Η Ελλάδα ετοιμάζεται από το 2027 να δώσει στα παιδιά τη δυνατότητα να αποκτούν επενδυτικό λογαριασμό από πολύ μικρή ηλικία. Ο «Κουμπαράς για τη Νέα Γενιά» προβλέπει ότι οι γονικές εισφορές θα συμπληρώνονται από το κράτος έως ένα ετήσιο όριο και ότι τα χρήματα θα παραμένουν επενδεδυμένα μέχρι την ενηλικίωση.
Το ελληνικό πρόγραμμα είναι μόνο ένα μικρό παράδειγμα μιας πολύ μεγαλύτερης αλλαγής που βρίσκεται σε εξέλιξη στις δυτικές οικονομίες. Στις ΗΠΑ δημιουργούνται τα Trump Accounts για παιδιά, όπου το ομοσπονδιακό κράτος καταθέτει 1.000 δολάρια σε λογαριασμό στο όνομά τους. Οικογένειες και εργοδότες μπορούν στη συνέχεια να προσθέτουν χρήματα, ενώ τα κεφάλαια επενδύονται σε χαμηλού κόστους funds που ακολουθούν ευρείς δείκτες αμερικανικών μετοχών.
Στην Ευρώπη αναπτύσσονται επενδυτικοί λογαριασμοί με φορολογικά κίνητρα, κεφαλαιοποιητικές συντάξεις και αυτόματη ένταξη εργαζομένων σε επενδυτικά προγράμματα. Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων της ΕΕ επιδιώκει να κινητοποιήσει πολύ μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων των νοικοκυριών προς τις κεφαλαιαγορές.
Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο οι Ευρωπαίοι αξιοποιούν τις αποταμιεύσεις τους έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει.
Λιγότερα στην τράπεζα, περισσότερα στις αγορές
Σύμφωνα με στοιχεία της ING, από το 2015 έως το 2024, για κάθε 1 ευρώ που κατεύθυναν σε μετοχές, ομόλογα και επενδυτικά funds, έβαζαν περίπου 2,5 ευρώ στις καταθέσεις. Από το 2025 η εικόνα έχει αντιστραφεί. Οι Ευρωπαίοι βάζουν πλέον περισσότερα νέα χρήματα συνολικά σε μετοχές, ομόλογα και funds από όσα προσθέτουν στις τραπεζικές τους καταθέσεις. Μόνο τα επενδυτικά funds και τα ETFs παίρνουν πλέον το 37% των νέων χρηματοοικονομικών αποταμιεύσεων, από 24% κατά μέσο όρο την προηγούμενη δεκαετία.
Οι καταθέσεις εξακολουθούν βέβαια να κυριαρχούν στα χρήματα που έχουν ήδη συσσωρεύσει τα νοικοκυριά. Το 2019 αντιστοιχούσαν στο 67% των πιο άμεσα διαθέσιμων χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων τους. Σήμερα το ποσοστό έχει υποχωρήσει στο 62%.
Κι όμως, το μεγαλύτερο μέρος της συνολικής αποταμίευσης εξακολουθεί να πηγαίνει αλλού. Το 2025 τα νοικοκυριά της Ευρωζώνης αποταμίευσαν περίπου 1,45 τρισ. ευρώ. Από αυτά, σχεδόν 860 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου 6 στα 10 ευρώ, κατευθύνθηκαν σε κατοικίες και άλλες επενδύσεις σε πάγια. Περίπου 590 δισ. ευρώ έμειναν για χρηματοοικονομικές επενδύσεις ή αποπληρωμή χρέους. Πριν από 15 χρόνια, αυτό το δεύτερο κομμάτι αντιστοιχούσε περίπου στο 30% της συνολικής αποταμίευσης. Σήμερα έχει φτάσει κοντά στο 40%.
Επομένως, το σπίτι και η τραπεζική κατάθεση παραμένουν οι βασικοί προορισμοί των χρημάτων των Ευρωπαίων. Όμως όλο και μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας τους αρχίζει να χτίζεται μέσα από τις αγορές.
