Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία καθορίζει την παγκόσμια ισχύ, ο έλεγχος κρίσιμων πρώτων υλών έχει μετατραπεί σε πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Οι σπάνιες γαίες -κρίσιμες πρώτες ύλες για την κατασκευή ηλεκτρικών οχημάτων, έξυπνων τηλεφώνων, αμυντικού εξοπλισμού και υπολογιστών- βρίσκονται στο επίκεντρο ενός παγκόσμιου παιχνιδιού στρατηγικής και επιρροής.
Κατά τη διάρκεια δεκαετιών, η Κίνα έχτισε σχεδόν μονοπωλιακό έλεγχο στις αλυσίδες εφοδιασμού κρίσιμων ορυκτών, φτάνοντας να επεξεργάζεται περισσότερο από το 90% των σπάνιων γαιών παγκοσμίως. Οι υπόλοιπες χώρες άφησαν το πεδίο ελεύθερο στο Πεκίνο, απολαμβάνοντας χαμηλές τιμές αλλά με τίμημα την εξάρτηση από έναν στρατηγικό αντίπαλο.
Tώρα, με το θέμα των σπάνιων γαιών να λαμβάνει κρίσιμη σημασία, θα πρέπει να υπογραμμιστεί και ο ρόλος της Ελλάδας και η αξιοποίηση των κοιτασμάτων ορυκτών πρώτων υλών στο υπέδαφός της, προσφέροντάς της ευκαιρίες για την ενίσχυση των εξαγωγών, την ενδυνάμωση του γεωπολιτικού ρόλου της, αλλά και για την αλλαγή του παραγωγικού προτύπου.
Οι ΗΠΑ φαίνεται να έχουν ξεκάθαρο σχέδιο: να ανακτήσουν τον έλεγχο, να χτίσουν συμμαχίες σε όλο τον κόσμο και να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε περιοχές πλούσιες σε κρίσιμα ορυκτά. Την τελευταία διετία, η στρατηγική αυτή εκδηλώθηκε μέσα από διμερείς συμφωνίες και επενδύσεις σε Αυστραλία, Ασία, Λατινική Αμερική και Ευρώπη. Τον Οκτώβριο του 2025, η Αυστραλία συμφώνησε σε συνεργασία 3 δισεκατομμυρίων δολαρίων για έργα κρίσιμων ορυκτών, ενώ παράλληλα οι ΗΠΑ υπέγραψαν συμφωνίες με Ιαπωνία, Μαλαισία, Ταϊλάνδη, Ινδονησία, Καμπότζη, αλλά και χώρες όπως, Αργεντινή, Κονγκό, Ρουάντα και Καζακστάν.
Υπάρχουν όμως και πεδία γεωστρατηγικής εθνικών συμφερόντων, όπως η Ουκρανία, όπου οι ΗΠΑ μεσολαβούν για τον τερματισμό του πολέμου, με το αζημίωτο, ενώ ανοίγουν νέα μέτωπα, όπως αυτό στη Βενεζουέλα και έπονται και άλλα, όπως Γροιλανδία και Κολομβία, βάζοντας στο μάτι και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές.
Οι κρίσιμες πρώτες ύλες ενσωματώνονται πλέον σε κάθε είδους διαπραγμάτευση: από εμπορικές συμφωνίες έως στρατιωτική βοήθεια και οικονομικές διασώσεις. Στην Ινδονησία, η άρση περιορισμών εξαγωγών νικελίου συνδέθηκε με αμερικανικές πιέσεις, ενώ η οικονομική διάσωση της Αργεντινής περιλάμβανε συνεργασία στην εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών. Στην Ουκρανία, η στρατιωτική υποστήριξη συνδέθηκε με δικαιώματα εκμετάλλευσης σπάνιων γαιών.
Πέρα από τα καθαρά οικονομικά κίνητρα, τα κρίσιμα ορυκτά αποτελούν και στρατηγικό εργαλείο πίεσης απέναντι στην Κίνα. Η προσπάθεια των ΗΠΑ να ενισχύσουν την αυτονομία τους στις τεχνολογίες αιχμής περνά μέσα από την Ουκρανία, τη Γροιλανδία και τη Βενεζουέλα – περιοχές με τεράστια αποθέματα σπάνιων γαιών και κρίσιμων πρώτων υλών, αλλά και με σοβαρές γεωπολιτικές προκλήσεις.
Ουκρανία
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει βάλει στο στόχαστρο τους τεράστιους ορυκτούς πόρους της Ουκρανίας και το Μάιο του 2025 υπέγραψε μια συμφωνία: να εξασφαλίσει ένα μέρος των σπάνιων γαιών της Ουκρανίας με αντάλλαγμα την αμερικανική υποστήριξη στον πόλεμο με την Ρωσία.
