Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θεωρείται μία από τις σοβαρότερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής για τις παράκτιες πόλεις. Ωστόσο, μια λιγότερο ορατή αλλά εξίσου κρίσιμη διαδικασία εξελίσσεται παράλληλα: η καθίζηση του εδάφους στα ποτάμια δέλτα. Σε πολλά ποτάμια δέλτα, η γη βυθίζεται με ρυθμούς που ξεπερνούν την άνοδο της στάθμης, πολλαπλασιάζοντας τον κίνδυνο πλημμυρών. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που είναι ήδη ορατό σε πολλά μέρη του κόσμου και το οποίο τείνει να επιβεβαιωθεί και σε περιοχές με αντίστοιχη μορφολογία στην Ελλάδα.
Τι δείχνει νέα διεθνής μελέτη
Η νέα διεθνής μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature αποκαλύπτει ότι το έδαφος σε πολλές περιοχές όπου εκβάλλουν μεγάλοι ποταμοί — τα λεγόμενα δέλτα — βυθίζεται πιο γρήγορα από όσο ανεβαίνει η στάθμη της θάλασσας, αυξάνοντας δραματικά τον κίνδυνο πλημμυρών για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους.
Το συμπέρασμα αυτό προέρχεται από δορυφορικές μετρήσεις των αλλαγών στην επιφάνεια του εδάφους σε 40 από τα μεγαλύτερα ποτάμια δέλτα του κόσμου, σε μια πρωτοφανή προσπάθεια να δοθεί μια παγκόσμια εικόνα του φαινομένου. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι τουλάχιστον το 35% του εδάφους αυτών των περιοχών βυθίζεται και σε πολλά από αυτά τα σημεία η ταχύτητα της βύθισης ξεπερνά την άνοδο της στάθμης της θάλασσας.
«Αμείλικτη προειδοποίηση για την ανθρωπότητα»
Ο Καθηγητής Robert Nicholls, ειδικός στις παραλίες και τα δέλτα από το Πανεπιστήμιο του Southampton και ένας εκ των συγγραφέων της μελέτης, χαρακτήρισε αυτή την εξέλιξη «ένα πραγματικό κάλεσμα για δράση» μιλώντας στο BBC Science Focus Magazine. Όπως τόνισε, για δεκαετίες η προσοχή είχε επικεντρωθεί στην άνοδο της θάλασσας εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, ενώ χανόταν η ίδια η γη κάτω από τα πόδια των ανθρώπων, ένα φαινόμενο το οποίο είχε αγνοηθεί.
Όπως εξηγεί, η βύθιση του εδάφους αυξάνει εξίσου — αν όχι περισσότερο — το σχετικό επίπεδο της θάλασσας που αντιμετωπίζουν αυτές οι πόλεις. Αυτό σημαίνει ότι οι περιοχές αυτές είναι πιο ευάλωτες στις πλημμύρες και στις καταστροφές από καταιγίδες, ακόμα και αν η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει λιγότερο από ό,τι αρχικά είχε θεωρηθεί.
Πού συμβαίνει και τι το προκαλεί
Τα ποτάμια δέλτα καλύπτουν μόλις το 1% της επιφάνειας της ξηράς αλλά φιλοξενούν 350 – 500 εκατομμύρια ανθρώπους και μερικές από τις πιο πυκνοκατοικημένες και οικονομικά σημαντικές πόλεις στον κόσμο, από τη Νέα Ορλεάνη και την Μπανγκόκ μέχρι το Δέλτα του Μεκονγκ και το Γάγγη-Βραχμαπούτρα.
Το φαινόμενο της βύθισης (subsidence) είναι εν μέρει φυσικό — το έδαφος σε δέλτα συμπιέζεται με τον καιρό — αλλά σήμερα επιταχύνεται από ανθρώπινες δραστηριότητες, με σημαντικότερη τη υπερβολική άντληση υπόγειων υδάτων. Όταν νερό αντλείται από το υπέδαφος, τα μαλακά ιζήματα συμπιέζονται και δεν επανέρχονται ποτέ.
Άλλοι παράγοντες περιλαμβάνουν το μειωμένο τροφοδοτικό ιζημάτων εξαιτίας φραγμάτων και αντιπλημμυρικών έργων που εμποδίζουν τα φυσικά πλημμυρικά φαινόμενα να ανανεώνουν το έδαφος και την απρόσκοπτη αστική εξάπλωση πάνω σε αυτά τα ευπαθή εδάφη.
