Η αγορά περίμενε μια νέα πετρελαϊκή κρίση αντίστοιχη με εκείνες της δεκαετίας του 1970. Οι προβλέψεις έκαναν λόγο για εκτίναξη των τιμών ακόμη και στα 200 δολάρια το βαρέλι, για νέο κύμα παγκόσμιου πληθωρισμού και για σοβαρό πλήγμα στην παγκόσμια οικονομία. Όμως, για ακόμη μία φορά, η πραγματικότητα διέψευσε τις εκτιμήσεις. Παρά τη μεγαλύτερη διαταραχή στην παγκόσμια προσφορά πετρελαίου που έχει καταγραφεί ποτέ, η αγορά όχι μόνο απέφυγε την κατάρρευση, αλλά κατάφερε να απορροφήσει το σοκ με αξιοσημείωτη ταχύτητα. Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε τη νέα δυναμική της ενεργειακής αγοράς, η οποία είναι πλέον πολύ πιο ευέλικτη, διαφοροποιημένη και ανθεκτική απέναντι στις γεωπολιτικές κρίσεις από ό,τι στο παρελθόν.
Παρά το πρωτοφανές σοκ στην προσφορά, το πετρέλαιο υποχώρησε μετά τη συμφωνία των ΗΠΑ με το Ιράν, επιβεβαιώνοντας εν μέρει την εκτίμηση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ ότι οι τιμές θα κατέρρεαν «σαν πέτρα».
Η εξέλιξη αιφνιδίασε την αγορά. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν διέκοψε τη διέλευση περίπου 13 εκατ. βαρελιών ημερησίως, δηλαδή σχεδόν του 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Η JPMorgan υπολογίζει ότι μεταξύ Φεβρουαρίου και Αυγούστου χάθηκαν συνολικά 1,6 δισ. βαρέλια από την παγκόσμια αγορά. Πολλοί αναλυτές προέβλεπαν ότι το Brent θα εκτοξευόταν στα 150 ή ακόμη και στα 200 δολάρια το βαρέλι. Ωστόσο, οι τιμές δεν ξεπέρασαν ποτέ τα 115 δολάρια.
Η εικόνα αυτή αποδεικνύει ότι η αγορά πετρελαίου έχει αλλάξει σημαντικά σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες. Η αυξημένη γεωγραφική διαφοροποίηση της παραγωγής, τα μεγαλύτερα στρατηγικά αποθέματα, η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών εξόρυξης αλλά και η δυνατότητα ταχύτερης προσαρμογής των εμπορικών ροών έχουν μειώσει σημαντικά την ευαισθησία της αγοράς απέναντι σε μεμονωμένα γεωπολιτικά γεγονότα. Εκεί όπου άλλοτε μια κρίση στη Μέση Ανατολή προκαλούσε παγκόσμιο πανικό, σήμερα το διεθνές σύστημα διαθέτει περισσότερα «μαξιλάρια ασφαλείας».
Τα «αναχώματα» της αγοράς
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε το γεγονός ότι η αγορά μπήκε στην κρίση με ιδιαίτερα υψηλά αποθέματα. Σύμφωνα με την JPMorgan, υπήρχαν περίπου 407 εκατ. βαρέλια διαθέσιμου πετρελαίου στις αποθήκες, ενώ η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (ΙΕΑ) απελευθέρωσε επιπλέον 400 εκατ. βαρέλια από τα στρατηγικά αποθέματα. Ταυτόχρονα, η απόφαση της κυβέρνησης Τραμπ να άρει τις κυρώσεις στο ρωσικό και το ιρανικό πετρέλαιο ενίσχυσε περαιτέρω την προσφορά.
Η κινητοποίηση των στρατηγικών αποθεμάτων λειτούργησε ως μια τεράστια «βαλβίδα αποσυμπίεσης» για την αγορά. Οι επενδυτές διαπίστωσαν ότι ακόμη και σε συνθήκες σοβαρής κρίσης υπήρχαν διαθέσιμοι μηχανισμοί για να αποτραπούν ακραίες ελλείψεις.
Ακόμη και μετά το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, η αγορά βρήκε τρόπους να προσαρμοστεί. Δεκάδες δεξαμενόπλοια απενεργοποίησαν τα συστήματα εντοπισμού τους και κατάφεραν να μεταφέρουν περίπου 2 εκατ. βαρέλια πετρελαίου ημερησίως εκτός Περσικού Κόλπου, περιορίζοντας σημαντικά τις ελλείψεις.
Παράλληλα, η ζήτηση για πετρέλαιο αποδείχθηκε πολύ ασθενέστερη από τις αρχικές προβλέψεις. Η JPMorgan εκτιμά ότι η πολεμική σύγκρουση κατέστρεψε ζήτηση περίπου 800 εκατ. βαρελιών μέσα σε έξι μήνες. Καθοριστική ήταν η συμβολή της Κίνας, η οποία αξιοποίησε τα μεγάλα στρατηγικά της αποθέματα, στράφηκε περισσότερο στον άνθρακα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και συνέχισε με ταχείς ρυθμούς τη μετάβαση στα ηλεκτρικά οχήματα, μειώνοντας την κατανάλωση πετρελαίου κατά περίπου 1 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Η κινεζική περίπτωση αποδεικνύει ότι η ενεργειακή μετάβαση αρχίζει πλέον να επηρεάζει ουσιαστικά την αγορά πετρελαίου. Η ταχεία εξάπλωση των ηλεκτρικών οχημάτων, η αύξηση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από εναλλακτικές πηγές και η βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας περιορίζουν σταδιακά την εξάρτηση της δεύτερης μεγαλύτερης οικονομίας του πλανήτη από το αργό πετρέλαιο. Πρόκειται για μια εξέλιξη που μεταβάλλει τις μακροπρόθεσμες ισορροπίες στην παγκόσμια αγορά ενέργειας.
