου για το Άσυλο και τη Μετανάστευση. Με τον τρόπο αυτό, η χώρα από τις 13 Ιουνίου μηδενίζει το βάρος παλαιών υποθέσεων και θωρακίζεται έναντι μελλοντικών μεταναστευτικών πιέσεων.
- Τι προβλέπεται για τα κέντρα επιστροφών (return hubs) εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Τα κέντρα επιστροφών (return hubs) είναι οργανωμένες δομές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις οποίες μπορούν να μεταφέρονται υπήκοοι τρίτων χωρών, των οποίων η αίτηση ασύλου έχει απορριφθεί ή για τους οποίους έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής. Στόχος τους είναι η αποτελεσματικότερη διαχείριση των επιστροφών και η αποτροπή της παράνομης παραμονής στην Ευρώπη. Το σχετικό θεσμικό πλαίσιο προβλέπεται από τον νέο Κανονισμό Επιστροφών της ΕΕ και συμπληρώνει το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση.
Η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, την Ολλανδία, την Αυστρία και τη Δανία σε κοινή ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για τη δημιουργία τέτοιων κέντρων. Στόχος των πέντε χωρών είναι η σύναψη των πρώτων συμφωνιών με τρίτες χώρες (Αφρική) εντός του 2026, ώστε οι νέες δομές να καταστούν λειτουργικές από το 2027.
- Τι προβλέπεται για τις ασφαλείς χώρες καταγωγής και τον νέο Κανονισμό Επιστροφών;
Η Ελλάδα έχει ήδη ενσωματώσει βασικές προβλέψεις του νέου ευρωπαϊκού Κανονισμού Επιστροφών, με στόχο την επιτάχυνση των διαδικασιών επιστροφής για πρόσωπα που δεν δικαιούνται διεθνή προστασία. Παράλληλα, διατηρείται και ενισχύεται η εφαρμογή της έννοιας των ασφαλών χωρών καταγωγής, στις οποίες περιλαμβάνονται η Αίγυπτος, το Πακιστάν και το Μπαγκλαντές.
Για τους υπηκόους των συγκεκριμένων χωρών, οι αιτήσεις ασύλου εξετάζονται με ταχύτερες διαδικασίες, καθώς τεκμαίρεται ότι στις χώρες αυτές δεν υφίσταται γενικευμένος κίνδυνος δίωξης ή σοβαρής βλάβης. Σε περίπτωση απόρριψης της αίτησης, ενεργοποιούνται άμεσα οι διαδικασίες επιστροφής, σύμφωνα με το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
