Με σαφείς κατευθύνσεις για το πού θα συγκεντρωθεί η βιομηχανική δραστηριότητα τα επόμενα χρόνια τίθεται σε εφαρμογή το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τη Βιομηχανία. Από τα Οινόφυτα και τη Θεσσαλονίκη έως την Κοζάνη, την Πάτρα και την Αλεξανδρούπολη, ο νέος σχεδιασμός αποτυπώνει τους βασικούς παραγωγικούς πόλους της χώρας, τις περιοχές όπου προβλέπεται περαιτέρω ανάπτυξη της μεταποίησης και εκείνες στις οποίες επιδιώκεται διαφορετικός παραγωγικός προσανατολισμός.
Οι αλλαγές δεν αφορούν μόνο το πού και με ποιους όρους θα μπορούν να εγκαθίστανται νέες βιομηχανικές μονάδες και δραστηριότητες logistics. Αφορούν και την οργάνωση περιοχών όπου η βιομηχανία έχει ήδη αναπτυχθεί σε μεγάλη κλίμακα, την αξιοποίηση των μεταφορικών υποδομών και τη δημιουργία νέων οργανωμένων υποδοχέων, με τον σχεδιασμό να έχει χρονικό ορίζοντα έως το 2040.
Το Ειδικό Χωροταξικό για την Βιομηχανία επιχειρεί να προσδιορίσει τις περιοχές στις οποίες θα μπορεί να αναπτυχθεί η παραγωγική δραστηριότητα της επόμενης δεκαπενταετίας αντιμετωπίζοντας για πρώτη φορά βιομηχανία και εφοδιαστική αλυσίδα στο ίδιο χωρικό σύστημα.
Η βασική κατεύθυνση είναι η σταδιακή μεταφορά της νέας δραστηριότητας προς οργανωμένες περιοχές και η αντιμετώπιση των μεγάλων άτυπων βιομηχανικών συγκεντρώσεων που δημιουργήθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες. Το ίδιο το κείμενο αναγνωρίζει ότι η μεμονωμένη εγκατάσταση μονάδων εκτός οργανωμένων υποδοχέων εξακολουθεί να αποτελεί τον κανόνα και ότι μέχρι σήμερα το χαμηλότερο κόστος της εκτός σχεδίου εγκατάστασης λειτουργούσε υπέρ αυτού του μοντέλου.
Οι κατευθύνσεις, ωστόσο, δεν είναι ίδιες για ολόκληρη τη χώρα. Το νέο πλαίσιο εξειδικεύει τον σχεδιασμό ανά περιοχή, ανάλογα με την υφιστάμενη παραγωγική βάση, τις υποδομές και τις δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης.
Οινόφυτα: Οργάνωση και επέκταση της μεγαλύτερης βιομηχανικής ζώνης
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ευρύτερη περιοχή των Οινοφύτων. Η ζώνη Θήβας - Ριτσώνας - Οινοφύτων παραμένει στον νέο σχεδιασμό ένας από τους σημαντικότερους βιομηχανικούς χώρους της χώρας. Το νέο πλαίσιο προβλέπει ότι θα συνεχίσει να έχει κεντρικό ρόλο και βλέπει μάλιστα προοπτική επέκτασής της προς τη Χαλκίδα, με στόχο μεταξύ άλλων την προσέλκυση επιχειρήσεων έντασης τεχνολογίας.
Η διαφορά είναι ότι ο σχεδιασμός επιχειρεί να οργανώσει μια περιοχή στην οποία η παραγωγή αναπτύχθηκε για πολλά χρόνια πολύ γρηγορότερα από τις υποδομές και τον πολεοδομικό σχεδιασμό.
Κομβικό ρόλο αποδίδει στο Επιχειρηματικό Πάρκο Εξυγίανσης Οινοφύτων, το οποίο αναμένεται να καλύψει μεγάλο μέρος της ζήτησης για νέες εγκαταστάσεις. Ταυτόχρονα, όμως, το ίδιο το Χωροταξικό εκτιμά ότι η ζήτηση για κατάλληλη βιομηχανική γη θα συνεχίσει να αυξάνεται. Για τη Στερεά Ελλάδα υπολογίζει ανάγκες περίπου 7.900 στρεμμάτων για τη δεκαετία έως το 2032, όταν οι σημερινοί οργανωμένοι υποδοχείς μπορούν να προσφέρουν περίπου 1.000 στρέμματα αχρησιμοποίητης γης.
Στον ίδιο σχεδιασμό εντάσσονται και οι μεγάλες μεταφορικές υποδομές. Ο αυτοκινητόδρομος Ελευσίνας - Οινοφύτων, η προοπτική εμπορευματικής σιδηροδρομικής σύνδεσης και η περαιτέρω οργάνωση του επιχειρηματικού πάρκου θεωρούνται απαραίτητα για την υποστήριξη τόσο των υφιστάμενων όσο και των νέων δραστηριοτήτων.
