Βρισκόμαστε στο τέλος Ιουλίου του 2026 και το τοπίο ευθύνης στο ΟΣΔΕ μόλις άλλαξε ριζικά. Την Τρίτη 21 Ιουλίου η Βουλή ψήφισε, ως προσθήκη σε ένα άσχετο ως προς το αντικείμενο νομοσχέδιο για τον Προσωπικό Βοηθό των ατόμων με αναπηρία, μια διάταξη που για πρώτη φορά αποδίδει επώνυμη διοικητική ευθύνη σε όποιον υποβάλλει την Ενιαία Αίτηση Ενίσχυσης έναντι αμοιβής.
Κέντρα Υποβολής Δηλώσεων (ΚΥΔ), γεωπόνοι και λοιποί γεωτεχνικοί, λογιστές αποκτούν πλέον, πέρα από την αμοιβή τους, πρόστιμα, αποκλεισμούς και συνυπευθυνότητα με τον παραγωγό. Η ένταση είναι προφανής, καθώς το πλαίσιο ευθύνης θεσπίζεται για την ΕΑΕ του 2026 την ίδια στιγμή που η παραγωγική υποδομή ακόμη στήνεται.
Τι αλλάζει στην ευθύνη
Μέχρι σήμερα την αίτηση την υπέγραφε και την ευθύνη την έφερε αποκλειστικά ο παραγωγός. Με το νέο άρθρο 63Α που προστίθεται στον νόμο 5264/2025, εισάγεται ένα σύστημα διοικητικών κυρώσεων για τους παρόχους της υπηρεσίας που σχετίζονται με τις δηλώσεις ΟΣΔΕ. Για τις απλές παραβάσεις, όπως η πλημμελής μεταφορά στοιχείων στο σύστημα, η παραβίαση της εμπιστευτικότητας ή η ελλιπής τήρηση φακέλου τεκμηρίωσης, προβλέπεται πρόστιμο από 5.000 έως 20.000 ευρώ ανά παράβαση και προσωρινός αποκλεισμός από τη δυνατότητα υποβολής έως δύο έτη.
Για τις σοβαρές παραβάσεις, όπως η υπαίτια υποβολή ψευδών ή νοθευμένων στοιχείων και η χρήση πλαστών δικαιολογητικών, το πρόστιμο ανεβαίνει στα 20.000 έως 50.000 ευρώ και ο αποκλεισμός μπορεί να γίνει οριστικός. Σε περίπτωση υποτροπής εντός τριετίας, τα όρια διπλασιάζονται. Δύο σημεία της διάταξης έχουν ιδιαίτερο βάρος. Το πρώτο είναι η αλληλέγγυα και «εις ολόκληρον ευθύνη» του παρόχου με τον δικαιούχο για κάθε αχρεώστητη καταβολή άνω των 5.000 ευρώ ανά αίτηση, που σημαίνει ότι το Δημόσιο θα μπορεί να αναζητεί το ποσό και από τους δύο.
Το δεύτερο, τεχνικά κρίσιμο, είναι ότι για τις σοβαρές παραβάσεις το πρόστιμο αίρεται μόνο, εφόσον ο ίδιος ο ελεγχόμενος αποδείξει ότι ενήργησε χωρίς υπαιτιότητα. Πρόκειται για αντιστροφή του βάρους απόδειξης. Σε κάθε περίπτωση, η ευθύνη του παραγωγού για την ακρίβεια των δηλωθέντων δεν καταργείται, απλώς αποκτά έναν δεύτερο συνυπεύθυνο στο πλάι της.
Θα ήταν εύκολο να σταθεί κανείς μόνο στο ύψος των προστίμων. Όποιος μεσολαβεί στη διαχείριση κοινοτικών πόρων αυτής της κλίμακας οφείλει να επιδεικνύει δέουσα επιμέλεια. Και η κλίμακα είναι πραγματικά μεγάλη. Σε ένα σύστημα τέτοιου μεγέθους, η λογοδοσία όσων χειρίζονται τις αιτήσεις είναι εύλογο αίτημα και συνάδει τόσο με το ενωσιακό δίκαιο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής όσο και με τη γενικότερη κατεύθυνση διαφάνειας. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην αρχή.