Αύξηση παραγωγής εκτός Μέσης Ανατολής
Την ίδια στιγμή, η παραγωγή αυξήθηκε σε χώρες όπως η Βραζιλία και η Βενεζουέλα, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες λειτούργησαν ως προμηθευτής ύστατης ανάγκης, καλύπτοντας μέρος των ελλείψεων στην Ευρώπη και την Αυστραλία. Με την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ αναμένεται να επιστρέψουν στην αγορά περίπου 93 εκατ. βαρέλια που παρέμεναν εγκλωβισμένα, ενώ και οι χώρες του ΟΠΕΚ ετοιμάζονται να αυξήσουν την παραγωγή τους. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας προβλέπει ότι το 2027 η παγκόσμια αγορά θα εμφανίσει πλεόνασμα περίπου 5 εκατ. βαρελιών ημερησίως.
Η αύξηση της παραγωγής εκτός Μέσης Ανατολής αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη διαρθρωτική αλλαγή της τελευταίας δεκαετίας. Νέοι παραγωγοί αποκτούν ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο στην αγορά, μειώνοντας την απόλυτη εξάρτηση από τις παραδοσιακές πετρελαιοπαραγωγούς χώρες. Παράλληλα, η αμερικανική παραγωγή σχιστολιθικού πετρελαίου έχει μετατρέψει τις ΗΠΑ σε βασικό παράγοντα σταθεροποίησης της διεθνούς αγοράς, έναν ρόλο που μέχρι πριν από λίγα χρόνια διαδραμάτιζε σχεδόν αποκλειστικά ο ΟΠΕΚ και κυρίως η Σαουδική Αραβία.
Οι κίνδυνοι εξακολουθούν να υπάρχουν
Ωστόσο, οι αναλυτές προειδοποιούν ότι οι κίνδυνοι δεν έχουν εξαλειφθεί. Τα αποθέματα στο Κούσινγκ της Οκλαχόμα, βασικό κόμβο αποθήκευσης πετρελαίου στις ΗΠΑ, βρίσκονται στα χαμηλότερα επίπεδα από το 2014, γεγονός που δημιουργεί λειτουργικές δυσκολίες στην τροφοδοσία των διυλιστηρίων. Επιπλέον, χώρες όπως η Κίνα αναμένεται να αρχίσουν να αναπληρώνουν τα στρατηγικά τους αποθέματα, κάτι που θα μπορούσε να ενισχύσει ξανά τη ζήτηση αργότερα μέσα στο έτος και το 2027.
Άλλωστε, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει την εκδήλωση μιας νέας γεωπολιτικής κρίσης ή την επανεμφάνιση εντάσεων στη Μέση Ανατολή, οι οποίες θα μπορούσαν να ανατρέψουν εκ νέου τις ισορροπίες. Η αγορά πετρελαίου εξακολουθεί να παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητη στις πολιτικές εξελίξεις, ακόμη κι αν σήμερα διαθέτει περισσότερους μηχανισμούς απορρόφησης των κραδασμών.
Παρότι η αγορά φαίνεται να έχει απορροφήσει το μεγαλύτερο μέρος της κρίσης, η πορεία των τιμών θα εξαρτηθεί από το πόσο γρήγορα θα αποκατασταθούν τα αποθέματα και από την ισορροπία μεταξύ της αυξημένης προσφοράς και της μελλοντικής ζήτησης. Όπως σημειώνουν οι αναλυτές, η πρόσφατη κρίση απέδειξε ότι η παγκόσμια αγορά πετρελαίου παραμένει πολύ πιο ευέλικτη και απρόβλεπτη από όσο πίστευαν ακόμη και οι πιο έμπειροι επενδυτές.
Το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι το διεθνές ενεργειακό σύστημα εισέρχεται σε μια νέα εποχή. Η ισχύς των παραδοσιακών πετρελαϊκών κρίσεων φαίνεται να περιορίζεται, καθώς η αγορά διαθέτει περισσότερες εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού, μεγαλύτερα αποθέματα και αυξημένη δυνατότητα προσαρμογής. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κίνδυνοι έχουν εξαφανιστεί. Σημαίνει όμως ότι η παγκόσμια οικονομία είναι πλέον καλύτερα προετοιμασμένη να αντιμετωπίσει ακόμη και πολύ ισχυρούς γεωπολιτικούς κραδασμούς, χωρίς να οδηγείται αυτομάτως σε εκτίναξη των τιμών της ενέργειας και σε νέα παγκόσμια οικονομική κρίση.
Φωτογραφία @AP