Στις αρχές του 2025, ο Ντόναλντ Τραμπ, είχε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ θα πρέπει να λάβουν σπάνιες γαίες αξίας 500 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την Ουκρανία ως αποζημίωση για τη συνεχιζόμενη στρατιωτική υποστήριξη της χώρας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας. Η Ουκρανία είναι γνωστή ότι διαθέτει αποθέματα από 25 από τα 34 πρώτα υλικά που η ΕΕ έχει χαρακτηρίσει κρίσιμα.
Ωστόσο, πολλοί από τους πόρους της Ουκρανίας βρίσκονται στα ανατολικά και νότια, σε περιοχές που είτε αμφισβητούνται είτε έχουν καταληφθεί από τη Ρωσία.
Σύμφωνα με την ουκρανική κυβέρνηση, περίπου το 20% των ορυκτών της Ουκρανίας και το μισό των αποθεμάτων σπάνιων γαιών βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή. Οι τρέχουσες χαρτογραφήσεις της εκτιμώμενης περιουσίας ορυκτών της Ουκρανίας βασίζονται επίσης σε παλιά σοβιετικά στοιχεία, που δεν λαμβάνουν υπόψη το κόστος ή τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης αυτών των κοιτασμάτων, με πολλά από τα σημεία σπάνιων γαιών να εκτιμάται ότι δεν είναι κερδοφόρα για εξόρυξη.
Η Ουκρανία συγκαταλέγεται μεταξύ των 10 κορυφαίων παγκόσμιων προμηθευτών ορυκτών πόρων. Πριν την εισβολή, ο τομέας εξόρυξης και μετάλλων της συνέβαλε περίπου στο 10% του ΑΕΠ και αποτελούσε το 33% των εξαγωγών της.
Γροιλανδία
Η Γροιλανδία είναι πλούσια σε φυσικούς πόρους, όπως σιδηρομετάλλευμα, γραφίτη, βολφράμιο, παλλάδιο, βανάδιο, ψευδάργυρο, χρυσό, ουράνιο, χαλκό και πετρέλαιο. Ωστόσο, οι πόροι που προσελκύουν τη μεγαλύτερη προσοχή στην περιοχή είναι τα στοιχεία σπάνιων γαιών.
Η Γροιλανδία κατατάσσεται όγδοη παγκοσμίως σε αποθέματα σπάνιων γαιών, με 1,5 εκατομμύρια τόνους και φιλοξενεί δύο κοιτάσματα σπάνιων γαιών που συγκαταλέγονται μεταξύ των μεγαλύτερων στον κόσμο: τα Kvanefjeld και Tanbreez.
Παρ’ όλα αυτά, μέχρι σήμερα δεν έχει πραγματοποιηθεί εξόρυξη σπάνιων γαιών στο νησί. Το σκληρό αρκτικό κλίμα αποτρέπει τις εξορυκτικές δραστηριότητες στο μεγαλύτερο μέρος του νησιού κατά τη διάρκεια του μεγαλύτερου μέρους του έτους. Μόνο το 20% της Γροιλανδίας είναι ελεύθερο από πάγο και οι θερμοκρασίες μπορούν να φτάσουν κάτω από τους -40 βαθμούς Φαρενάιτ. Ωστόσο, η τήξη των παγετώνων λόγω της αύξησης των παγκόσμιων θερμοκρασιών ανοίγει την πρόσβαση σε επιπλέον ορυκτούς πόρους καθώς και σε νέες θαλάσσιες και χερσαίες διαδρομές, καθιστώντας τη Γροιλανδία έναν βιώσιμο εξορυκτικό εταίρο.
Το 2019, υπό την πρώτη κυβέρνηση Τραμπ, οι ΗΠΑ υπέγραψαν μνημόνιο συνεργασίας με τη Γροιλανδία για κοινή χαρτογράφηση της περιοχής και ανταλλαγή επιστημονικών και τεχνικών γνώσεων για την ανάπτυξη των σπάνιων γαιών και κρίσιμων ορυκτών. Ωστόσο, το μνημόνιο πλησιάζει τώρα στη λήξη του και οι προσπάθειες για ανανέωση της συμφωνίας υπό την κυβέρνηση Μπάιντεν απέτυχαν. Τώρα, η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να επικεντρώνεται σε νέους τρόπους πρόσβασης στις σπάνιες γαίες της Γροιλανδίας, βάζοντας στο τραπέζι όλα τα ενδεχόμενα.