Πρόστιμα πριν από τους κανόνες;
Το πρόβλημα βρίσκεται στη σειρά των βημάτων. Ολόκληρο το πλέγμα των παραμέτρων που ορίζουν πότε ακριβώς στοιχειοθετείται μια παράβαση παραπέμπεται σε μελλοντική απόφαση του διοικητή της ΑΑΔΕ, η οποία δεν έχει ακόμη εκδοθεί. Το τι θα περιλαμβάνει ο φάκελος τεκμηρίωσης, με ποια διαδικασία θα διαπιστώνεται η ευθύνη, πώς θα επιμετρώνται οι κυρώσεις και με ποια κριτήρια θα πιστοποιούνται τα πρόσωπα, όλα αυτά μένουν ανοιχτά. Δηλαδή, το πρόστιμο των 50.000 ευρώ και η συνυπευθυνότητα προϋπάρχουν των κανόνων με τους οποίους θα κριθεί η παράβαση.
Ο κλάδος έχει ήδη αρχίσει να καταθέτει δημόσια τα εύλογα ερωτήματα:
- Πρώτον, απουσιάζει σαφής διαβάθμιση ανάμεσα στην τυπική παράλειψη, την αμέλεια, τη βαριά αμέλεια και τον δόλο, τη στιγμή που οι αντίστοιχες κυρώσεις απέχουν παρασάγγας.
- Δεύτερον, ότι ο φάκελος τεκμηρίωσης παραμένει απροσδιόριστος ενώ η φιλοσοφία του συστήματος στηρίζεται στις διαλειτουργικότητες, με τα στοιχεία να αντλούνται αυτόματα από την ΑΑΔΕ, το Κτηματολόγιο και το Ε9. Το ερώτημα που προκύπτει είναι πώς μπορεί ο πάροχος να ευθύνεται για δεδομένα που ούτε καταχωρίζει ο ίδιος ούτε έχει τη δυνατότητα να διορθώσει.
- Τρίτον, ότι οι συμβάσεις διασφάλισης ποιότητας μεταξύ ΟΠΕΚΕΠΕ και Κέντρων Υποβολής Δηλώσεων λύονται αυτοδικαίως μόλις τεθεί σε ισχύ η νέα απόφαση, χωρίς να έχει προηγουμένως παρουσιαστεί το πλαίσιο που θα τις αντικαταστήσει.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει το ζήτημα του ασυμβιβάστου. Η διάταξη κατατάσσει την υποβολή αίτησης κατά παράβαση των κανόνων περί σύγκρουσης συμφερόντων στις σοβαρές παραβάσεις, δηλαδή σε εκείνες που επισύρουν πρόστιμο από 20.000 έως 50.000 ευρώ και προσωρινό ή οριστικό αποκλεισμό, ενώ παράλληλα θέτει την αποφυγή της σύγκρουσης ως διαρκή υποχρέωση του παρόχου για κάθε αίτηση που χειρίζεται.
Το πρόβλημα είναι ότι το ίδιο το περιεχόμενο του ασυμβιβάστου δεν οροθετείται στον νόμο, αλλά παραπέμπεται και αυτό στη μελλοντική απόφαση της ΑΑΔΕ. Στην πραγματικότητα του ελληνικού αγροτικού χώρου, όπου το ίδιο πρόσωπο ή γραφείο συχνά συνδυάζει ρόλους, ως πάροχος υπηρεσιών ΟΣΔΕ, ως μελετητής σχεδίων ή ακόμη και ως ο ίδιος δικαιούχος, το πού τελειώνει η θεμιτή πολυδραστηριότητα και πού αρχίζει η απαγορευμένη σύγκρουση παραμένει αδιευκρίνιστο.
