Η έννοια της «απάτητης παραλίας» επιστρέφει κάθε καλοκαίρι στο προσκήνιο. Εικόνες από γεμάτες ακτές, αυθαίρετες παρεμβάσεις σε προστατευόμενες περιοχές και ευαίσθητα οικοσυστήματα, οχήματα στον αιγιαλό και συγκρούσεις για τον δημόσιο χώρο επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο με την ίδια ένταση. Φέτος, η συζήτηση ανοίγει νωρίτερα και με πιο σαφές θεσμικό πλαίσιο, πριν ακόμη κορυφωθεί η τουριστική περίοδος.
Σε μια προσπάθεια να θωρακιστεί περαιτέρω το θεσμικό πλαίσιο, οι «απάτητες παραλίες» αυξάνονται πλέον σε 251, από 238 μέχρι σήμερα, μετά τη νέα Κοινή Υπουργική Απόφαση που διευρύνει τη λίστα των ακτών σε καθεστώς αυξημένης προστασίας, κυρίως εντός περιοχών Natura 2000.
Με την απόφαση, που υπέγραψαν στο τέλος της εβδομάδας οι υπουργοί Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Κυριάκος Πιερρακάκης, και Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, στη λίστα των «απάτητων παραλιών» εντάσσονται νέοι αιγιαλοί με ιδιαίτερη αισθητική, γεωμορφολογική ή οικολογική αξία. Στις περιοχές αυτές απαγορεύεται η παραχώρηση απλής χρήσης - δεν μπορούν δηλαδή να δοθούν για οργανωμένη εκμετάλλευση με ομπρέλες και ξαπλώστρες - ενώ τίθενται περιορισμοί και σε δραστηριότητες που μπορεί να επηρεάσουν τη μορφολογία και τη λειτουργία τους ως οικοσυστήματα.
Τι σημαίνει στην πράξη «απάτητη» παραλία
Η έννοια έχει μεγαλύτερο βάθος από μια απλή απαγόρευση. Οι «απάτητες παραλίες» δεν είναι χώροι χωρίς ανθρώπους, αλλά παραλίες χωρίς έντονη ανθρώπινη παρέμβαση. Είναι περιοχές όπου το οικοσύστημα - αμμοθίνες, βλάστηση, θαλάσσια ζωή- παραμένει λειτουργικό και δεν προσαρμόζεται στις ανάγκες της τουριστικής δραστηριότητας.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει περιορισμούς που δεν είναι πάντα αυτονόητοι: απουσία μηχανοκίνητων οχημάτων, απαγόρευση εγκαταστάσεων, περιορισμός οργανωμένων δραστηριοτήτων, έλεγχος θορύβου και χρήσεων που αλλοιώνουν τον χαρακτήρα της ακτής. Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια διαφορετική λογική διαχείρισης, όπου δεν «χωράνε όλα παντού».
Οι «απάτητες παραλίες» δεν συγκεντρώνονται σε μία μόνο περιοχή, αλλά απλώνονται σχεδόν σε όλη την ελληνική ακτογραμμή, κυρίως εντός περιοχών Natura 2000, από τις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα έως την Κρήτη, το Ιόνιο και επιλεγμένες ακτές της Πελοποννήσου, αλλά και σε περιοχές του Βορείου Αιγαίου, της Θράκης και της Μακεδονίας.
Πρόκειται κυρίως για ακτές με περιορισμένη έως σήμερα ανθρώπινη παρέμβαση και με έντονα φυσικά χαρακτηριστικά, όπως αμμοθίνες, ευαίσθητη παράκτια βλάστηση, θαλάσσια λιβάδια ποσειδωνίας και ζώνες αναπαραγωγής ειδών. Σε αρκετές περιπτώσεις συνδέονται και με γνωστά οικοσυστήματα, όπως οι παραλίες ωοτοκίας της θαλάσσιας χελώνας Caretta caretta στον κόλπο του Λαγανά, οι αμμοθίνες της Ελαφονήσου, τμήματα της νότιας ακτογραμμής της Κρήτης ή πιο απομονωμένες ακτές σε νησιά όπως η Αμοργός και η Κάρπαθος.