Το κόστος της ασφάλειας
Τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά έχουν δείξει μια σαφή μακροχρόνια προτίμηση προς την ασφάλεια τον τραπεζικών καταθέσεων. Αν όμως, όπως υπολογίζει η ING, είχαν επενδύσει σε funds το 25% των χρημάτων που κάθε χρόνο «έσπρωχναν» προς τις τραπεζικές καταθέσεις, ο χρηματοοικονομικός τους πλούτος θα μπορούσε να είναι σήμερα περίπου 1,17 τρισ. ευρώ μεγαλύτερος. Αν τα ίδια ποσά είχαν τοποθετηθεί σε μετοχές, η διαφορά θα έφτανε τα 2,79 τρισ. ευρώ.
Οι αριθμοί αυτοί δεν σημαίνουν, βεβαίως, ότι οι μετοχές προσφέρουν εγγυημένη απόδοση. Οι τιμές των μετοχών πέρασαν στο διάστημα αυτό από μεγάλες ανόδους αλλά και από βαθιές πτώσεις. Ενώ η κατάθεση προσφέρει πολύ μεγαλύτερη σταθερότητα και άμεση πρόσβαση στα χρήματα, οι επενδύσεις μπορούν να προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις σε βάθος χρόνου, αλλά ο πολίτης αναλαμβάνει και τον κίνδυνο να χάσει μέρος της αξίας του χαρτοφυλακίου του.
Στην Ευρώπη, οι τράπεζες αποτελούσαν παραδοσιακά τον βασικό ενδιάμεσο ανάμεσα στην αποταμίευση και την επιχείρηση. Ο πολίτης κατέθετε τα χρήματά του και η τράπεζα αποφάσιζε πού θα τα δανείσει, αναλαμβάνοντας και αξιολογώντας τον πιστωτικό κίνδυνο. Η ING επισημαίνει ότι αυτό το μοντέλο είναι κατάλληλο για πολλές επιχειρηματικές δραστηριότητες, δυσκολεύεται όμως περισσότερο να χρηματοδοτήσει εταιρείες με υψηλό ρίσκο και μεγάλες προοπτικές ανάπτυξης, όπως συμβαίνει π.χ. σήμερα στον κλάδο της τεχνολογίας. Η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερο κεφάλαιο που μπορεί να αναλάβει τέτοιου είδους κίνδυνο.
Εδώ, η σύγκριση με τις ΗΠΑ αποκαλύπτει τεράστιες διαφορές. Για κάθε 1 δολάριο που έχουν οι Αμερικανοί σε καταθέσεις, έχουν περίπου 5 δολάρια σε ρευστές επενδύσεις. Στην Ευρώπη, για κάθε 1 ευρώ σε καταθέσεις αντιστοιχούν περίπου 50 λεπτά σε επενδύσεις…
Η Ευρώπη θέλει να κλείσει μέρος αυτής της απόστασης. Περισσότερα χρήματα σε funds, μετοχές και ομόλογα σημαίνουν περισσότερα κεφάλαια που μπορούν να φτάσουν στις επιχειρήσεις χωρίς να περνούν αποκλειστικά από τις τράπεζες. Ταυτόχρονα, όμως, μεγαλύτερο μέρος του επενδυτικού κινδύνου περνά στα ίδια τα νοικοκυριά.
Θέλουν οι Ευρωπαίοι να γίνουν επενδυτές;
Σε έρευνα της ING, το 42% των ερωτηθέντων εξακολουθεί να θεωρεί ότι η επένδυση μοιάζει με «καζίνο», ενώ το 35% αναφέρει ότι δεν διαθέτει αρκετές γνώσεις. Υπάρχει όμως και ένα πιο βασικό πρόβλημα. Το 20% των Ευρωπαίων δεν έχει καθόλου αποταμιεύσεις για να επενδύσει.
Μεταξύ όσων έχουν χρήματα στην άκρη, οι μισοί δηλώνουν ότι ήδη επενδύουν και άλλοι τρεις στους δέκα ότι θα μπορούσαν να το κάνουν στο μέλλον. Οι νεότερες ηλικίες είναι ακόμη πιο θετικές. Μόνο ένας στους πέντε κάτω των 34 ετών αποκλείει εντελώς το ενδεχόμενο να επενδύσει.