Έτσι, μια από τις βαρύτερες κατηγορίες κυρώσεων στηρίζεται σε μια έννοια που δεν έχει ακόμη οριστεί. Πέρα από τη νομική ασάφεια που αναφέρουν πολλοί, η μεταρρύθμιση έχει και μια καθαρά οικονομική ανάγνωση. Η διοίκηση φαίνεται πως μετακυλίει το ρίσκο του λάθους προς τα κάτω, στους ιδιώτες ενδιάμεσους, και μάλιστα με αντεστραμμένο βάρος απόδειξης, κάτι που καθιστά την έκθεση ασύμμετρη.
Η αρχή ότι η ευθύνη οφείλει να ακολουθεί τον πραγματικό έλεγχο των στοιχείων φαίνεται να υποχωρεί μπροστά σε μια ευθύνη που κινδυνεύει να λειτουργήσει ως αντικειμενική.
Υπάρχει και η διάσταση των εγκλωβισμένων επενδύσεων. Τα υφιστάμενα Κέντρα Υποβολής Δηλώσεων πιστοποιήθηκαν με χρονικό ορίζοντα που (όπως σημειώνει ο κλάδος) που έφτανε έως το 2027, και κλήθηκαν από την ίδια την Πολιτεία να επενδύσουν σε προσωπικό, υποδομές και κυβερνοασφάλεια.
Η αιφνίδια μεταβολή του πλαισίου, χωρίς μεταβατικές διατάξεις και εύλογο χρόνο προσαρμογής, αφήνει στην άκρη επενδύσεις που έγιναν κατ’ απαίτηση του ίδιου του κράτους.
Στην ίδια διάταξη κρύβεται και μια δεύτερη, πιο διακριτική μετατόπιση κινδύνου, που αυτή τη φορά αγγίζει ευθέως τον παραγωγό. Για την Κάρτα Αγρότη προβλέπεται ότι, μόλις χορηγηθεί η χρηματοδότηση, η δήλωση του τραπεζικού λογαριασμού στον οποίο καταβάλλονται οι ενισχύσεις καθίσταται ανέκκλητη μέχρι την πλήρη εξόφληση.
Η επιδότηση μετατρέπεται έτσι, στην πράξη, σε εξασφάλιση τραπεζικού δανεισμού, με τη ροή των ενισχύσεων δεσμευμένη υπέρ του πιστωτή. Στο τέλος της αλυσίδας, το κόστος της νέας ευθύνης, από την ασφάλιση επαγγελματικού κινδύνου έως τη γενικότερη έκθεση, θα μετακυλιστεί λογικά στην αμοιβή, την οποία ο νόμος ορίζει ρητά ότι βαρύνει αποκλειστικά τον δικαιούχο.
Η αρχή της λογοδοσίας είναι ορθή και μάλλον καθυστερημένη. Λογοδοσία, όμως, χωρίς προκαθορισμένους κανόνες δεν είναι ασφάλεια δικαίου, είναι έκθεση, και μια έκθεση που στο τέλος φτάνει και στον ίδιο τον παραγωγό, μέσα από το κόστος και μέσα από τον κίνδυνο μιας αίτησης που δεν θα ολοκληρωθεί έγκαιρα. Η εποικοδομητική διέξοδος είναι μία και συγκεκριμένη.
Να εκδοθεί η εφαρμοστική απόφαση της ΑΑΔΕ και το πλαίσιο πιστοποίησης, μαζί με δίκαιες μεταβατικές διατάξεις, πριν η ΕΑΕ του 2026 μπει στην ουσιαστική της φάση, ώστε ο κανόνας της μέτρησης να προηγείται της κύρωσης. Μια μεταρρύθμιση αυτού του μεγέθους δεν κρίνεται από την ψήφιση μιας τροπολογίας, αλλά από την επιχειρησιακή της ετοιμότητα. Η πραγματική δοκιμασία έρχεται την ώρα της εφαρμογής και όλοι όσοι ασχολούνται με τις δηλώσεις καλλιέργειας αλλά και 600.000 περίπου καλλιεργητές… θα κρίνουν αυτή την ετοιμότητα.
