Με αυστηρότερους κανόνες, σαφές χρονοδιάγραμμα και διευρυμένο κύκλο ευθυνών, το πλαίσιο για τα ακαθάριστα οικόπεδα αλλάζει φέτος, βάζοντας πιο συγκεκριμένους όρους σε μια υποχρέωση που μέχρι τώρα άφηνε κενά.
Ο Ν. 5281/2026 και η Κοινή Υπουργική Απόφαση που τον συνοδεύει (ΦΕΚ Β’ 2323/24.04.2026) δεν περιορίζονται σε διορθώσεις, αλλά επιχειρούν να βάλουν τέλος σε ένα καθεστώς όπου η ευθύνη συχνά έμενε «στον αέρα», οι προθεσμίες μετακινούνταν και οι έλεγχοι γίνονταν αποσπασματικά.
Η πρώτη μεγάλη τομή αφορά στο ποιος θεωρείται υπόχρεος. Η ευθύνη δεν βαραίνει πλέον μόνο τον ιδιοκτήτη, αλλά επεκτείνεται σε όποιον κάνει χρήση του ακινήτου: νομέας, μισθωτής, υπομισθωτής ή επικαρπωτής. Η διάταξη αυτή έχει πρακτικό αποτέλεσμα σε καθημερινές περιπτώσεις. Για παράδειγμα, ένα οικόπεδο που χρησιμοποιείται από επιχείρηση ως αποθηκευτικός χώρος ή parking δεν μπορεί πλέον να «κρύβεται» πίσω από την ιδιοκτησία. Υπεύθυνος θεωρείται αυτός που το χρησιμοποιεί και, ελλείψει αυτού, ο ιδιοκτήτης. Αν υπάρχουν περισσότεροι, η ευθύνη είναι κοινή.
Σημαντική είναι και η αποσαφήνιση του τι σημαίνει «οικείος δήμος». Δεν πρόκειται για τον δήμο κατοικίας, αλλά για τον δήμο όπου βρίσκεται το ακίνητο. Εκεί θα γίνει ο έλεγχος, εκεί θα επιβληθεί το πρόστιμο και εκεί, αν χρειαστεί, θα παρέμβει ο δήμος για καθαρισμό.
Το νέο πλαίσιο ξεκαθαρίζει επίσης πού εφαρμόζεται. Δεν αφορά μόνο τα οικόπεδα εντός σχεδίου, αλλά επεκτείνεται σε περιοχές εντός οικισμών, σε ζώνες έως 100 μέτρων γύρω από αυτούς, αλλά και σε εκτός σχεδίου γήπεδα με κτίσμα. Με άλλα λόγια, η υποχρέωση αγγίζει πλέον και περιπτώσεις που μέχρι σήμερα έμεναν εκτός ελέγχου.
Μέχρι πότε πρέπει να γίνονται καθαρισμοί οικοπέδων
Η προθεσμία αποκτά ενιαίο χαρακτήρα. Από 1η Απριλίου έως 15 Ιουνίου οι υπόχρεοι πρέπει να έχουν ολοκληρώσει τον καθαρισμό και να έχουν υποβάλει τη σχετική δήλωση στην ηλεκτρονική πλατφόρμα του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, στο Εθνικό Μητρώο. Η δήλωση είναι μία ανά ακίνητο, ακόμη κι αν υπάρχουν περισσότεροι υπόχρεοι. Από εκεί και πέρα, η υποχρέωση δεν τελειώνει. Ο χώρος πρέπει να διατηρείται καθαρός μέχρι το τέλος της αντιπυρικής περιόδου, στις 31 Οκτωβρίου. Η έννοια της «συντήρησης» εισάγεται ρητά, και σημαίνει ότι ο καθαρισμός δεν είναι μια εφάπαξ εργασία αλλά συνεχής υποχρέωση.
Ο καθαρισμός, μάλιστα, δεν περιορίζεται στην αποψίλωση. Περιλαμβάνει απομάκρυνση ξερών δέντρων και κλαδιών, καθαρισμό από πευκοβελόνες, φύλλα και ξερά χόρτα, αραίωση θάμνων, αλλά και απομάκρυνση εύφλεκτων υλικών, από παλιά έπιπλα μέχρι δοχεία καυσίμων. Η εικόνα ενός «καθαρού» οικοπέδου αλλάζει. Δεν αρκεί να είναι κομμένο το χορτάρι αλλά πρέπει να έχει απομακρυνθεί κάθε πιθανή καύσιμη ύλη.
Παράλληλα, εισάγονται πιο σαφείς εξαιρέσεις. Γεωργικές καλλιέργειες, ακόμη και σε αγρανάπαυση, δεν θεωρούνται εγκαταλελειμμένα οικόπεδα, ενώ το ίδιο ισχύει για βοσκήσιμες εκτάσεις. Εξαιρούνται επίσης διαμορφωμένοι και συντηρημένοι κήποι, καθώς και χώροι που είναι πρακτικά απρόσιτοι. Η διάκριση αυτή επιχειρεί να ξεχωρίσει την πραγματική εγκατάλειψη από τη νόμιμη χρήση της γης.