Πάνω από τους μισούς ερωτηθέντες στην έρευνα της ING δηλώνουν ότι αν είχαν φορολογικά πλεονεκτήματα θα ήταν πιθανότερο να αρχίσουν να επενδύουν ή να αυξήσουν τις επενδύσεις τους. Αυτό εξηγεί το γιατί οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σπεύδουν να δώσουν κίνητρα. Ενδεικτικά, στη Γερμανία σχεδιάζεται από το 2027 ένας νέος συνταξιοδοτικός επενδυτικός λογαριασμός, μέσω του οποίου οι πολίτες θα μπορούν να τοποθετούν χρήματα σε funds και ETFs με κρατική ενίσχυση και φορολογικά κίνητρα.
Έτσι, αυτή η μετάβαση από τις τραπεζικές καταθέσεις στις επενδύσεις, δεν αφήνεται αποκλειστικά στις προσωπικές επιλογές των πολιτών. Οι κυβερνήσεις αρχίζουν να σχεδιάζουν συστήματα που κάνουν την επένδυση ευκολότερη, φθηνότερη και σε ορισμένες περιπτώσεις σχεδόν αυτόματη. Σε ορισμένες χώρες, ο εργαζόμενος δεν χρειάζεται καν να αποφασίσει ο ίδιος ότι θέλει να γίνει επενδυτής. Εντάσσεται αυτόματα σε ένα κεφαλαιοποιητικό συνταξιοδοτικό πρόγραμμα και μέρος του μισθού του επενδύεται για λογαριασμό του, εκτός αν ζητήσει να αποχωρήσει.
Άλλο πρόσβαση, άλλο δυνατότητα
Η ευκολότερη πρόσβαση στις αγορές δεν σημαίνει ότι όλοι ξεκινούν από το ίδιο σημείο. Στην έρευνα της ING, τρία στα τέσσερα νοικοκυριά δηλώνουν ότι έχουν κάποιες αποταμιεύσεις. Αυτό σημαίνει ταυτόχρονα ότι ένα στα τέσσερα δεν έχει. Και ακόμη μεταξύ εκείνων που αποταμιεύουν, τα διαθέσιμα ποσά διαφέρουν πολύ. Η ίδια διαφορά υπάρχει και στην ικανότητα ανάληψης κινδύνου. Το 59% των Ευρωπαίων προτιμά μεγαλύτερη ασφάλεια, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μικρότερη απόδοση. Το 46% δηλώνει ότι θα δεχόταν προσωρινές απώλειες για την πιθανότητα μεγαλύτερων κερδών σε βάθος χρόνου.
Στις ΗΠΑ, περίπου το 58% των αμερικανικών νοικοκυριών κατείχε άμεσα ή έμμεσα μετοχές με στοιχεία του 2022. Ωστόσο, η αμερικανική αγορά συνδυάζει πολύ μεγαλύτερη συμμετοχή, σε σύγκριση με την Ευρώπη, αλλά και πολύ άνιση κατανομή του κεφαλαίου που είναι επενδεδυμένο.
Ένας πολίτης που μπορεί να επενδύει 500 ευρώ κάθε μήνα και ένας που μπορεί να διαθέτει 50 ευρώ έχουν πλέον εξίσου εύκολη πρόσβαση στις ίδιες αγορές. Δεν έχουν την ίδια δυνατότητα να δημιουργήσουν περιουσία, κυρίως όμως δεν έχουν τη δυνατότητα να αντέξουν και να αντιμετωπίσουν με τον ίδιο τρόπο μια πτώση 20% ή 30%.
Σε κάθε περίπτωση, είτε μιλάμε για τον ελληνικό «Κουμπαρά», για τα γερμανικά συνταξιοδοτικά accounts και την SIU ή τα Trump accounts, είναι σαφές ότι το δυτικό οικονομικό μοντέλο επιχειρεί να συνδέσει μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας των νοικοκυριών με τις κεφαλαιαγορές. Και καθώς αλλάζει ο προορισμός των αποταμιεύσεων των νοικοκυριών, αλλάζει σταδιακά ο τρόπος με τον οποίο χτίζονται οι περιουσίες και ο τρόπος με τον οποίο οι οικονομίες χρηματοδοτούν την ανάπτυξή τους.