Στην περίπτωση των Οινοφύτων, επομένως, ο στόχος δεν είναι να μετακινηθεί η βιομηχανία από μια περιοχή όπου έχει ήδη δημιουργηθεί ισχυρή παραγωγική βάση, αλλά να οργανωθεί καλύτερα η υπάρχουσα συγκέντρωση και να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για την υποδοχή νέων επενδύσεων.
Αλεξανδρούπολη: Νέος χώρος για βιομηχανία και logistics
Διαφορετική είναι η περίπτωση της Αλεξανδρούπολης. Το ΕΧΠ-Β χαρακτηρίζει την ευρύτερη περιοχή ως πόλο επέκτασης της βιομηχανίας, με το λιμάνι να αποκτά κεντρικό ρόλο λόγω της σημασίας του για την εφοδιαστική, την ενέργεια και τη γεωπολιτική θέση της περιοχής.
Ο σχεδιασμός προβλέπει μία ευρεία περιοχή ανάπτυξης που κινείται προς την Κομοτηνή και μία δεύτερη βορειότερα, γύρω από υφιστάμενες συγκεντρώσεις στους δήμους Διδυμοτείχου, Σουφλίου και Ορεστιάδας. Παράλληλα, καταγράφεται επενδυτικό ενδιαφέρον για νέες μονάδες μέσα στη ΒΙΠΕ Αλεξανδρούπολης.
Η βιομηχανική ανάπτυξη της περιοχής σχεδιάζεται έτσι σε μεγαλύτερη γεωγραφική κλίμακα. Αλεξανδρούπολη και Κομοτηνή συνδέονται χωρικά, ενώ η πρώτη ενισχύεται τόσο ως παραγωγικός κόμβος όσο και ως πύλη εμπορευμάτων προς τη βαλκανική και ευρωπαϊκή ενδοχώρα.
Κοζάνη: Η παραγωγική μετάβαση μετά τον λιγνίτη
Στη Δυτική Μακεδονία το βασικό ζητούμενο είναι διαφορετικό, καθώς ο νέος σχεδιασμός καλείται να υποστηρίξει την παραγωγική δραστηριότητα σε μια περιοχή που βρίσκεται ήδη σε διαδικασία απολιγνιτοποίησης.
Σήμερα η ανάπτυξη συγκεντρώνεται κυρίως στον άξονα Πτολεμαΐδα - Ποντοκώμη - Κοίλα - Κοζάνη. Το Χωροταξικό αναγνωρίζει ότι η απολιγνιτοποίηση αλλάζει σημαντικά την οικονομική βάση της Περιφέρειας και θεωρεί αναγκαία την ενίσχυση νέων μεταποιητικών δραστηριοτήτων γύρω από την Κοζάνη ώστε να αντισταθμιστεί η εξασθένηση του ενεργειακού συμπλέγματος.
Ειδικά για το δίπολο Πτολεμαΐδας - Κοζάνης, το κείμενο αναφέρεται στον αναγκαίο μετασχηματισμό των δραστηριοτήτων που συνδέονταν μέχρι σήμερα με την εξόρυξη και την ενέργεια, ενώ προβλέπει ότι η ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης θα εξακολουθήσει να λειτουργεί ως βιομηχανικός πόλος και περιοχή επέκτασης της παραγωγής.
Χαρακτηριστική είναι και η κατεύθυνση να εξεταστεί, για τη δημιουργία νέων οργανωμένων υποδοχέων, η αξιοποίηση εκτάσεων στις οποίες οι εξορυκτικές δραστηριότητες έχουν πλέον σταματήσει.
Στην Κοζάνη, συνεπώς, το ζητούμενο δεν είναι τόσο η οργάνωση μιας παραγωγικής δραστηριότητας που αναπτύσσεται, όσο η σταδιακή αντικατάσταση μέρους της οικονομικής δραστηριότητας που συνδεόταν επί δεκαετίες με τον λιγνίτη.
Θεσσαλονίκη: Έμφαση στην υψηλή τεχνολογία και μεταφορά δραστηριοτήτων προς τις γύρω περιοχές
Στη Θεσσαλονίκη το μοντέλο είναι διαφορετικό. Η περιοχή παραμένει ένας από τους δύο μεγαλύτερους παραγωγικούς και εφοδιαστικούς πόλους της χώρας, όμως το Χωροταξικό προβλέπει περισσότερο επιλεκτική ανάπτυξη.