Επιπτώσεις και πολιτικές επιλογές
Σύμφωνα με τη μελέτη, σε 18 από τα 40 δέλτα, η μέση ταχύτητα βύθισης είναι μεγαλύτερη από την τοπική άνοδο της θάλασσας. Στην περίπτωση του Δέλτα του Μισισιπή, για παράδειγμα, περισσότερα του 90% των εδαφών βυθίζονται, με μέση ταχύτητα περίπου 3,3 χιλιοστά τον χρόνο και σε κάποιες ζώνες πολύ περισσότερο.
Αυτό έχει άμεσες συνέπειες για τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν σε τέτοιες περιοχές, καθώς αυξάνει τον κίνδυνο καταστροφικών πλημμυρών, φέρνει υπόγεια νερά πιο κοντά σε κατοικημένες ζώνες και καθιστά πιο δαπανηρή και δύσκολη την προστασία των πόλεων με φράγματα και άλλα έργα.
Κορυφαία παραδείγματα δέλτα και πόλεων που απειλούνται
Σε ασιατικά και διεθνή δέλτα καταγράφεται ήδη το φαινόμενο επηρεάζοντας τη ζωή εκατομμυρίων κατοίκων. Το Δέλτα του Μεκόνγκ στο Βιετνάμ, μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του κόσμου, υποφέρει από βύθιση και άνοδο της στάθμης. Με 18 εκατομμύρια κατοίκους και συγκεντρώνοντας το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής ρυζιού της χώρας, η περιοχή καταγράφει σημαντική βύθιση ετησίως, πολύ πάνω από τα λίγα χιλιοστά που αυξάνει η στάθμη της θάλασσας. Η πόλη Χο Τσι Μινχ επίσης, η οποία βρίσκεται στο Δέλτα του Μεκόνγκ, αντιμετωπίζει βύθιση λόγω υπέρμετρης άντλησης υπόγειου νερού και παράκτιας ανάπτυξης.
Το μεγαλύτερο δέλτα του πλανήτη, το Δέλτα του Γάγγη-Βραχμαπούτρα (Ινδία, Μπαγκλαντές) φιλοξενεί εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων και αντιμετωπίζει συνδυασμένους κινδύνους από άνοδο της θάλασσας, πλημμύρες και βύθιση των εκβολών που επιτείνουν την απώλεια γης και την εισβολή αλμυρού νερού.
Ομοίως, η Αλεξάνδρεια, χτισμένη πάνω στην ακτή του Δέλτα του Νείλου, παρακολουθείται ως προς το βαθμό βύθισης και υποχώρησης ακτών παράλληλα με την άνοδο της στάθμης. Παρά τις τοπικές αντιλήψεις πολλών κατοίκων, οι ειδικοί τονίζουν ότι η απώλεια παραλίας και η εισβολή της θάλασσας αποτελούν υπαρκτή απειλή για το μέλλον της πόλης και των γύρω πεδιάδων.
Οι περιοχές καταγράφουν κάποιες από τις υψηλότερες ταχύτητες βύθισης στον κόσμο — σε μερικές ζώνες πάνω από 8 χιλιοστά τον χρόνο – είναι τα Δέλτα Chao Phraya (Ταϊλάνδη), Yellow River (Κίνα), Mississippi (ΗΠΑ). Πολλές περιοχές στα δέλτα αυτών των συστημάτων έχουν ήδη υποστεί σημαντικές απώλειες γης και αυξημένο κίνδυνο πλημμυρών λόγω της ταυτόχρονης δράσης βύθισης και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας.
