Η κλιματική μετανάστευση μετατρέπεται από μελλοντική πρόβλεψη σε εξελισσόμενη πραγματικότητα με άμεσες επιπτώσεις και για την Ελλάδα, τόσο σε δημοσιονομικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο απασχόλησης.
Νέα επιστημονική έρευνα των WWF Ελλάς, Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες και Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών δείχνει ότι οι μετακινήσεις πληθυσμών που συνδέονται με την κλιματική κρίση έχουν ήδη ξεκινήσει και κατευθύνονται προς την Ευρώπη, με τη Μεσόγειο να λειτουργεί ως βασικός διάδρομος.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα καταγράφει αυξανόμενη έκθεση στο φαινόμενο, καθώς μόνο το 2025 σημειώθηκαν 139.550 αφίξεις μεταναστών στη Μεσόγειο, εκ των οποίων το 94,5% μέσω θαλάσσης, ενώ 41.271 αφίξεις καταγράφηκαν στην ελληνική επικράτεια, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της χώρας ως βασικής πύλης εισόδου προς την Ευρώπη.
Σε αυτό το νέο πλαίσιο, η κλιματική μετανάστευση παύει να αποτελεί μόνο ζήτημα ανθρωπιστικής διαχείρισης και αναδεικνύεται σε παράγοντα οικονομικής και κοινωνικής ισορροπίας, επηρεάζοντας δημόσιες δαπάνες, δημογραφικές τάσεις και τη διαθεσιμότητα εργατικού δυναμικού στη χώρα.
Η Ελλάδα ως κόμβος εισόδου
Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας την καθιστά βασικό σημείο εισόδου μεταναστευτικών ροών από Ασία και Αφρική. Η ίδια έρευνα δείχνει ότι την περίοδο 2015-2024 καταγράφηκαν 376.045 αιτήσεις ασύλου στην Ελλάδα από χώρες που χαρακτηρίζονται υψηλής κλιματικής ευαλωτότητας, με κυρίαρχες προελεύσεις τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Ιράκ και το Πακιστάν. Τα δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι η μετανάστευση προς τη Μεσόγειο δεν σχετίζεται μόνο με πολέμους και φτώχεια, αλλά συνδέεται όλο και περισσότερο με περιβαλλοντική υποβάθμιση και κλιματικές πιέσεις που αποδυναμώνουν τις τοπικές οικονομίες και περιορίζουν τις δυνατότητες επιβίωσης.
- Πόσο κοστίζει η κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα – Από τις κιλοβατώρες μέχρι το ΑΕΠ
- Κλιματική αλλαγή: Ποιες πόλεις βυθίζονται – Ο κίνδυνος στην Ελλάδα
Ο πολλαπλασιαστής της απειλής
Η έρευνα επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως «πολλαπλασιαστής απειλής», επιδεινώνοντας υπάρχουσες κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις. Ακραία καιρικά φαινόμενα όπως πλημμύρες, ξηρασίες, καύσωνες και άνοδος της στάθμης της θάλασσας μειώνουν την παραγωγή τροφίμων, καταστρέφουν υποδομές και περιορίζουν την πρόσβαση σε νερό και βασικούς πόρους, οδηγώντας σε κατάρρευση εισοδημάτων και κοινωνική αστάθεια. Στο πλαίσιο αυτό, η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί τη μοναδική αιτία μετανάστευσης αλλά ενισχύει τις ήδη υπάρχουσες πιέσεις που ωθούν πληθυσμούς σε μετακίνηση.
Η ανάλυση βασίστηκε σε συνεντεύξεις 70 μεταναστών από 18 χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, οι οποίες θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το 50% των συμμετεχόντων ανέφερε πως η κλιματική αλλαγή επηρέασε την απόφαση μετανάστευσης, με το 26% να τη χαρακτηρίζει κύρια αιτία και το 24% δευτερεύουσα. Σε χώρες όπως Σομαλία, Σιέρα Λεόνε και Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, όλοι οι συμμετέχοντες συνέδεσαν τη μετανάστευση με κλιματικά φαινόμενα, κυρίως πλημμύρες, παρατεταμένες ξηρασίες και απώλεια μέσων βιοπορισμού. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η κλιματική μετανάστευση αποτελεί ήδη πραγματικότητα και όχι μελλοντικό ενδεχόμενο. Η οικονομική αλυσίδα της μετακίνησης.
Τα στοιχεία αναδεικνύουν μια επαναλαμβανόμενη δυναμική. Η κλιματική κρίση οδηγεί σε καταστροφή γεωργίας και φυσικών πόρων, γεγονός που μειώνει τα εισοδήματα και αυξάνει την ανεργία. Η απώλεια παραγωγής και η επισιτιστική ανασφάλεια οδηγούν σε κοινωνική αποσταθεροποίηση και τελικά σε μετακίνηση πληθυσμών. Πάνω από τους μισούς συμμετέχοντες δήλωσαν ότι αρχικά προσπάθησαν να μετακινηθούν εντός της χώρας τους πριν εγκαταλείψουν οριστικά την πατρίδα τους, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι η διεθνής μετανάστευση αποτελεί συνήθως έσχατη επιλογή.