Στην ίδια την Περιφερειακή Ενότητα δίνεται έμφαση στην προσέλκυση μονάδων υψηλής τεχνολογίας, υψηλής εξειδίκευσης και γνώσης. Την ίδια στιγμή, δραστηριότητες που δεν χρειάζεται να βρίσκονται μέσα στο μητροπολιτικό σύστημα κατευθύνονται προς όμορες Περιφερειακές Ενότητες.
Γύρω από τη Θεσσαλονίκη ο σχεδιασμός περιλαμβάνει μια ευρύτερη περιοχή βιομηχανικής δραστηριότητας που συνδέεται με το Κιλκίς και επεκτείνεται προς Γιαννιτσά, Σκύδρα, Βέροια, Αλεξάνδρεια, Νάουσα και Σέρρες. Η Θεσσαλονίκη διατηρεί τον ρόλο της ως εμπορευματική πύλη προς τα Βαλκάνια, χωρίς όμως ο σχεδιασμός να προβλέπει ότι το σύνολο των νέων δραστηριοτήτων θα πρέπει να συγκεντρωθεί εκεί.
Πάτρα: Ενίσχυση του ρόλου της στη βιομηχανία και τα logistics
Στο νέο σχεδιασμό ενισχυμένο ρόλο αποκτά και η Πάτρα. Η Αχαΐα κατατάσσεται τόσο στις ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες περιοχές για τη βιομηχανία όσο και στην κατηγορία των μεγάλων εφοδιαστικών κέντρων και πυλών εισόδου.
Η Πάτρα και η ευρύτερη περιοχή της χαρακτηρίζονται πόλος εντατικοποίησης της βιομηχανίας, με βασικά πλεονεκτήματα το λιμάνι, τη σύνδεση με την ΠΑΘΕ και την Ιόνια Οδό και την παρουσία του Πανεπιστημίου. Παράλληλα, η υφιστάμενη παραγωγική δραστηριότητα εκτείνεται από τη ΒΙΠΕ Πατρών και το ΒΙΟΠΑ Γλαύκου έως το Ρίο, το Αίγιο και την περιοχή του Δρεπάνου.
Η κατεύθυνση για την περιοχή είναι η καλύτερη σύνδεση των παραγωγικών δραστηριοτήτων με τις μεταφορικές υποδομές και την εφοδιαστική, αλλά και η αξιοποίηση των ερευνητικών υποδομών του Πανεπιστημίου.
Η Αττική παραμένει κυρίαρχη, αλλά ο στόχος είναι η σταδιακή αποκέντρωση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η Αττική. Για τις ανάγκες της βιομηχανίας και της εφοδιαστικής, η οικονομική επιρροή της δεν σταματά στα διοικητικά της όρια αλλά επεκτείνεται στα Οινόφυτα και τη Βοιωτία, στη Χαλκίδα και στην Κορινθία. Το ίδιο το Χωροταξικό επισημαίνει ότι η εγκατάσταση βιομηχανιών και δραστηριοτήτων εφοδιαστικής σε γειτονικές περιοχές, όπως τα Οινόφυτα και η Κορινθία, συνδέεται με την εγγύτητα στην Αττική αλλά και με τους περιορισμούς που ισχύουν στο λεκανοπέδιο για δραστηριότητες υψηλής όχλησης.
Παράλληλα, τίθεται ως στόχος η σταδιακή αποκέντρωση από την Αττική δραστηριοτήτων που δεν εξαρτώνται από το μητροπολιτικό περιβάλλον και η ανάπτυξη άλλων περιοχών που θα μπορούν να προσελκύσουν μεγαλύτερο μέρος της μεταποίησης.
Τα σημερινά μεγέθη δείχνουν πόσο δύσκολη είναι αυτή η μετατόπιση. Το 2019 η Αττική συγκέντρωνε το 40,2% της μεταποιητικής δραστηριότητας της χώρας, ενώ στην εφοδιαστική το μερίδιό της έφτανε στο 79,5% της συνολικής προστιθέμενης αξίας του κλάδου, από 65,4% το 2010.
Το νέο Χωροταξικό δεν επιχειρεί, επομένως, να κατανείμει ομοιόμορφα τη βιομηχανική δραστηριότητα σε ολόκληρη τη χώρα. Διατηρεί και ενισχύει μεγάλους υφιστάμενους πόλους, προβλέπει την καλύτερη οργάνωση περιοχών όπου η βιομηχανία αναπτύχθηκε χωρίς αντίστοιχο χωρικό σχεδιασμό και δίνει περιθώρια ανάπτυξης σε περιοχές που διαθέτουν λιμάνια, μεταφορικά δίκτυα, πρώτες ύλες, εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό ή βρίσκονται μπροστά στην ανάγκη παραγωγικού μετασχηματισμού.