Παραδείγματα στην Ελλάδα – Δέλτα και παράκτιες ζώνες
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει δημοσιευμένη ανάλογη μελέτη που να μετρά σταθερά υψηλές ταχύτητες βύθισης για δέλτα αντίστοιχες με αυτές της Ασίας ή της Αμερικής. Ωστόσο, υπάρχουν χαρακτηριστικά ελληνικά δέλτα και παράκτιες περιοχές όπου η σχετική άνοδος της θάλασσας και ενδεχόμενη τοπική καθίζηση προσθέτουν πιέσεις στα υγροτοπικά και αστικά περιβάλλοντα. Το Δέλτα του Έβρου είναι ένας από τους σημαντικότερους υγροτόπους στην Ελλάδα και την Ευρώπη, με πλούσια βιοποικιλότητα σε οικοσυστήματα που φιλοξενούν εκατοντάδες είδη πουλιών, θηλαστικών και ψαριών. Βρίσκεται σε χαμηλό υψόμετρο κοντά στη θάλασσα και η ευαισθησία του στις αλλαγές του επιπέδου της θάλασσας και της υδρολογίας αποτελεί κεντρικό θέμα επιστημονικής παρακολούθησης. Το Δέλτα Αξιού-Λουδία-Αλιάκμονα κοντά στη Θεσσαλονίκη, επικαλυμμένο από εθνικό πάρκο και δίκτυο Natura 2000, περιλαμβάνει λιμνοθάλασσες, εκβολές ποταμών και ευάλωτες εκτάσεις που μπορεί να επηρεαστούν από άνοδο στάθμης σε συνδυασμό με πιθανές αλλαγές στα εδαφικά επίπεδα.
Μελέτες για την περιοχή Θεσσαλονίκης και τη ζώνη του Θερμαϊκού Κόλπου δείχνουν ότι η σχετική άνοδος της στάθμης της θάλασσας μπορεί να φτάσει αρκετές δεκάδες εκατοστά τις επόμενες δεκαετίες, πράγμα που μαζί με πιθανές τοπικές καθιζήσεις κάνει περιοχές όπως οι ακτές του Θερμαϊκού και αντίστοιχα παραλιακές ζώνες της Αθήνας και του Πειραιά πιο ευάλωτες.
Όταν η γη χάνεται ταχύτερα από τη θάλασσα
Το πραγματικό βάθος του κινδύνου που περιγράφουν οι επιστήμονες δεν βρίσκεται μόνο στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας, αλλά στο γεγονός ότι σε πολλές παράκτιες περιοχές η ίδια η γη υποχωρεί ταχύτερα από τα νερά που την απειλούν. Η βύθιση του εδάφους μεταβάλλει ριζικά την εικόνα του κινδύνου για τις πόλεις που βρίσκονται σε ποτάμια δέλτα, καθώς δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο φαινόμενο αλλά για μια διπλή πίεση: η θάλασσα ανεβαίνει ενώ το έδαφος ταυτόχρονα κατεβαίνει. Όταν η καθίζηση εξελίσσεται με μεγαλύτερους ρυθμούς από την παγκόσμια άνοδο της στάθμης, το αποτέλεσμα είναι μια πολύ εντονότερη σχετική άνοδος του θαλάσσιου επιπέδου σε τοπική κλίμακα, με άμεσες επιπτώσεις στη συχνότητα και την ένταση των πλημμυρών. Περιοχές που, βάσει των κλιματικών σεναρίων, θα αναμένονταν να επηρεαστούν σε βάθος δεκαετιών, εκτίθενται πολύ νωρίτερα, καθώς ακόμη και μέτρια καιρικά επεισόδια αρκούν για να προκαλέσουν υπερχειλίσεις, εισροή θαλασσινού νερού και σοβαρές ζημιές σε υποδομές. Παράλληλα, η βύθιση υπονομεύει την αποτελεσματικότητα αντιπλημμυρικών και παράκτιων έργων, τα οποία έχουν σχεδιαστεί με βάση συγκεκριμένα υψομετρικά δεδομένα και καθίστανται ανεπαρκή πολύ ταχύτερα από όσο προβλεπόταν. Σε αντίθεση με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, που αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο με μακροχρόνιο ορίζοντα, η καθίζηση του εδάφους συνδέεται συχνά με τοπικές ανθρώπινες παρεμβάσεις — όπως η υπεράντληση υπόγειων υδάτων και η διακοπή της φυσικής τροφοδοσίας ιζημάτων — και χαρακτηρίζεται σε μεγάλο βαθμό ως μη αναστρέψιμη, καθιστώντας τον κίνδυνο όχι μόνο μεγαλύτερο αλλά και πολύ πιο άμεσο.
Ωστόσο, ο Nicholls τονίζει ότι, σε αντίθεση με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας — η οποία είναι δύσκολο να ανακοπεί βραχυπρόθεσμα — η ανθρώπινη επιρροή στη βύθιση του εδάφους μπορεί να αντιμετωπιστεί σχετικά γρήγορα με πολιτικές όπως ο έλεγχος της άντλησης υπόγειων νερών, η επαναφορά ιζημάτων μέσω ελεγχόμενων πλημμυρών και προσεκτικότερο χωροταξικό σχεδιασμό.
