Αμφιβολίες για το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι σε θέση να αντιμετωπίσει μια ξένη εισβολή έως το 2030 εκφράζει το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ECA), επισημαίνοντας ως βασικά προβλήματα τη συνεχιζόμενη εξάρτηση από τις ΗΠΑ και τον κατακερματισμό των εθνικών αμυντικών συστημάτων.
Σύμφωνα με την έκθεση των Ευρωπαίων Ελεγκτών, η ΕΕ βρίσκεται σήμερα σε πολύ καλύτερη θέση σε σχέση με την περίοδο πριν από τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία το 2022. Ωστόσο, η επίτευξη του στόχου για πλήρη αμυντική ετοιμότητα έως το τέλος της δεκαετίας εξακολουθεί να αποτελεί δύσκολο εγχείρημα, επισημαίνει ο Marek Opiola, μέλος του ECA που είχε την ευθύνη της αξιολόγησης της ευρωπαϊκής αμυντικής πολιτικής. Ο ίδιος εξηγεί ότι παραμένουν σημαντικές δυσκολίες, όπως τα κατακερματισμένα εθνικά συστήματα, τα προβλήματα στην παραγωγική δυναμικότητα της αμυντικής βιομηχανίας και η εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Όπως ανέφερε στον Guardian, η ΕΕ έχει ακόμη τη δυνατότητα να σημειώσει σημαντική πρόοδο, εφόσον αυξήσει δραστικά τις αμυντικές δαπάνες και επιταχύνει την παραγωγή πυρομαχικών.
Ήδη, μεταξύ 2020 και 2025, τα κράτη-μέλη της ΕΕ αύξησαν τις αμυντικές δαπάνες τους κατά 79%, ως απάντηση στη ρωσική απειλή αλλά και στο πλαίσιο της προσπάθειας να επιτευχθούν, έστω και καθυστερημένα, οι στόχοι δαπανών του ΝΑΤΟ.
Ενδεικτικές των δυσκολιών που αντιμετωπίζει η Ευρώπη είναι και οι καθυστερήσεις στην παραγωγή πυρομαχικών. Η ΕΕ είχε δεσμευτεί να παραδώσει 1 εκατομμύριο βλήματα πυροβολικού στην Ουκρανία, ωστόσο κατάφερε να εκπληρώσει τον στόχο μόλις τον Νοέμβριο του 2024, δηλαδή με καθυστέρηση οκτώ μηνών.
Ο στόχος του 2030
Η ΕΕ έθεσε πέρυσι ως στόχο την επίτευξη αμυντικής ετοιμότητας έως το 2030, μετά τις προειδοποιήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών ότι περίπου τότε η Ρωσία θα μπορούσε να είναι έτοιμη να διεξαγάγει έναν μεγάλης κλίμακας πόλεμο στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με ανώτερο Ευρωπαίο ελεγκτή, αμυντική ετοιμότητα σημαίνει να διαθέτει η Ευρώπη «στρατηγική αυτονομία» και τη δυνατότητα να υποστηρίξει ανεξάρτητα έναν πόλεμο υψηλής έντασης.
Η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με το 2019, όταν είχε πραγματοποιηθεί αντίστοιχη αξιολόγηση. Ωστόσο, ο κατακερματισμός των εθνικών αμυντικών βιομηχανιών και η ανεπαρκής συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων αυξάνουν τον κίνδυνο είτε να χρηματοδοτούνται παράλληλα παρόμοιες δυνατότητες είτε να παραμένουν σημαντικά κενά στις στρατιωτικές δυνατότητες της Ευρώπης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυσλειτουργίας –αν και δεν περιλαμβάνεται στην έκθεση του ECA– αποτελεί η απόφαση της Γαλλίας και της Γερμανίας να εγκαταλείψουν κοινό πρόγραμμα ύψους 100 δισ. ευρώ για την κατασκευή μαχητικού αεροσκάφους, καθώς οι εταιρείες που ηγούνταν του εγχειρήματος δεν κατάφεραν να επιλύσουν τις διαφωνίες τους σχετικά με την ηγεσία και τον έλεγχο του προγράμματος.
Το 63% των αγορών από τις ΗΠΑ
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα αφορά την εξάρτηση από προμηθευτές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μεταξύ Φεβρουαρίου 2022 και Ιουνίου 2023, το 78% των αμυντικών προμηθειών των κυβερνήσεων της ΕΕ προήλθε εκτός του μπλοκ, ενώ οι ΗΠΑ από μόνες τους αντιπροσώπευαν το 63%, σύμφωνα με μελέτη που επικαλείται το ECA.
Οι αγορές αμερικανικού στρατιωτικού εξοπλισμού αυξήθηκαν μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, κάτι που οι Ευρωπαίοι ελεγκτές θεωρούν κατανοητό, καθώς η ΕΕ έπρεπε να εξασφαλίσει γρήγορα διαθέσιμες στρατιωτικές δυνατότητες. Υπάρχουν ήδη κάποιες πρώτες ενδείξεις βελτίωσης της κατάστασης, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν ακόμη επαρκή δεδομένα για ασφαλή συμπεράσματα.
Την ίδια στιγμή, η ΕΕ επιχειρεί μέσω της πολιτικής «Buy European» να περιορίσει την εξάρτηση από ξένους προμηθευτές, προβλέποντας ότι οι κοινές αμυντικές δαπάνες θα πρέπει να ενισχύουν τις ευρωπαϊκές αμυντικές βιομηχανίες ή εκείνες στενά συνδεδεμένων χωρών, όπως η Ουκρανία και η Νορβηγία. Προβλέπονται, πάντως, περιθώρια ευελιξίας όταν η Ευρώπη αδυνατεί να παράγει εγκαίρως κρίσιμα στρατιωτικά εφόδια.
Το δίλημμα των Patriot
Το πρόβλημα αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην περίπτωση της Ουκρανίας. Μετά το καλοκαίρι των σφοδρών ρωσικών επιθέσεων με πυραύλους και drones, το Κίεβο ζήτησε εξαίρεση από τους κανόνες «Buy European», προκειμένου να χρησιμοποιήσει το ευρωπαϊκό δάνειο στήριξης ύψους 90 δισ. ευρώ για την αγορά αμερικανικών αναχαιτιστικών πυραύλων Patriot.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανέφερε ότι η Ουκρανία έχει ζητήσει χρηματοδότηση αρκετών δισεκατομμυρίων ευρώ για την ενίσχυση της αεράμυνάς της, μεταξύ άλλων με συστήματα Patriot. Σύμφωνα με εκπρόσωπο της Κομισιόν, η αγορά των αμερικανικών αναχαιτιστικών θα απαιτούσε εξαίρεση από τους κανόνες που προβλέπουν ότι το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου των στρατιωτικών αγορών που χρηματοδοτούνται από το συγκεκριμένο δάνειο πρέπει να είναι ευρωπαϊκής προέλευσης. Την τελική απόφαση θα λάβουν τα κράτη-μέλη.
Οι Ευρωπαίοι ελεγκτές αναγνωρίζουν ότι σε περιπτώσεις επείγουσας ανάγκης μπορεί να είναι λογικό να πραγματοποιούνται αγορές εκτός Ευρώπης. Επισημαίνουν, όμως, ότι ακόμη και όταν η ΕΕ αναγκάζεται να προμηθευτεί από τρίτες χώρες στρατιωτικές δυνατότητες που δεν διαθέτει, θα πρέπει παράλληλα να έχει ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο για την ανάπτυξη αυτών των κρίσιμων δυνατοτήτων στο εσωτερικό της Ένωσης.
