Το κατασταλτικό, θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν παλεύει για την επιβίωσή του. Ως γνωστόν, η Ισλαμική Δημοκρατία είναι βίαιη, διεφθαρμένη και θεοκρατική, εφαρμόζει συστηματικές διακρίσεις εις βάρος των γυναικών και των μειονοτήτων και οι πολιτικές της έχουν οδηγήσει σε οικονομική καταστροφή. Όταν οι Ιρανοί βγαίνουν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν, το καθεστώς τούς δολοφονεί.
Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι όλοι στηρίζουν τους διαδηλωτές και αντιτίθενται στο σημερινό καθεστώς, προειδοποιούν ότι όποιος περιμένει το επόμενο καθεστώς να είναι δημοκρατικό ή ειρηνικό, ενδέχεται να απογοητευτεί βαθιά. Η πτώση του καθεστώτος δεν εγγυάται ένα καλύτερο αύριο, αναφέρει το Politico.
- Διαβάστε ακόμα - Το Ιράν σε αναβρασμό: Mπροστά στη μεγαλύτερη κρίση από το 1979
Στην πολιτική, σχεδόν πάντα, τα πράγματα μπορούν να γίνουν χειρότερα. Και αυτό είναι κάτι που οι Ιρανοί, έπειτα από δεκαετίες πολέμων, αναταραχών και οικονομικής κατάρρευσης, γνωρίζουν πολύ καλά.
Τα σενάρια για αλλαγή εξουσίας
Υπάρχουν μερικά βασικά σενάρια για το πώς θα μπορούσε να χάσει την εξουσία η κυβέρνηση. Πρώτον, θα μπορούσε να ανατραπεί μέσω πραξικοπήματος από τους Φρουρούς της Επανάστασης, που δεν αποτελεί όμως προτιμώμενη λύση, καθώς θα τους φόρτωνε το βάρος της διακυβέρνησης μιας χώρας σε πολλαπλή κρίση. Όποιο σύστημα κι αν εγκαθιδρύσουν, είναι απίθανο να είναι ελεύθερο, γιατί τα πραξικοπήματα σπάνια οδηγούν σε δημοκρατικές μεταβάσεις.
Οι δεκαετίες δυτικών κυρώσεων, ιδιαίτερα για το πυρηνικό πρόγραμμα, ενίσχυσαν θεαματικά τη θέση των Φρουρών της Επανάστασης. Καθώς ξένες εταιρείες αποχωρούσαν και μικρότερες επιχειρήσεις κατέρρεαν, οι Φρουροί κάλυψαν το κενό, ελέγχοντας κρίσιμους τομείς όπως η ενέργεια, οι μεταφορές, οι κατασκευές, οι εξαγωγές πετρελαίου και η κυβερνοασφάλεια. Παρά τις στρατιωτικές απώλειες από ισραηλινά πλήγματα, συσπειρώθηκαν εσωτερικά και ενίσχυσαν τον έλεγχο στο εσωτερικό. Σήμερα αποτελούν το κατεξοχήν στήριγμα του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και τον βασικό διαμεσολαβητή κάθε μελλοντικής πολιτικής εξέλιξης.
Ένα άλλο ενδεχόμενο είναι η ανατροπή του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και του στενού του κύκλου από τις ΗΠΑ. Ο Ντόναλντ Τραμπ αποτελεί καθοριστικό παράγοντα καθώς οι απρόβλεπτες απειλές στρατιωτικής δράσης λειτουργούν ως «άγριος καταλύτης».
Όμως το Ιράν δεν διαθέτει μια ενιαία, συγκροτημένη αντιπολίτευση που θα μπορούσε να αναλάβει αμέσως την εξουσία αν οι ηγέτες του καθεστώτος δολοφονηθούν αιφνιδιαστικά. Η αντιπολίτευση είναι κατακερματισμένη και η ηγεσία της σε μεγάλο βαθμό βρίσκεται στη φυλακή. Επιπλέον, αν το καθεστώς κατέρρεε αποκλειστικά λόγω εσωτερικών πιέσεων, η χώρα θα έμενε χωρίς σαφή αρχηγό κράτους.
«Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν έχει εναλλακτική έτοιμη να τη διαδεχθεί», δήλωσε στο Politico ο Βάλι Νασρ, καθηγητής Σπουδών Μέσης Ανατολής και Διεθνών Σχέσεων στο Johns Hopkins. «Δεν υπάρχει δύναμη που να μπορεί να αναλάβει την επόμενη μέρα».
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ιράν αδυνατεί να δημιουργήσει μια τέτοια εναλλακτική. Ο ιρανικός λαός, σημείωσε ο Νασρ, είναι ικανός στη δημιουργία δομών κοινωνίας των πολιτών ακόμη και υπό καταστολή. Το κράτος έχει μακρά συνταγματική παράδοση και ιστορία ανταγωνιστικών εκλογών. Θεωρητικά, διαθέτει τα συστατικά για τη συγκρότηση δημοκρατικών θεσμών.
Όμως το καθεστώς έχει εξαλείψει αδίστακτα κάθε ανταγωνισμό, καθιστώντας αδύνατη μια ομαλή αντικατάστασή του. Έτσι, αυτό που θα ακολουθήσει ενδέχεται να μην είναι καλύτερο - ίσως μάλιστα να είναι χειρότερο.
Από την άλλη, η ανατροπή θα μπορούσε να έρθει και από μία αργή παρακμή του καθεστώτος μέσω συνεχούς καταστολής, χωρίς όμως λύση στα βαθιά οικονομικά προβλήματα, γεγονός που απειλεί με παρατεταμένη αστάθεια ή χάος.