Ποιός θα έχει την ευθύνη για τα υπολείμματα
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το τι γίνεται με τα υπολείμματα. Το νέο πλαίσιο μεταφέρει ξεκάθαρα την ευθύνη στον πολίτη. Η συλλογή και μεταφορά των χόρτων και των κλαδιών δεν αποτελεί υποχρέωση του δήμου, αλλά του πολίτη. Ο δήμος υποδεικνύει τα σημεία απόθεσης, με βάση τον κανονισμό καθαριότητας, αλλά δεν αναλαμβάνει ο ίδιος τη διαχείριση. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ο καθαρισμός δεν ολοκληρώνεται αν τα υπολείμματα παραμείνουν στο οικόπεδο.
Στο ίδιο πλαίσιο, οι δήμοι αποκτούν ενισχυμένο ρόλο. Υποχρεούνται να ενημερώνουν τους πολίτες πριν την έναρξη της περιόδου, να πραγματοποιούν δειγματοληπτικούς ελέγχους από τα μέσα Ιουνίου έως το τέλος Οκτωβρίου και να δίνουν προτεραιότητα σε περιοχές με αυξημένο κίνδυνο, όπως ζώνες κοντά σε δάση, σχολεία ή περιοχές με ιστορικό πυρκαγιών. Αν διαπιστωθεί παράβαση, μπορούν να προχωρήσουν σε αυτεπάγγελτο καθαρισμό και να καταλογίσουν το κόστος στον υπόχρεο. Μάλιστα, αν δεν έχει υποβληθεί δήλωση, θεωρείται ότι υπάρχει συναίνεση για την παρέμβαση.
Τι αλλάζει στα πρόστιμα
Τα πρόστιμα αλλάζουν κατεύθυνση και αυτό αποτυπώνεται καθαρά και στα ποσά. Η μη δήλωση κοστίζει πλέον λιγότερο από πριν, ενώ ο μη καθαρισμός γίνεται αισθητά ακριβότερος. Για ακαθάριστο οικόπεδο επιβάλλεται 1 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο, με ελάχιστο τα 200 ευρώ και ανώτατο όριο τα 2.000 ευρώ, όταν μέχρι τώρα το πρόστιμο ήταν 0,50 ευρώ ανά τετραγωνικό. Αυτό σημαίνει ότι για ένα οικόπεδο 500 τετραγωνικών το πρόστιμο διπλασιάζεται από τα 250 στα 500 ευρώ, ενώ σε μεγαλύτερες εκτάσεις φτάνει πλέον γρήγορα στο «ταβάνι» των 2.000 ευρώ.
Την ίδια στιγμή, η μη υποβολή δήλωσης παύει να τιμωρείται οριζόντια. Το ενιαίο πρόστιμο των 1.000 ευρώ που ίσχυε μειώνεται και διαφοροποιείται: διαμορφώνεται στα 500 ευρώ όταν δεν έχει γίνει ούτε καθαρισμός ούτε δήλωση και στα 100 ευρώ όταν ο χώρος έχει καθαριστεί αλλά δεν έχει δηλωθεί . Με αυτόν τον τρόπο διαχωρίζεται για πρώτη φορά η διοικητική παράλειψη από τον πραγματικό κίνδυνο.
Αλλαγή υπάρχει και στις περιπτώσεις ψευδούς δήλωσης. Μέχρι σήμερα προβλεπόταν ποινή φυλάκισης τουλάχιστον δύο ετών και χρηματικό πρόστιμο που κυμαινόταν από 12.600 έως και 54.000 ευρώ. Πλέον, το πλαίσιο γίνεται πιο συγκεκριμένο αλλά ηπιότερο: η ποινή φυλάκισης ορίζεται σε έξι μήνες και το χρηματικό πρόστιμο στα 5.000 ευρώ.
Παράλληλα, εισάγεται μηχανισμός συμμόρφωσης. Αν ο υπόχρεος καθαρίσει το οικόπεδο μετά τον έλεγχο και μέσα στην προθεσμία ένστασης, το πρόστιμο για μη καθαρισμό μειώνεται κατά 50%. Αντίθετα, αν δεν υπάρξει συμμόρφωση, ο δήμος μπορεί να προχωρήσει σε αυτεπάγγελτο καθαρισμό και να καταλογίσει στον ιδιοκτήτη όχι μόνο το πρόστιμο, αλλά και το κόστος των εργασιών και της απομάκρυνσης των υλικών.
Το νέο πλαίσιο βάζει σαφείς κανόνες σε ένα πεδίο που μέχρι σήμερα λειτουργούσε με ασάφειες. Οι υποχρεώσεις προσδιορίζονται με ακρίβεια, οι προθεσμίες είναι συγκεκριμένες και οι κυρώσεις συνδέονται περισσότερο με την πραγματική κατάσταση του οικοπέδου. Το πώς θα εφαρμοστεί στην πράξη θα φανεί τους επόμενους μήνες, κυρίως στο επίπεδο των ελέγχων και της ανταπόκρισης των δήμων.
