Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας δεν περιορίζεται πλέον στα υδροηλεκτρικά φράγματα, τις ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά. Σε όλο τον κόσμο, επιχειρήσεις και κυβερνήσεις αξιοποιούν πηγές που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν αδιανόητες, μετατρέποντας τα λύματα, τα κύματα, τις παλίρροιες, ακόμη και τις σήραγγες του μετρό, σε μικρούς σταθμούς παραγωγής ηλεκτρισμού.
Η ανάγκη για ενεργειακή ασφάλεια, η αύξηση της ζήτησης ηλεκτρισμού και η προσπάθεια περιορισμού των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα οδηγούν σε μια νέα γενιά ενεργειακών επενδύσεων. Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ενέργειας (IEA), οι παγκόσμιες επενδύσεις στον ενεργειακό τομέα αναμένεται να ξεπέρασαν τα 3,3 τρισ. δολάρια το 2025, εκ των οποίων περίπου 2,2 τρισ. δολάρια κατευθύνονται σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, αναπτύσσονται και τεχνολογίες που αξιοποιούν πηγές ενέργειας οι οποίες μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδύνατον να αξιοποιηθούν εμπορικά.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι μονάδες επεξεργασίας λυμάτων. Αυτό που μέχρι πριν από λίγα χρόνια αποτελούσε αποκλειστικά περιβαλλοντικό βάρος, σήμερα μετατρέπεται σε πολύτιμη ενεργειακή πρώτη ύλη. Κατά την αναερόβια χώνευση της ιλύος παράγεται βιοαέριο πλούσιο σε μεθάνιο, το οποίο χρησιμοποιείται σε μονάδες συμπαραγωγής ηλεκτρισμού και θερμότητας. Πολλές εγκαταστάσεις στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες καλύπτουν πλέον το μεγαλύτερο μέρος των ενεργειακών τους αναγκών από το δικό τους βιοαέριο, ενώ αρκετές παράγουν ακόμη και πλεόνασμα ηλεκτρικής ενέργειας που διοχετεύεται στο δημόσιο δίκτυο. Η Copenhagen Bioenergy Facility στη Δανία και η Stickney Water Reclamation Plant στο Σικάγο αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της μετάβασης.
Εξίσου εντυπωσιακή είναι η αξιοποίηση της γεωθερμικής ενέργειας σε ηφαιστειακές περιοχές. Η Ισλανδία καλύπτει περίπου το 25% της ηλεκτροπαραγωγής της από γεωθερμικούς σταθμούς, αξιοποιώντας τη θερμότητα που βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια της γης. Στην περιοχή Χελισχέιντι ένας από τους μεγαλύτερους γεωθερμικούς σταθμούς παγκοσμίως παράγει εκατοντάδες μεγαβάτ ηλεκτρικής ισχύος και παράλληλα τροφοδοτεί το Ρέικιαβικ με τηλεθέρμανση. Αντίστοιχες επενδύσεις πραγματοποιούνται στην Ιταλία, στην Κένυα, στις Φιλιππίνες και στην Ινδονησία, χώρες που διαθέτουν έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα.
Η θάλασσα αποτελεί μία ακόμη ανεξερεύνητη ενεργειακή πηγή. Στη Γαλλία, ο σταθμός παλιρροϊκής ενέργειας La Rance, που λειτουργεί από το 1966, παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα έργα του είδους στον κόσμο. Αντίστοιχα, το MeyGen στη Σκωτία αξιοποιεί την κίνηση των παλιρροϊκών ρευμάτων με υποθαλάσσιες τουρμπίνες, παράγοντας ηλεκτρική ενέργεια χωρίς να απαιτείται η κατασκευή μεγάλων φραγμάτων. Αν και το κόστος παραμένει υψηλό, οι τεχνολογίες αυτές θεωρούνται ιδιαίτερα ελκυστικές επειδή οι παλίρροιες είναι απολύτως προβλέψιμες, σε αντίθεση με τον άνεμο και την ηλιοφάνεια.
Ακόμη και οι υπόγειοι σιδηρόδρομοι μετατρέπονται σταδιακά σε μικρές μονάδες ηλεκτρικής ενέργειας. Το Μετρό του Λονδίνου, το Μετρό της Βιέννης και δίκτυα σε χώρες όπως η Ολλανδία και η Ιαπωνία αξιοποιούν συστήματα ανάκτησης ενέργειας κατά την πέδηση των συρμών. Αντί η κινητική ενέργεια να χάνεται ως θερμότητα, μετατρέπεται σε ηλεκτρική και επιστρέφει στο δίκτυο για να χρησιμοποιηθεί από άλλους συρμούς ή από τις ίδιες τις εγκαταστάσεις των σταθμών. Σε ορισμένα δίκτυα, η εξοικονόμηση ηλεκτρικής ενέργειας φθάνει το 20% έως 30% της κατανάλωσης έλξης.
Μια ακόμη τεχνολογία που αναπτύσσεται ταχύτατα αφορά τα κέντρα δεδομένων (data centers). Αν και καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας, η θερμότητα που παράγουν χρησιμοποιείται πλέον για την τηλεθέρμανση κατοικιών. Στη Φινλανδία, η Microsoft σχεδιάζει να αξιοποιήσει τη θερμότητα από τα νέα της data centers για τη θέρμανση δεκάδων χιλιάδων κατοικιών, μειώνοντας σημαντικά την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων.
Η ίδια λογική εφαρμόζεται πλέον και στη βιομηχανία. Χαλυβουργίες, τσιμεντοβιομηχανίες και χημικές μονάδες εγκαθιστούν συστήματα ανάκτησης απορριπτόμενης θερμότητας, μετατρέποντας την ενέργεια που μέχρι πρόσφατα χανόταν στην ατμόσφαιρα σε ηλεκτρική παραγωγή. Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ενέργειας, η αξιοποίηση της απορριπτόμενης θερμότητας αποτελεί μία από τις οικονομικότερες τεχνολογίες εξοικονόμησης ενέργειας στη βαριά βιομηχανία.
Για την Ελλάδα, αρκετές από αυτές τις τεχνολογίες δεν αποτελούν πλέον μακρινό σενάριο. Η αξιοποίηση του βιοαερίου από εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων και χώρους υγειονομικής ταφής επεκτείνεται σταδιακά, ενώ η γεωθερμία επανέρχεται στο προσκήνιο, με το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται κυρίως σε περιοχές όπως η Μήλος, η Νίσυρος, η Λέσβος και ο Έβρος. Παράλληλα, η αναζήτηση νέων πηγών ευελιξίας για το ηλεκτρικό σύστημα στρέφει το ενδιαφέρον σε τεχνολογίες που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν εξειδικευμένες ή οικονομικά ασύμφορες.
Το συμπέρασμα είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν αλλάζει μόνο το καύσιμο που χρησιμοποιούμε, αλλά και τον ίδιο τον ορισμό της ενεργειακής πηγής. Σήμερα, αξία αποκτούν μορφές ενέργειας που μέχρι πρόσφατα χάνονταν στην ατμόσφαιρα ή κατέληγαν ως απόβλητα. Όσο αυξάνεται η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας από τα ηλεκτρικά οχήματα, τα κέντρα δεδομένων και τη βιομηχανία, τόσο μεγαλύτερη θα γίνεται η πίεση για την αξιοποίηση κάθε διαθέσιμου ενεργειακού πόρου, ακόμη κι αν αυτός βρίσκεται κάτω από μια πόλη, μέσα σε μια μονάδα βιολογικού καθαρισμού ή στον βυθό της θάλασσας.