Το πιθανότερο ωστόσο σενάριο, σύμφωνα με αναλυτές, δεν είναι μια δημοκρατική μετάβαση, αλλά η διατήρηση της εξουσίας από ακόμη πιο σκληρά στοιχεία εντός του ίδιου του καθεστώτος.
Το αποτέλεσμα των επαναστάσεων
Καμία από τις επαναστάσεις της Αραβικής Άνοιξης δεν παρήγαγε διαρκή δημοκρατία και η ιρανική επανάσταση του 1979 ανέτρεψε τον Σάχη, αλλά γέννησε την Ισλαμική Δημοκρατία.
- Διαβάστε ακόμα - Η Αμερική αντεπιτίθεται: Γεωπολιτικό παιχνίδι για σπάνιες γαίες και τεχνολογική κυριαρχία
Η ιρανική επανάσταση είναι ιδιαίτερα διδακτική. Στην αρχή υπήρχαν πολλά πιθανά αποτελέσματα πέρα από μια θεοκρατική δικτατορία. Υπήρχαν ισχυρά κοινωνικά κινήματα με βαθιές οργανωτικές ρίζες. Όταν όμως έπεσε το καθεστώς, η συνεργασία κατέρρευσε με τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί να καταλαμβάνει την εξουσία και να εξοντώνει τους αντιπάλους του.
Το σημερινό Ιράν είναι ένα σύνθετο αυταρχικό σύστημα. Διαθέτει εκλογές για πρόεδρο και κοινοβούλιο, αλλά τελικά ελέγχεται από τον ανώτατο ηγέτη, έναν μη εκλεγμένο κληρικό. Εκείνος καθορίζει ποιος μπορεί να θέσει υποψηφιότητα και ελέγχει κρίσιμους θεσμούς, συμπεριλαμβανομένων των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.
Παρά την καταστολή, οι Ιρανοί εξακολουθούν να αντιστέκονται, κυρίως μέσω μαζικών διαδηλώσεων. Όμως το καθεστώς καταστέλλει βίαια κάθε κίνημα που αποκτά δυναμική, εμποδίζοντας τη δημιουργία βιώσιμης οργανωμένης αντιπολίτευσης.
Οι διαδηλώσεις μπορούν να ασκήσουν πίεση, ιδίως όταν επαναλαμβάνονται συχνά. Με πληθωρισμό άνω του 50%, τίθεται το ερώτημα πόσο ακόμη μπορούν οι δυνάμεις ασφαλείας να πυροβολούν πολίτες, ιδίως όταν και οι ίδιες αποτελούνται από απλούς ανθρώπους.
Πιθανοί πραξικοπηματίες θα μπορούσαν να είναι μεσαία στελέχη του στρατού και των υπηρεσιών ασφαλείας. Όμως ένα πραξικόπημα δύσκολα θα οδηγούσε σε δημοκρατία. Θα μπορούσε να προκύψει μια στρατιωτική δικτατορία, ίσως πιο «αποτελεσματική», αλλά όχι απαραίτητα πιο ελεύθερη.
Υπάρχουν και σενάρια αμερικανικής επέμβασης ή «λύσης Βενεζουέλας», καθώς και το ενδεχόμενο επιστροφής του Ρεζά Παχλαβί. Πολλοί ειδικοί όμως αμφισβητούν τόσο τη δημοκρατική του δέσμευση όσο και την ικανότητά του να διαχειριστεί μια μετάβαση σε μια χώρα 90 εκατομμυρίων κατοίκων.
H σιωπή της Μόσχας
Παρά τα όσα συμβαίνουν ωστόσο στο Ιράν, το Κρεμλίνο διατηρεί στάση απόλυτης σιωπής. Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ απέφυγε κάθε καταδίκη της ιρανικής καταστολής, περιοριζόμενος να επαναλάβει ότι οι σχέσεις Ρωσίας–Ιράν παραμένουν αμετάβλητες και βασίζονται στη «στρατηγική εταιρική σχέση» που υπεγράφη τον Ιανουάριο του 2025.
Η Μόσχα απέφυγε επίσης να τοποθετηθεί ουσιαστικά απέναντι στις απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για πιθανά πλήγματα στο Ιράν και για επιβολή δασμών σε χώρες που συναλλάσσονται με την Τεχεράνη. Ο Λαβρόφ χαρακτήρισε απλώς τις ΗΠΑ «αναξιόπιστες», ενώ ο γραμματέας του ρωσικού Συμβουλίου Ασφαλείας Σεργκέι Σοϊγκού κατήγγειλε «εξωτερική παρέμβαση» στις εσωτερικές υποθέσεις του Ιράν. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν έχει σχολιάσει ούτε τις εξελίξεις στο Ιράν ούτε την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο από αμερικανικές δυνάμεις.
Αναλυτές που μίλησαν στη Le Monde εκτιμούν ότι, παρά τη γεωπολιτική σημασία των εξελίξεων σε Ιράν και Βενεζουέλα, η βασική προτεραιότητα του Πούτιν παραμένει ο πόλεμος στην Ουκρανία. Η Μόσχα επιδιώκει να διαχειριστεί προσεκτικά τις σχέσεις της με την Ουάσινγκτον, διατηρώντας τις μαξιμαλιστικές της θέσεις. Παρά τη ρητορική περί «στρατηγικής συνεργασίας», η Ρωσία έχει προσφέρει περιορισμένη πρακτική στήριξη στο Ιράν, ακόμη και μετά τις ισραηλινές επιθέσεις του Ιουνίου 2025, γεγονός που ανέδειξε τα όρια της ρωσοϊρανικής συμμαχίας και άφησε τον Πούτιν στον ανεπιθύμητο ρόλο του θεατή.