Το κοινό στοιχείο σε όλες αυτές τις περιοχές δεν είναι απλώς η φυσική ομορφιά, αλλά η οικολογική τους λειτουργία: πρόκειται για ακτές που «δουλεύουν» ως ζωντανά συστήματα, δηλαδή συγκρατούν την άμμο, προστατεύουν από τη διάβρωση, φιλοξενούν βιοποικιλότητα και επηρεάζονται άμεσα ακόμη και από μικρές παρεμβάσεις.
Το στοίχημα της εφαρμογής
Οι «απάτητες παραλίες» κρίνονται στην πράξη μέσα στην τουριστική περίοδο. Όταν αυξάνεται η πίεση, όταν εμφανίζονται οι πρώτες παρεμβάσεις, όταν η παρουσία του κόσμου γίνεται πιο έντονη. Εκεί φαίνεται αν υπάρχουν έλεγχοι, αν λειτουργούν οι μηχανισμοί επιτήρησης και αν το πλαίσιο έχει πραγματικό αντίκτυπο.
Η εμπειρία των προηγούμενων ετών δείχνει ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι η απουσία κανόνων, αλλά η εφαρμογή τους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι παραλίες που θεωρητικά προστατεύονται καταλήγουν να λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο όπως και οι υπόλοιπες, απλώς με διαφορετική ονομασία.
Τι συμβαίνει στο εξωτερικό
Η συζήτηση για την προστασία των ακτών στην Ελλάδα δεν είναι αποκομμένη από όσα συμβαίνουν διεθνώς. Τα τελευταία χρόνια, σε πολλές χώρες της Μεσογείου και της Ευρώπης, τα μέτρα για τον περιορισμό της πίεσης στις παραλίες έχουν γίνει πιο αυστηρά, καθώς η φθορά των παράκτιων οικοσυστημάτων γίνεται ολοένα και πιο ορατή.
Σε αυτό το πλαίσιο, η προστασία των ακτών έχει ήδη προχωρήσει σε πιο απαιτητικές μορφές. Στη Σαρδηνία, η Spiaggia Rosa στο νησί Budelli αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η πρόσβαση είναι πρακτικά απαγορευμένη, καθώς η ανθρώπινη παρουσία είχε οδηγήσει σε σταδιακή αλλοίωση του ίδιου του φυσικού τοπίου.
Στις Βαλεαρίδες νήσους στην Ισπανία, η προστασία της ποσειδωνίας έχει αλλάξει τον τρόπο που αντιμετωπίζονται οι ακτές. Τα θαλάσσια λιβάδια δεν θεωρούνται πλέον «εμπόδιο», αλλά βασικό στοιχείο προστασίας από τη διάβρωση και τη φθορά των παραλιών, οδηγώντας σε περιορισμούς σε αγκυροβόλια και χρήση.
Στη Γαλλία, η διαχείριση των ακτών έχει αποκτήσει θεσμική συνέχεια ήδη από το 1975, με τη δημιουργία του Conservatoire du littoral, ενός δημόσιου φορέα που αποκτά και προστατεύει παράκτιες εκτάσεις με στόχο να περιοριστεί η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη. Η λογική εκεί δεν περιορίζεται στη ρύθμιση της χρήσης, αλλά στη διατήρηση του ίδιου του φυσικού τοπίου πριν η υποβάθμιση γίνει μη αναστρέψιμη.
Για τη Μεσόγειο, το ζήτημα είναι ακόμη πιο πιεστικό. Πρόκειται για μία από τις πιο επιβαρυμένες τουριστικά περιοχές στον κόσμο, με παράκτια οικοσυστήματα που δέχονται ήδη πίεση από την κλιματική αλλαγή, τη διάβρωση και την εντατική χρήση.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι «απάτητες παραλίες» δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό μέτρο. Είναι μια προσπάθεια να τεθεί ένα όριο πριν αυτό χαθεί οριστικά.
Το καλοκαίρι θα δείξει γρήγορα τι σημαίνει αυτό στην πράξη. Αν στις ίδιες παραλίες που μπήκαν στη λίστα εμφανιστούν με ομπρέλες, πρόσβαση οχημάτων ή άλλες παρεμβάσεις, τότε η συζήτηση θα κλείσει από μόνη της. Αν όχι, θα είναι από τις λίγες περιπτώσεις όπου ένα μέτρο δεν έμεινε μόνο ως πρόθεση, αλλά εφαρμόστηκε και στην πράξη.