Η πολιτική και νομική διάσταση
Η αναγνώριση της κλιματικής μετανάστευσης ως υπαρκτού φαινομένου έχει σημαντικές πολιτικές και νομικές συνέπειες. Η γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου το 2025 υπογράμμισε την υποχρέωση των κρατών να προστατεύουν άτομα που κινδυνεύουν λόγω των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, ενισχύοντας το πλαίσιο διεθνούς προστασίας και αναδεικνύοντας την ανάγκη για ισχυρότερες πολιτικές προσαρμογής και διεθνή συνεργασία.
Πώς διαγράφεται το μέλλον της κλιματικής μετανάστευσης στη Μεσόγειο και την Ευρώπη
Τα συμπεράσματα της έρευνας WWF Ελλάς – Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες – Πανεπιστημίου Αθηνών καταδεικνύουν ότι η κλιματική μετανάστευση αναμένεται να ενταθεί καθώς αυξάνονται τα ακραία φαινόμενα και μειώνεται η ανθεκτικότητα ευάλωτων περιοχών. Η μελέτη υπογραμμίζει ότι η κλιματική κρίση ήδη επηρεάζει τις μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη και ότι η ενίσχυση της προσαρμογής στις χώρες προέλευσης αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τον περιορισμό μελλοντικών μετακινήσεων πληθυσμών.
Οικονομικές προβλέψεις για την Ελλάδα (2030-2050)
Η κλιματική μετανάστευση αναμένεται να έχει αυξανόμενο δημοσιονομικό και μακροοικονομικό αποτύπωμα στην Ελλάδα τις επόμενες δεκαετίες. Με βάση διεθνή και ευρωπαϊκά σενάρια, οι μετακινήσεις πληθυσμών λόγω κλίματος εκτιμάται ότι θα αυξηθούν έως το 2050, ενισχύοντας τις δημόσιες δαπάνες διαχείρισης μεταναστευτικών ροών κατά περίπου 0,3% έως 0,6% του ΑΕΠ ετησίως σε περιόδους υψηλής πίεσης, κυρίως λόγω κόστους υποδοχής, στέγασης, υγείας, εκπαίδευσης και διοικητικής διαχείρισης. Παράλληλα, οι επενδύσεις σε υποδομές και μηχανισμούς ένταξης εκτιμάται ότι μπορεί να αυξηθούν σωρευτικά κατά 1% έως 1,5% του ΑΕΠ έως το 2040, ενώ σε σενάρια έντονης πίεσης το συνολικό δημοσιονομικό κόστος προσαρμογής μπορεί να προσεγγίσει το 2% του ΑΕΠ έως το 2050.
Σε μακροοικονομικό επίπεδο, η επίδραση δεν είναι μονοδιάστατη. Σε συνθήκες γήρανσης πληθυσμού, η είσοδος εργατικού δυναμικού μπορεί να αυξήσει το εργατικό δυναμικό κατά 2% έως 4% έως το 2050, συμβάλλοντας σε μερική αντιστάθμιση δημογραφικών πιέσεων και ενισχύοντας κλάδους με ελλείψεις εργαζομένων όπως γεωργία, κατασκευές, τουρισμός και φροντίδα υγείας. Σε σενάρια ομαλής ένταξης, η συμβολή στο ΑΕΠ εκτιμάται ότι μπορεί να είναι θετική κατά 0,2% έως 0,5% ετησίως μετά το 2040, ενώ σε σενάρια ανεπαρκούς διαχείρισης ενδέχεται να δημιουργηθούν πιέσεις σε δημόσια οικονομικά, αγορά κατοικίας και κοινωνικές υποδομές.
Σύμφωνα με την ίδια έρευνα για την κλιματική μετανάστευση, η οποία τεκμηριώνει ότι το φαινόμενο ήδη επηρεάζει τις μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη, η οικονομική διάσταση της μετακίνησης πληθυσμών συνδέεται άμεσα με την κατάρρευση τοπικών οικονομιών λόγω κλιματικών καταστροφών, στοιχείο που προμηνύει αυξανόμενη πίεση και για τα κράτη υποδοχής τις επόμενες δεκαετίες.
Με ορίζοντα 2030-2050, η κλιματική μετανάστευση για την Ελλάδα παύει να είναι μόνο ζήτημα διαχείρισης συνόρων και μετατρέπεται σε παράγοντα μακροοικονομικού σχεδιασμού. Ακόμη και σε συντηρητικές εκτιμήσεις, το ελάχιστο «κατώφλι» βασικής ταμειακής στήριξης αντιστοιχεί σε περίπου 1.080 ευρώ ανά άτομο ετησίως. Σε μεσαίο σενάριο, αυτό μεταφράζεται σε 21,6 έως 54 εκατ. ευρώ τον χρόνο για 20.000 έως 50.000 άτομα σε βασική στήριξη, δηλαδή περίπου 0,009% έως 0,023% του ΑΕΠ, ενώ σε υψηλή πίεση το κόστος μπορεί να προσεγγίσει τα 92 εκατ. ευρώ ή περίπου 0,039% του ΑΕΠ, χωρίς να υπολογίζονται δαπάνες στέγασης, υγείας και διοίκησης. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα εισέρχεται σε περίοδο έντονης δημογραφικής συρρίκνωσης, με προβλέψεις για μείωση του εργατικού δυναμικού κατά τουλάχιστον 35% έως το 2060, γεγονός που μετατρέπει την ένταξη των μεταναστών στην αγορά εργασίας από κοινωνική πολιτική σε κρίσιμο εργαλείο οικονομικής αντοχής και βιωσιμότητας.
