Η ενίσχυση του κρατικού παρεμβατισμού στις ΗΠΑ, που κινούνται προς πιο προστατευτικές και βιομηχανικά προσανατολισμένες στρατηγικές, σε συνδυασμό με τη διαχρονικά ισχυρή κρατική στήριξη της Κίνας στη βιομηχανία και σε στρατηγικά κρίσιμους τομείς, υποχρεώνει την Ευρώπη να επαναχαράξει τη δική της βιομηχανική πολιτική.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει, μέσω του Industrial Acceleration Act, να αυξήσει το μερίδιο της βιομηχανίας στο 20% του ΑΕΠ της Ευρωζώνης έως το 2035, από περίπου 14% σήμερα.
- Διαβάστε ακόμα - Κομισιόν: Στροφή σε «Made in EU» και χαμηλό άνθρακα για ενίσχυση της ευρωπαϊκής παραγωγής
Πρόκειται για έναν στόχο που, αν και παραπέμπει σε ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της παραγωγικής βάσης, για ορισμένους οικονομολόγους σηματοδοτεί μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη αντιλαμβάνεται και ασκεί τον ρόλο του κράτους στην οικονομία.
Ευρωπαϊκός παρεμβατισμός
Όπως σημειώνει σε ανάλυσή του ο επικεφαλής οικονομολόγος της Commerzbank, Jörg Krämer, η μείωση του μεριδίου της βιομηχανίας στις ανεπτυγμένες οικονομίες δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη βιομηχανικής αποδυνάμωσης, αλλά σε μεγάλο βαθμό φυσική εξέλιξη. Καθώς αυξάνεται το επίπεδο ευημερίας, η ζήτηση μετατοπίζεται από τα βιομηχανικά αγαθά προς τις υπηρεσίες, όπως η εκπαίδευση, η υγεία ή η ψυχαγωγία. Παράλληλα, η τεχνολογική πρόοδος οδηγεί σε ταχύτερη αύξηση της παραγωγικότητας στη βιομηχανία σε σχέση με άλλους τομείς, με αποτέλεσμα να απαιτείται λιγότερη εργασία και να μειώνεται το σχετικό της αποτύπωμα στο ΑΕΠ.
Ο Krämer αναγνωρίζει ότι η ευρωπαϊκή βιομηχανία βρίσκεται σήμερα ενώπιον μεγάλων προκλήσεων και, ως εκ τούτου, δεν απορρίπτει την ανάγκη πολιτικής παρέμβασης σε επιμέρους πεδία. Ωστόσο, εκτιμά ότι η προσπάθεια αναστροφής μιας μακροχρόνιας τάσης, όπως η μείωση του βιομηχανικού μεριδίου στο ΑΕΠ, δύσκολα μπορεί να επιτευχθεί χωρίς εκτεταμένη κρατική παρέμβαση.
Το Industrial Acceleration Act περιλαμβάνει διατάξεις που συνδέουν την πρόσβαση σε επιδοτήσεις ή δημόσιες συμβάσεις με την παραγωγή εντός ΕΕ. Αυτό στην πράξη εισάγει περιορισμούς που ενδέχεται να αυξήσουν το κόστος, να περιορίσουν την ευελιξία των επιχειρήσεων και να ενισχύσουν τη γραφειοκρατία, ιδιαίτερα για τις μικρομεσαίες εταιρείες. Σε κάθε περίπτωση, η ΕΕ φαίνεται να εγκαταλείπει σταδιακά ένα μοντέλο όπου το κράτος περιορίζεται στη διόρθωση επιμέρους στρεβλώσεων, υιοθετώντας ένα νέο, στο οποίο παρεμβαίνει ενεργά για να διαμορφώσει τη δομή της οικονομίας.
Η μετατόπιση αυτή δεν περιορίζεται μόνο στην Ευρώπη. Το τελευταίο διάστημα, ακόμη και θεσμοί που ιστορικά έχουν ταυτιστεί με πιο φιλελεύθερες προσεγγίσεις, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, εμφανίζονται περισσότερο δεκτικοί απέναντι στην κρατική παρέμβαση.
Αμυντική προσέγγιση
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι οι κυβερνήσεις ήδη κινούνται αποφασιστικά προς μια πιο ενεργητική βιομηχανική πολιτική. Σε πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ, η οποία καλύπτει 20 χώρες (με σημαντική παρουσία ευρωπαϊκών οικονομιών, όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, αλλά και χώρες της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης), καταγράφεται σημαντική αύξηση της κρατικής στήριξης προς τις επιχειρήσεις την περίοδο 2019-2023. Οι δαπάνες μέσω επιδοτήσεων και φορολογικών κινήτρων αυξήθηκαν κατά μέσο όρο από 1,34% σε 1,55% του ΑΕΠ, κυρίως λόγω της ενεργειακής κρίσης, της πράσινης μετάβασης και της ανάγκης ενίσχυσης των επενδύσεων. Η αύξηση αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε ευρωπαϊκές πολιτικές στήριξης των επιχειρήσεων για την αντιμετώπιση του αυξημένου ενεργειακού κόστους.
Αν και επικεντρώνεται κυρίως στην ενέργεια, τη μεταποίηση και τις μεταφορές, η στήριξη αυτή επεκτείνεται και σε ευρύτερους στόχους, όπως η αποανθρακοποίηση και η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των εφοδιαστικών αλυσίδων. Παράλληλα, σημαντικό μέρος της χρηματοδότησης προέρχεται από ευρωπαϊκά κονδύλια, γεγονός που αναδεικνύει τον αυξανόμενο ρόλο της ίδιας της ΕΕ στη διαμόρφωση της βιομηχανικής πολιτικής.
Το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η κατανομή αυτής της στήριξης δεν κατευθύνεται απαραίτητα προς τους πιο παραγωγικούς ή εξαγωγικούς κλάδους. Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις στοχεύει σε τομείς με χαμηλότερη ανταγωνιστικότητα ή υψηλή απασχόληση, υποδηλώνοντας μια περισσότερο «αμυντική» προσέγγιση, που αποσκοπεί στη στήριξη υφιστάμενων δομών παρά στην ανάδειξη νέων.
Ταυτόχρονα, τα στοιχεία του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι η βιομηχανική πολιτική δεν αποτελεί απλώς μια προσωρινή αντίδραση στις πρόσφατες κρίσεις, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη, διαρθρωτική μετατόπιση στον ρόλο του κράτους.
Συνειδητή επιλογή
Ενώ λοιπόν η μείωση του μεριδίου της βιομηχανίας, όπως συμβαίνει και με το ευρωπαϊκό ΑΕΠ, αποτελεί σε μεγάλο βαθμό φυσικό χαρακτηριστικό των ώριμων οικονομιών, η πολιτική πρακτική δείχνει ότι τα κράτη επιλέγουν να κινηθούν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η Ευρώπη επιχειρεί να ανακόψει ή έστω να επιβραδύνει μια δομική τάση, μέσω πιο ενεργής κρατικής παρέμβασης στην οικονομία.
Πρόκειται για μια ευρύτερη και συνειδητή αλλαγή προτεραιοτήτων. Και, ταυτόχρονα, για μια προσπάθεια διαχείρισης της μετάβασης από ένα μοντέλο που βασίζεται κυρίως στις υπηρεσίες και την παγκοσμιοποίηση, προς ένα πλαίσιο διαφορετικής στρατηγικής στόχευσης με άξονα τη βιομηχανία, την ενεργειακή επάρκεια και την ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων.