Βενεζουέλα
Η Βενεζουέλα χαρακτηρίζεται «φτωχή πλούσια χώρα», καθώς διαθέτει αφθονία πλουτοπαραγωγικών πηγών αλλά με μια κοινωνία που μετρά τις αντοχές της.
Εκτός από τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο, η Βενεζουέλα διαθέτει τεράστια κοιτάσματα φυσικού αερίου - το έκτο μεγαλύτερο παγκοσμίως- μεγάλα αποθέματα χρυσού, τα σημαντικότερα στη Λατινική Αμερική, σίδηρο - κατατάσσεται 12ος παγκοσμίως – βωξίτη στη15η θέση παγκοσμίως και διαμάντια.
Πριν την κατάρρευση του καθεστώτος Τσάβες, η χώρα είχε σημειώσει σημαντική πρόοδο στην εκμετάλλευση και εξαγωγή αρκετών από αυτά τα εμπορεύματα, ιδιαίτερα του πετρελαίου, του αερίου, του σιδηρομεταλλεύματος και των επεξεργασμένων προϊόντων αλουμινίου και χάλυβα, που αποτελούσαν ακρογωνιαίους λίθους της σύγχρονης Βενεζουέλας.
Επιπλέον, διαθέτει σημαντικά αποθέματα σπάνιων γαιών, ιδιαίτερα κολτάν και θορίου, χημικών στοιχείων με μαγνητικές και αγώγιμες ιδιότητες κρίσιμες για τη σύγχρονη τεχνολογία.
Οι λεγόμενες «μαύρες άμμοι» - μια αγορά κυρίως ελεγχόμενη από την Κίνα - αναδύεται ως άλλο ένα βραβείο που ο πρόεδρος των ΗΠΑ ελπίζει να αποσπάσει από τον εμπορικό του αντίπαλο μέσω της πίεσης που άσκησε στους πόρους της Βενεζουέλας. Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο με τίτλο Amazon Underworld από το βενεζουελάνικο μέσο Armando.info αποκάλυψε ότι, αν και υπάρχουν επίσημα αρχεία εξαγωγών σπάνιων γαιών μέσω των βενεζουελάνικων λιμανιών, σημαντικό μέρος των ορυκτών που εξορύσσονται στη Γουαγιάνα διακινείται παράνομα στην Κολομβία, όπου η προέλευσή τους «ξεπλένεται» πριν καταλήξει στα χέρια κινεζικών εταιρειών, των κορυφαίων παγκοσμίως επεξεργαστών του υλικού.
- Διαβάστε επίσης: Κρίσιμες πρώτες ύλες: Πόσο «μπροστά» είναι η Ελλάδα - Πού οδεύει ο μεταλλευτικός κλάδος
Ωστόσο, τα στοιχεία σπάνιων γαιών και τα κρίσιμα ορυκτά εξορύσσονται σε περιοχές που ελέγχονται από αντάρτικες ομάδες. Ορυχεία κοντά στην πολιτεία Μπολιβάρ της Βενεζουέλας καταλήφθηκαν το 2023 όταν εκατοντάδες αντάρτες από τον Εθνικό Απελευθερωτικό Στρατό (ELN), τη μεγαλύτερη ενεργή ανταρτική ομάδα της Κολομβίας, συνοδευόμενοι από Κινέζους αγοραστές, έφερναν ελικόπτερα και έπαιρναν τις πρώτες ύλες, σύμφωνα με τον Guardian.
Κολομβία
Η Κολομβία, γειτονική της Βενεζουέλας προς τα δυτικά, εμφανίζεται πλέον στον χάρτη των γεωστρατηγικών βλέψεων της Ουάσινγκτον, όχι μόνο για τα παραδοσιακά ενεργειακά της αποθέματα αλλά και για τα κρίσιμα ορυκτά και τις σπάνιες γαίες που φιλοξενεί η επικράτειά της. Η χώρα διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα νικελίου, κοβαλτίου, λιθίου, χαλκού, αλλά και περιοχές με γεωλογικό δυναμικό για σπάνιες γαίες, συμπεριλαμβανομένων των πρασεοδυμίου, δισπρόσιου και σμάριου. Αν και η Κολομβία δεν είναι σήμερα μεγάλος παραγωγός διεθνώς, οι πρώτες γεωλογικές μελέτες και τα επενδυτικά σχέδια δείχνουν ότι μπορεί να μετατραπεί σε έναν κρίσιμο κόμβο της παγκόσμιας αλυσίδας εφοδιασμού για τεχνολογία, ανανεώσιμη ενέργεια και στρατιωτικά συστήματα.
